عقل زن - تاریخچهٔ نسخه‌ها

علی شاهرودی در ۱۴ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۰۶:۴۲

2026-06-04T06:42:45Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ۱۴ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۰:۱۲
خط ۴:		خط ۴:

	== مفهوم‌شناسی ==		== مفهوم‌شناسی ==
	عقل در لغت، به قوای ذهنی گفته می‌شود که اندیشیدن، ادراک حسن و قبح، رفتار معنوی انسان، و مانند آن را هدایت می‌کند.<ref>[https://vajehyab.com/?q=عقل . فرهنگ مترادف و متضاد، وب‌سایت واژه‌یاب، ذیل واژه عقل.]</ref> عقل، واژه‌ای عربی و به‌معنای بستن و محدود کردن است. عرب‌ها به طنابی که با آن پای [[شتر]] را می‌بندند، عِقال می‌گویند. خرد آدمی را از آن جهت «عقل» گفته‌اند که اندیشهٔ او را مهار می‌کند و از فروغلتیدن در جهل، بازمی‌دارد.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/45255/عقل-و-دین-در-کلام-امام-علی%22ع%22 «عقل و دین درکلام مولا علی (ع)»، وب‌سایت حوزه، 1386ش.]</ref>		عقل در لغت، به قوای ذهنی گفته می‌شود که اندیشیدن، ادراک حسن و قبح، رفتار معنوی انسان، و مانند آن را هدایت می‌کند.<ref>[https://vajehyab.com/?q=عقل . فرهنگ مترادف و متضاد، وب‌سایت واژه‌یاب، ذیل واژه عقل.]</ref> عقل، واژه‌ای عربی و به‌معنای بستن و محدود کردن است. عرب‌ها به طنابی که با آن پای [[شتر]] را می‌بندند، عِقال می‌گویند. خرد آدمی را از آن جهت «عقل» گفته‌اند که اندیشهٔ او را مهار می‌کند و از فروغلتیدن در جهل، بازمی‌دارد.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/45255/عقل-و-دین-در-کلام-امام-علی%22ع%22 «عقل و دین درکلام مولا علی (ع)»، وب‌سایت حوزه، 1386ش.]</ref> در اصطلاح بر حسب انواع مختلفی چون نظری، عملی و ابزاری، معانی مختلفی چون قوه شناخت باورهای بنیادین، هستی‌هایی که با اراده انسان تکوین می‌یابند، یا ابزار تسلط آدمی بر طبیعت، یافته است.<ref>. پارسانیا، روش‌شناسی رئالیسم انتقادی، 1389ش، ص55.</ref>

	در اصطلاح بر حسب انواع مختلفی چون نظری، عملی و ابزاری، معانی مختلفی چون قوه شناخت باورهای بنیادین، هستی‌هایی که با اراده انسان تکوین می‌یابند، یا ابزار تسلط آدمی بر طبیعت، یافته است.<ref>. پارسانیا، روش‌شناسی رئالیسم انتقادی، 1389ش، ص55.</ref>

	عقل در [[فرهنگ اسلامی]]، به انواع گوناگونی از مفاهیم اشاره دارد؛ شیخ حُر عامِلی با استفاده از آیات و روایات، عقل را ناظر به سه مفهوم: نیروی درک خیر و شر؛ ملکه‌ای درونی و گزینش‌گر خوبی‌ها و رهاکنندهٔ بدی‌ها؛ و خردورزی و دانایی، دانسته است. در سخنی از [[امام علی]]، عقل به دو گونهٔ فطری و اکتسابی تقسیم شده است: در تعریف عقل فطری گفته‌اند که ودیعهٔ الهی است که انسان با آن پا به عرصهٔ وجود می‌گذارد. در مقابل عقل اکتسابی (تجربی)؛ به‌مرور زمان و با بهره‌گیری از تجربه، مشاهده و آموزش به‌دست می‌آید. همچنین عقل به دو گونهٔ نظری و عملی، دسته‌بندی شده است: عقل نظری؛ مسائل خارج از قدرت و اختیار انسان مانند [[معاد]]، [[توحید]]، [[فرشتگان]]، جهان مجرد و عالم ملکوت را درک می‌کند. و عقل عملی؛ موضوعات ذیل اختیار بشر مانند [[تهذیب نفس]]، پرورش روح و رشد اخلاق را درک می‌کند.		عقل در [[فرهنگ اسلامی]]، به انواع گوناگونی از مفاهیم اشاره دارد؛ شیخ حُر عامِلی با استفاده از آیات و روایات، عقل را ناظر به سه مفهوم: نیروی درک خیر و شر؛ ملکه‌ای درونی و گزینش‌گر خوبی‌ها و رهاکنندهٔ بدی‌ها؛ و خردورزی و دانایی، دانسته است. در سخنی از [[امام علی]]، عقل به دو گونهٔ فطری و اکتسابی تقسیم شده است: در تعریف عقل فطری گفته‌اند که ودیعهٔ الهی است که انسان با آن پا به عرصهٔ وجود می‌گذارد. در مقابل عقل اکتسابی (تجربی)؛ به‌مرور زمان و با بهره‌گیری از تجربه، مشاهده و آموزش به‌دست می‌آید. همچنین عقل به دو گونهٔ نظری و عملی، دسته‌بندی شده است: عقل نظری؛ مسائل خارج از قدرت و اختیار انسان مانند [[معاد]]، [[توحید]]، [[فرشتگان]]، جهان مجرد و عالم ملکوت را درک می‌کند. و عقل عملی؛ موضوعات ذیل اختیار بشر مانند [[تهذیب نفس]]، پرورش روح و رشد اخلاق را درک می‌کند.

علی شاهرودی در ۱۴ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۰۶:۴۰

2026-06-04T06:40:12Z

نمایش تغییرات

علی شاهرودی: ابرابزار

2026-06-04T05:53:00Z

ابرابزار

نمایش تغییرات

حمید گلزار در ۱۳ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۲:۴۱

2026-06-03T12:41:36Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ۱۳ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۶:۱۱
خط ۷۶:		خط ۷۶:
	++++		++++

			<big>'''پیشینه انگاره نقصان عقلی زنان'''</big>
	«نقصان خرد و خردورزی در زنان» از گزاره های مشهور در منابع ادبی، دینی ، فلسفی، عرفانی و علوم تجربی در طول تاریخ غرب و شرق بوده و هست. حتی در اندیشه موثرترین دانشمندان دوران مدرن خصوصا تا قبل از قرن بیستم ، در مورد نقصان عقل و تعقل و غلیان احساسات و عواطف زن عبارات صریح یا ضمنی متعددی به کار رفته است. از ارسطو و افلاطون یونان باستان گرفته تا آگوستین و آکوئیناس قدیس قرون وسطی و تا ژان ژاک روسو، شوپنهاور، فروید، منتسکیو، اگوست کنت دوران مدرن و حتی بسیاری از دانشمندان معاصر چون ايپوليت تن ، ژرژ ساند، پل بروكا ، پرودون و ... بر تفاوت یا نقصان در قدرت شناخت یا عقل و تعقل زنان صحه گذاشته اند. برخی اعتقاد به این گزاره را مبنای تئوری های فلسفی ، سیاسی، اخلاقی، اجتماعی ، حقوقی ، تربیتی ، روانشناختی ، اقتصادی و... خود قرار داده اند.		«نقصان خرد و خردورزی در زنان» از گزاره های مشهور در منابع ادبی، دینی ، فلسفی، عرفانی و علوم تجربی در طول تاریخ غرب و شرق بوده و هست. حتی در اندیشه موثرترین دانشمندان دوران مدرن خصوصا تا قبل از قرن بیستم ، در مورد نقصان عقل و تعقل و غلیان احساسات و عواطف زن عبارات صریح یا ضمنی متعددی به کار رفته است. از ارسطو و افلاطون یونان باستان گرفته تا آگوستین و آکوئیناس قدیس قرون وسطی و تا ژان ژاک روسو، شوپنهاور، فروید، منتسکیو، اگوست کنت دوران مدرن و حتی بسیاری از دانشمندان معاصر چون ايپوليت تن ، ژرژ ساند، پل بروكا ، پرودون و ... بر تفاوت یا نقصان در قدرت شناخت یا عقل و تعقل زنان صحه گذاشته اند. برخی اعتقاد به این گزاره را مبنای تئوری های فلسفی ، سیاسی، اخلاقی، اجتماعی ، حقوقی ، تربیتی ، روانشناختی ، اقتصادی و... خود قرار داده اند.

حمید گلزار در ۱۳ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۲:۴۰

2026-06-03T12:40:57Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ۱۳ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۶:۱۰
خط ۷۳:		خط ۷۳:
	* مهریزی، مهدی، شخصیت و حقوق زن در اسلام، تهران، علمی و فرهنگی، چاپ سوم، 1391ش.		* مهریزی، مهدی، شخصیت و حقوق زن در اسلام، تهران، علمی و فرهنگی، چاپ سوم، 1391ش.
	* نوری، اعظم، «زن و نقصان در کلام امیرالمؤمنین»، نشریۀ شمیم یاس، شمارۀ 4، تیر 1385ش.		* نوری، اعظم، «زن و نقصان در کلام امیرالمؤمنین»، نشریۀ شمیم یاس، شمارۀ 4، تیر 1385ش.

			++++

			«نقصان خرد و خردورزی در زنان» از گزاره های مشهور در منابع ادبی، دینی ، فلسفی، عرفانی و علوم تجربی در طول تاریخ غرب و شرق بوده و هست. حتی در اندیشه موثرترین دانشمندان دوران مدرن خصوصا تا قبل از قرن بیستم ، در مورد نقصان عقل و تعقل و غلیان احساسات و عواطف زن عبارات صریح یا ضمنی متعددی به کار رفته است. از ارسطو و افلاطون یونان باستان گرفته تا آگوستین و آکوئیناس قدیس قرون وسطی و تا ژان ژاک روسو، شوپنهاور، فروید، منتسکیو، اگوست کنت دوران مدرن و حتی بسیاری از دانشمندان معاصر چون ايپوليت تن ، ژرژ ساند، پل بروكا ، پرودون و ... بر تفاوت یا نقصان در قدرت شناخت یا عقل و تعقل زنان صحه گذاشته اند. برخی اعتقاد به این گزاره را مبنای تئوری های فلسفی ، سیاسی، اخلاقی، اجتماعی ، حقوقی ، تربیتی ، روانشناختی ، اقتصادی و... خود قرار داده اند.

			==نقصان عقلی زنان در مکاتب فمنیستی==
			ضعف و نقصان عقلی زنان مورد توجه و تایید بسیاری از نظریه پردازان فمینیستی نیز بوده است. بسیاری از نظریه پردازان [[فمینیسم لیبرال]] با پذیرش ضعف عقلی زنان در برخی حوزه ها آن را به عوامل اجتماعی و فرهنگی جامعه مستند می سازند. ولستون کرافت فاصله ضعف فکری زنان نسبت به مردان را تایید می کند، اما آن را ناشی از عوامل اجتماعی می داند. آموزش و تربیت عقلانی زنان ، مهمترین راهبرد فمینیسم لیبرال برای رفع فروتری زنان در جهت رفع این نقصان پایه ریزی شده است. <ref> .ر.ک: رزماری تانگ. درآمدی بر نظریه های فمینیستی. ترجمه منیژه نجم عراقی. نشر نی.1391. تهران. ص 29-71</ref>
			==نقصان عقلی زنان در ادیان==
			نقصان خرد و خردورزی، در بین کتب ادیان ابراهیمی از جمله مسیحیت و یهودیت نیز شهرت دارد. در قرآن کریم اگر چه صراحتا در مورد نقص عقل و تعقل زنان سخنی به میان نیامده است، لکن از برخی آیات قرآن کریم برداشت هایی در این موضوع صورت گرفته است که مستلزم توجه است. در منابع روایی ، روایات متعددی به نقصان عقل در زنان تصریح می کند. قبول و رد این گزاره ها و همچنین شکل های متفاوت تبیین و توضیح آن، در بین اندیشمندان اسلامی ، نظریات متعددی را ایجاد کرده است. برای مطالعه بیشتر به مدخل نقصان عقلی زنان در اسلام مراجعه کنید.

			== نقصان عقلی زنان در علوم تجربی مدرن==
			باوجود اینکه گزاره نقصان عقل زنان در بین بسیاری فیلسوفان، حکیمان، الهی دانان، روانشناسان و دیگرنظریه پردازان علوم عقلی ، شهودی، الهیاتی و تاریخی شهرت زیادی دارد، لکن بار اثباتی رد یا قبول چنین ادعایی بر عهده علوم اثباتی تجربی است. در علوم تجربی خصوصا در سده اخیر همواره با اندیشه های ضد و نقیضی در رابطه با موضوع نقصان عقل زنان روبرو بوده ایم. منشاء این نابسامانی نیز گاه به خاطر ماهیت روش تجربی و محدودیت های ذاتی آن است، گاه به لحاظ ماهیت موضوع (عقل زنان) و گاه به لحاظ سیاست های حاکم بر فضای علوم تجربی است.

			مفهوم انتزاعی عقل، برای بررسی تجربی موضوع چندان گویایی نیست، لذا بایستی به مفاهیم عینی تری تبدیل شود تا قابلیت پژوهش ، اندازه گیری و ارزیابی تجربی بیابد. اگر عقل را به توانایی محاسبه بهترین راه برای نیل به هدف تعبیر کنیم، <ref> . Jaggar,Alison M. 1983.Feminist Politics and human nature. Totowa, N.J: Rowman , Allanheld,p.33</ref> می توانیم به برخی مفاهیم قابل اندازه گیری تجربی مثل شیوه تفکر ، یادگیری و هوش منتقل شویم.

			دانشمندان علوم تجربی برای هر کدام از تفکر و هوش تعاریف متعدد و انواع پرشماری را ذکر کرده اند و برای پژوهش و اندازه گیری آن نیز مولفه های بسیار زیادی را تعریف نموده اند که در کتب تخصصی قابل پیگیری است. همین تلقی های متفاوت چه بسا یکی از دلایل تفاوت در نتایج پژوهش ها باشد. لکن در تبیینی ساده از مفهوم تفکر و هوش می توان گفت؛ تفکر ،فرایندی است که از دریافت یا استخدام اطلاعات (احساس و ادراک) شروع می شود، در مغز پردازش می گردد و سرانجام بروز عینی مطابق با اهداف هشیار یا ناهشیار ارگانیسم پیدا می کند. هوش نیز به عنوان «توانایی فرد بر عمل هدفدار، تفکر منطقی و سازگاری موثر با محیط» تعبیر می شود.<ref> . ر.ک: پروین کدیور. روانشناسی تربیتی. تهران. سمت. چاپ چهاردهم. 1390.</ref> پژوهش های پرشماری نشان می دهد که زنان و مردان ، دختران و پسران، و نوزادان دختر و پسر هم در مراحل فرایند تفکر و هم در انواع هوش تفاوت های معناداری نسبت به یکدیگر دارند.

			دانشمندان علوم تجربی تا قرن نوزدهم (قبل از شکل گیری جنبش های فمینیستی)، بی مهابا در مورد شواهد نقصان عقل در زنان اعلام نظر می کردند و گاه نتایج پژوهش های خود را به داوری هایی در مورد فروتری ذاتی زنان گره می زدند. به عنوان نمونه روان شناس برجسته اجتماعی قرن نوزدهمی اعلام کرده بود ؛« تمامی روان شناسانی که روی هوش زنان مطالعه کرده اند امروزه به این نتیجه رسیده اند که زنان نماینده پست ترین اشکال تکامل بشری هستند و به کودکان و بربرها نزدیک ترند تا به یک مرد بزرگسال متمدن». دکتر ادوارد کلارک استاد دانشکده پزشکی هاروارد در کتابی که هجده بار تجدید چاپ شد، مطرح کرد؛ «زنان از نظر جسمی و فکری ضعیف تر از مردان هستند و نباید به همان روش مردان آموزش ببینند».

			اما اثبات چنین گزاره هایی در قرن بیستم و بعد از هژمونی سیاست های فمینیستی نظام سرمایه داری، هزینه زیاد مادی ، معنوی و حیثیتی برای دانشمندان دارد. استون رودرز در این زمینه می گوید: پژوهشگرانی که در باره تفاوت های جنسی تحقیق می کنند متقاعد شده اند که تامین بودجه برای کارشان و انتشار نتایج پژوهششان بسیار دشوار است. نتایج و آثار پژوهشی معروف ترین دانشمندان که آثار بسیار معتبری در دیگر عرصه ها دارند ، توسط شبکه سرمایه داری نشر و انتشار، غیر قابل چاپ و انتشار تشخیص داده می شوند از این رو پژوهش گران مرد ترجیح می دهند به موضوعات مطمئن تری روی بیاورند.<ref> . مراجعه کنید به : استون ای. رودز. تفاوت های جنسیتی را جدی بگیریم.ترجمه معصومه محمدی، قم. پژوهشگاه حوزه و دانشگاه. 1392.ص 42</ref> محدودیت های پژوهش مردان در زمینه تفاوت های جنسیتی ، این حوزه از مباحث علمی را عملا به حوزه ای مختص پژوهشگران زنان تبدیل کرده است. با این وجود بسیاری از این پژوهشگران زن، باوجود اینکه اعتراف می کنند با پیش فرض ذهنی عدم تفاوت ادراکی بین زن و مرد وارد مباحث شده اند لکن دستاوردهای پژوهشی آنان را شگفت زده کرده است. <ref> . مراجعه کنید به : استون ای. رودز. تفاوت های جنسیتی را جدی بگیریم.ترجمه معصومه محمدی، قم. پژوهشگاه حوزه و دانشگاه. 1392.ص 42</ref>

			دایان هالپرن رئیس سابق انجمن روانشناسی آمریکا که خود یک فمینیست است قصد داشت نشان دهد هر نوع تفاوت جنسیتی در زمینه ادراک حاصل «رویه های جامعه پذیری، اشتباه، بدعت در پژوهش و جانبداری و تعصب» است لکن اعتراف می کند:
			پس از بررسی انبوهی از مقالات علمی مجله ها که ارتفاع آنها به چندین فوت می رسید و کتاب ها و فصل های متعددی از کتاب ها که حجم آنها به مراتب بیشتر از مجله ها بود فکرم عوض شد... در رابطه با برخی از توانمندی های ادراکی ، تفاوت های جنسی واقعی و در پاره ای موارد بسیار قابل ملاحظه وجود دارد. بدون شک رویه های جامعه پذیری مهم است اما شواهد خوبی وجود دارد مبنی بر آنکه تفاوت های جنسی زیست شناختی نیز نقش ایفا می کنند.

			الینور مکابی بعد از آنکه دستاوردهای پژوهشش در مورد فعالیت ذهنی و ادراکی دختران و پسران او را متعجب کرده بود به همکاران علمی اش گفت:« من هم می خواهم بگویم که حالم از این موضوع به هم می خورد اما حقیقت، حقیقت است». <ref> . استون ای. رودز. تفاوت های جنسیتی را جدی بگیریم.ترجمه معصومه محمدی، قم. پژوهشگاه حوزه و دانشگاه. 1392.ص 44</ref>

			نویسنده کتاب «تفاوت های جنسیتی در مغز انسان» <ref> . sex Difference in the Human Brain.</ref> ، بعد از ذکر محتاطانه دستاوردهای پژوهشی اش در مورد تفاوت های ادراکی زنان و مردان، می گوید: هر چند همه شخصا متقاعد شده اند که زنان و مردان مشخصا به شیوه های متفاوتی فکر می کنند هیچ کس جرئت ندارد چیزی جز تساوی جنسیت را در این زمینه تاکید کند. اگر موضوع تفاوت در تعقل و تفکر فقط از نگاه روانشناختی (یا نظریه های غیر اثباتی مثل نظریه های فلسفی و الهیاتی) باشد ، اثبات این تفاوت ها به شکل واضح و روشن دشوار است لکن امروزه بحث به ساختار مغز و ساختمان عصبی و شیمیایی و ترشحات غدد داخلی زن و مرد کشیده شده است که تاثیر مستقیمی در شیوه احساس، ادراک ، هیجان، یادگیری و تفکر انسان دارند.آزمایش ها نشان داده اند که در برخی از قسمت های بدن که مربوط به فرایند تفکر است تراکم سلول ها بین زن و مرد متفاوت است. ساختاری که دو نیم کره مغز را به یکدیگر متصل می کند در زنان بیش از مردان رشد می کند و کمتر قرینه است. ساختار مغز و متابولیسم سلول های مغزی در زن و مرد متفاوت است. همچنین برخی هورمون های زنانه و مردانه رابطه مستقیم با احساس، ادراک، هیجان و در نهایت کیفیت و کمیت یادگیری و تفکر دارد. با توجه به اینکه مشخص شده است دو نیم کرده مغز وظایف یکسانی را به عهده ندارند (نیم کره چپ وظیفه فعالیت های انتزاعی و عقلانی و نیم کره راست وظائف عاطفی و هیجانی) ، این تفاوت ها نسبت به قابلیت های عاطفی و عقلانی و توازن بین این قابلیت ها چه دلالتی دارد؟<ref> .sex Difference in the Human Brain.By.Yres chiristen,p.146</ref>

			تفکر و تعقل در حقیقت فرایندی است که از دریافت اطلاعات (احساس و ادراک) شروع می شود، در مغز پردازش می گردد و سرانجام بروز عینی مطابق با اهداف هشیار یا ناهشیار ارگانیسم پیدا می کند. بسیاری از پژوهش ها نشان دهنده تفاوت های معنادار بین دختران و پسران در همه این مراحل است. زنان از هر 100 محركه 90 محركه را درك مى ‏كنند و ذهن آنها معمولاً شلوغ‏تر از مردان است و از اين رو در تصميم‏گيرى ‏ها با هم متفاوت هستند. <ref> . روان شناس زن و مرد، دكتر محمد مجد، ص 101 و 97.</ref> آستانه لمس و درد زنان پایین تر از مردان است. مردان به الگوهای محرک بینایی شهوانی حساس ترند. ضمن اینکه حساسیت زنان با طیف رنگ ها بیشتر از مردان است. هوش کلامی(روانی کلام) در زنان بالاتر است اما مفاهیم و استدلال کلامی در مردان نمره بالاتری دارد. آزمون حساب و جورکردن قطعات و درک فضایی در مردان نتایج بالاتری را نسبت به زنان نشان می دهد. زبان بدن را زنان بهتر از مردان می فهمند و ده ها تفاوت دیگر در این زمینه ها وجود دارد. <ref> . استون ای. رودز. تفاوت های جنسیتی را جدی بگیریم.ترجمه معصومه محمدی، قم. پژوهشگاه حوزه و دانشگاه. 1392.ص 52</ref>

			ممکن است برخی این تفاوت ها را به عوامل اجتماعی و فرهنگی برگردانند؛ ضمن اینکه نمی توان تاثیر عوامل فرهنگی و اجتماعی را نادیده گرفت لکن برخی تفاوت های شناختی در ارتباط با میزان تستوسترون (هورمون جنسی مردانه) یا دیگر هورمون های جنسی شکل می گیرد. دختران یازده سال و بالاتر که در کودکی یا بعد از آن در معرض تستوسترون بالا قرار گرفته اند کمتر میل دارند مادری را تجربه کنند و بیشتر به گونه ای مردانه استدلال می کنند. این دختران استقلال جویی و داشتن یک شغل را به جای مادری و خانه داری ترجیح می دهند. در عین حال مهارت های سه بعدی و هوش فضایی، روحیه سلطه جویی و جسارت آنان نیز مانند پسران بالاتر از دیگر دختران است. تجویز هورمون جنسی زنانه در اوائل رشد ([[بلوغ]]) باعث بالارفتن میانگین بهره هوشی در مردان می شود. همین طور تجویز این هورمون ها در نوزدان پسر توانایی های دخترانه مثل روانی کلام را در آنان بالا می برد. تفاوت در پردازش اطلاعات در مغز زن و مرد نیز چشم گیر است.

			یاخته های عصبی ارتباط دهنده نیمکره چپ و راست مغز در مردان کمتر است. اسکن های PET نشان می دهد مغز زنان تقریبا برای هر فعالیت آزمایش شده ای یاخته های عصبی بیشتری از هر دو نیم کره به کار می گیرد. به نظر می رسد مغز زنان به طور شبکه ای و مغز مردان به طور نوعی و به صورت بخش بخش جدا از هم باشد. دلالت های این تفاوت ها وقتی مهم می شود که به کارویژه عاطفی- عقلانی دو نیمکره راست و چپ مغز توجه نماییم. <ref> . برای مطالعه بیشتر مراجعه کنید به : نومان .ل.مان. اصول روانشناسي . ترجمه و اقتباس :محمد ساعتچي.چ12.موسسه انتشارات اميرکبير.ج1 ص 646. همچنین سکلتون . تفاوت هاي فردي. ترجمه يوسف کريمي. وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي؛ و استون ای. رودز. تفاوت های جنسیتی را جدی بگیریم.ترجمه معصومه محمدی، قم. پژوهشگاه حوزه و دانشگاه. 1392</ref>

			نکته دیگر اینکه اگر چه پژوهش های متکثری بر برتری مردان در تفکر انتزاعی، استدلالی یا تفکر حل مسئله اذعان می کند ولی این مطلب به معنای برتری مردان در احساس ، ادراک یا فهم نیست. اتفاقا بسیاری از پژوهش ها میزان بالاتری از فهم و درک محرک های حسی و هیجانی را در زنان اثبات می کند. از این رو اصطلاحا زنان را جزء نگر و مردان را کل نگر قلمداد می کنند. شاید یکی از دلائل کارآمدی مردان در حوزه تفکر انتزاعی، حل مسئله یا تفکر فلسفی نیز همین کل نگری باشد و اینکه محرک های کمتری را درک می کنند. به عبارت دیگر اگر چه ممکن است زنان باریک بینی ، جزئی نگری (شعور از ماده شعر به معنای موی دلالت بر باریک بینی و جزئی نگری دارد) و درک و فهم گسترده تری از واقعیت داشته باشند لکن مردان فهم استدلالی ، استنباطی و انتزاعی بالاتری نسبت به زنان دارد.

			تحلیل این دستاوردهای پژوهشی در حوزه کار دانشمندان علوم تجربی است. لکن اگر منظور از ضعف عقل و تعقل ، تفاوت در فرایندی است که در برگیرنده دریافت اطلاعات، پردازش اطلاعات و نتیجه گیری و برون داد اطلاعات برای تطبیق ارگانیسم با اهداف آن باشد، می توان تفاوت های زیست شناختی بین زن و مرد را در این حوزه نتیجه گرفت. یا آنکه انگاره تفاوت تعقل بین زنان و مردان در علوم تجربی حداقل به عنوان فرضیه ای جدی تلقی می شود. البته این ادعا منافی تاثیر قابل توجه مولفه های فرهنگی و اجتماعی در تغییر الگوی تفکر و تعقل در زنان و مردان نیست.

			==پانویس==

سمیرا پورحسن زنگنه: صفحه‌ای تازه حاوی «'''عقل زن'''، خِرد و خردورزی زنانه. عقل، واژه‌ای عربی و به‌معنای بستن و محدود کردن است. عرب‌ها به طنابی که با آن پای شتر را می‌بندند، عِقال می‌گویند. خرد آدمی را از آن جهت «عقل» گفته‌اند که اندیشۀ او را مهار می‌کند و از فروغلتیدن در جه...» ایجاد کرد

2026-04-25T12:46:38Z

صفحه‌ای تازه حاوی «'''<big>عقل زن</big>'''، خِرد و خردورزی زنانه. عقل، واژه‌ای عربی و به‌معنای بستن و محدود کردن است. عرب‌ها به طنابی که با آن پای شتر را می‌بندند، عِقال می‌گویند. خرد آدمی را از آن جهت «عقل» گفته‌اند که اندیشۀ او را مهار می‌کند و از فروغلتیدن در جه...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

'''<big>عقل زن</big>'''، خِرد و خردورزی زنانه.

عقل، واژه‌ای عربی و به‌معنای بستن و محدود کردن است. عرب‌ها به طنابی که با آن پای [[شتر]] را می‌بندند، عِقال می‌گویند. خرد آدمی را از آن جهت «عقل» گفته‌اند که اندیشۀ او را مهار می‌کند و از فروغلتیدن در جهل، بازمی‌دارد.<ref> [https://hawzah.net/fa/Article/View/45255/%D8%B9%D9%82%D9%84-%D9%88-%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%DA%A9%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%B9%D9%84%DB%8C%22%D8%B9%22 «عقل و دین درکلام مولا علی (ع)»، وب‌سایت حوزه، 1386ش.]</ref> عقل در [[فرهنگ اسلامی]]، وجود ارزشمندی است که [[انسان]] را در خدمت اوامر الهی قرار می‌دهد و به سامان نیک، رهنمون می‌شود.<ref> قمشیان، «بررسی روایات نقص عقل زن و تطبیق با روایت متخالف این معنا در بستر مطالعات جنسیت»، 1394ش، ص154.</ref> خرد و خردورزی آدمی با اثرپذیری از عوامل گوناگون و به‌ویژه جنس مردانه یا زنانۀ او، متفاوت می‌شود. این تفاوت در خردورزی،<ref> قمشیان، «بررسی روایات نقص عقل زن و تطبیق با روایت متخالف این معنا در بستر مطالعات جنسیت»، 1394ش، ص154.</ref> موجب پیدایش انگارۀ کاستی عقل زن در جوامع بشری شده است.
<ref> موسوی، «شبهۀ نقصان عقل زن»، 1383ش، ص1.</ref> بسیاری از اندیشمندان و مفسران مسلمان با نفی نقصان عقل زن،<ref> نوری، «زن و نقصان در کلام امیرالمؤمنین»، 1385ش، ص1.</ref> تفاوت خردورزی زنانه و مردانه را امری طبیعی دانسته‌اند<ref> قمشیان، «بررسی روایات نقص عقل زن و تطبیق با روایت متخالف این معنا در بستر مطالعات جنسیت»، 1394ش، ص164.</ref> که در چارچوب آن، دریافت‌های زنان شهودی و عرفانی و دریافت‌های مردان همراه با استدلال و قیاس است. در فرهنگ اسلامی، [[شهود]] و [[عرفان]] بالاتر از قیاس و استدلال دانسته می‌شود.<ref> قمشیان، «بررسی روایات نقص عقل زن و تطبیق با روایت متخالف این معنا در بستر مطالعات جنسیت»، 1394ش، ص165.</ref>

==مفهوم عقل==
عقل در [[فرهنگ اسلامی]]، مفهوم یگانه‌ای نیست بلکه به انواع گوناگونی از مفاهیم اشاره دارد؛ شیخ حُر عامِلی با استفاده از آیات و روایات، عقل را ناظر به سه مفهوم زیر دانسته است:

* نیروی درک خیر و شر

* ملکه‌ای درونی و گزینش‌گر خوبی‌ها و رهاکنندۀ بدی‌ها،

* خردورزی و دانایی.<ref> محمدی و مدملی، «تفاوت تکوینی عقل زن و مرد از منظر دین اسلام»، 1392ش، ص8.</ref>

در سخنی از [[امام علی]]، عقل به دو گونۀ فطری و اکتسابی تقسیم شده است:

* '''عقل فطری'''؛ ودیعۀ الهی است که انسان با آن پا به عرصۀ وجود می‌گذارد.
* '''عقل اکتسابی (تجربی)'''؛ به‌مرور زمان و با بهره‌گیری از تجربه، مشاهده و آموزش به‌دست می‌آید.<ref> محمدی و مدملی، «تفاوت تکوینی عقل زن و مرد از منظر دین اسلام»، 1392ش، ص8.</ref>

همچنین عقل به دو گونۀ نظری و عملی، دسته‌بندی شده است:

* '''عقل نظری'''؛ مسائل خارج از قدرت و اختیار انسان مانند [[معاد]]، [[توحید]]، [[فرشتگان]]، جهان مجرد و عالم ملکوت را درک می‌کند.
* '''عقل عملی'''؛ موضوعات ذیل اختیار بشر مانند [[تهذیب نفس]]، پرورش روح و رشد اخلاق را درک می‌کند.<ref> عارفی و دیگران، «عقل نظری و عقل عملی»، 1396ش، ص99.</ref>

==عقل زن در آموزه‌های اسلام==
[[قرآن]] در چندین آیه، به تفاوت‌های‌ میان زن و مرد پرداخته است؛

در آیه 228 سوره بقره، به درجۀ بالاتر مردان اشاره شده که [[تفسیر قرآن|مفسران قرآن]]، آن را اشاره به برتری نیروی جسمانی و جایگاه اجتماعی مرد دانسته‌اند.<ref>محمدی و مدملی، «تفاوت تکوینی عقل زن و مرد از منظر دین اسلام»، 1392ش، ص4.</ref>

در آیۀ 282 سوره بقره، گواهی دادن یک مرد را برابر با گواهی دو زن معرفی کرده است؛ در این‌جا نیز مفسران با تأکید بر تفاوت تکوینی مرد و زن، به طبیعت زنانه و غلبۀ عواطف و احساسات او، <ref> سبحانی و دیگران، «رویکردی نوین در شهادت زن در نظام حقوقی اسلام با نگاهی به نظام حقوقی ایران»، 1395ش، ص216.</ref> دوری نسبی زن از اجتماع و از یاد بردن حوادث اشاره کرده‌اند <ref> قمشیان، «بررسی روایات نقص عقل زن و تطبیق با روایت متخالف این معنا در بستر مطالعات جنسیت»، 1394ش، ص146.</ref> که البته پذیرش شهادت یک زن در موارد خاص مانند [[استهلال]]، [[نفاس]] و [[حیض]]،<ref> محمدی و مدملی، «تفاوت تکوینی عقل زن و مرد از منظر دین اسلام»، 1392ش، ص4.</ref> نشانگر عارضی بودن فراموشی زنان است نه ذاتی آنها.<ref> قمشیان، «بررسی روایات نقص عقل زن و تطبیق با روایت متخالف این معنا در بستر مطالعات جنسیت»، 1394ش، ص146.</ref>

در آیۀ 18 سورۀ زخرف، پرورش زن در [[زیورآلات]] و ناتوانی دفاعی او مورد اشاره قرار گرفته است؛ برخی مفسران، این ویژگی را به‌علت نقصان عقل زن دانسته‌اند،<ref> محمدی و مدملی، «تفاوت تکوینی عقل زن و مرد از منظر دین اسلام»، 1392ش، ص5.</ref> اما برخی دیگر، این آیۀ [[قرآن]] را در مقام بازگویی یکی از انگاره‌های جامعۀ عربی آن روزگار می‌دانند.<ref> [https://jqr.isca.ac.ir/article_21779_032b99c268e61556e75a0d0785aa818d.pdf اسماعیلی‌زاده، «زن و روشن‌بینی در مقام مخاصمه تأملی در آیۀ 18 سورۀ زخرف»، 1382ش، ص9.]</ref>

و اما روایاتی که از [[حضرت محمد|پیامبر اکرم]] و اهل‌بیت او دربارۀ کم‌خردی زن، نقل شده، از سوی اندیشمندان و پژوهشگران، تضعیف گردیده و سند آنها نامعتبر دانسته شده است.<ref> مهریزی، شخصیت و حقوق زن در اسلام، 1391ش، ص95.</ref> از میان این روایات، سخنی از [[امام علی]]، بیشتر مورد توجه بوده و در خطبۀ هشتاد [[نهج البلاغه]] از زنان با عنوان «نواقص العقول» یاد شده است.<ref> [https://ahlolbait.com/article/13716/%D8%AA%D8%B1%D8%AC%D9%85%D9%87-%D9%88-%D8%B4%D8%B1%D8%AD-%D8%AE%D8%B7%D8%A8%D9%87-80-%D9%86%D9%87%D8%AC-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%84%D8%A7%D8%BA%D9%87-%D9%88%DB%8C%DA%98%DA%AF%DB%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86 «ترجمه و شرح خطبۀ نهج‌البلاغه: ویژگی‌های زنان»، وب‌سایت اهل‌البیت.] </ref>

گذشته از ضعف سندی و مرسل بودن این روایت،<ref> دیاری بیگدلی و جعفری، «روایات نقصان عقل و ایمان زنان در بوتۀ نظرسنجی»، 1395ش، ص15.</ref> دیدگاه‎‌های اندیشمندان مسلمان دربارۀ این سخن، به چهار دسته، قابل تقسیم است:

* برخی بر این باورند که سند این خطبه جعلی بوده و نباید آن را به [[امام علی]] نسبت داد.
* برخی با توجه به ‌معنای ظاهری روایت، کاستی عقل زن را پذیرفته‌اند. در نقد این رویکرد، به ستایش از زنان در سیرۀ پیشوایان دینی و حضور اجتماعی زنان در صدر اسلام اشاره شده است.
* عده‌ای صدور این سخن را به شرایط اجتماعی [[امام علی]] در جنگ جَمَل و زنِ برپاکنندۀ آن جنگ نسبت می‌دهند و آن را مربوط به همۀ زنان نمی‌دانند.
* بسیاری از اندیشمندان معاصر، به تأویل و تفسیر واژۀ عقل در این خطبه پرداخته و به وجوه نظری، عملی، ابزاری و اجتماعیِ عقل، توجه کرده‌اند. در نقد این تفسیرها، گفته شده که مخاطب [[امام علی]] عموم مردم بوده‌اند نه اهالی فلسفه و علم.<ref> دیاری بیگدلی و جعفری، «روایات نقصان عقل و ایمان زنان در بوتۀ نظرسنجی»، 1395ش، ص15-22.</ref>

==عقل زن در فلسفۀ غرب==
زن در فلسفۀ غربی تحت تأثیر اسطوره‌های یونانی و معقولات فلسفی فیثاغوریان مظهر تاریکی، فساد و گمراهی معرفی شده است.<ref> صانع‌پور، «نقد عقل مدرن با رویکرد زنانه‌نگر»، 1396ش، ص116.</ref>

* '''شوپنهاور'''؛ زن و نبوغ را دشمن هم می‌داند و معتقد است که زن‌ها نمی‌توانند نابغه شوند.<ref> [http://www.oshida.ir/vdcb.0b8urhba9iupr.html «زن در نگاه فلاسفۀ غرب»، وب‌سایت اوشیدا.]</ref>
* '''دکارت، بیکن و کانت'''؛ عقلانیت را به‌طور عام مترادف مردانگی تعریف کرده‌اند.<ref> صانع‌پور، «نقد عقل مدرن با رویکرد زنانه‌نگر»، 1396ش، ص117.</ref>
* '''استون'''؛ در میراث فلسفی موجود همیشه از پذیرش فیلسوفان زن اجتناب شده است.<ref> صانع‌پور، «نقد عقل مدرن با رویکرد زنانه‌نگر»، 1396ش، ص124.</ref>
* '''رادیک'''؛ [[نقش مادری]] را مؤید عقلانیت می‌داند.<ref> صانع‌پور، «نقد عقل مدرن با رویکرد زنانه‌نگر»، 1396ش، ص131.</ref>
* '''روسو'''؛ معتقد است که زنان نمی‌توانند به فضیلت اخلاقی واقعی دست یابند، زیرا به لحاظ عقلی پایین‌تر از مردان قرار دارند.<ref> [https://www.farsnews.ir/news/13920625001275/%D8%B2%D9%86-%D8%AC%D9%86%D8%B3-%D8%AF%D9%88%D9%85 «زن؛ جنس دوم؟»، خبرگزاری فارس، 1392ش.] </ref>
* '''مونتسکیو'''؛ زنان را موجوداتی با روح‌های کوچک و دارای ضعف عقلی، متکبر و خودخواه می‌داند.<ref> غلامی، عقل متفاوت زنان، 1392ش، ص13.</ref>
* '''افلاطون'''؛ معتقد است زنان می‌توانند فلسفه بیاموزند، وی برای زنان همان تعلیم و تربیت مردان را قائل است و بر این باور است که جامعه‌ای که به تعلیم و تربیت زنان بهایی ندهد از همۀ توان خود استفاده نکرده است.<ref> [http://www.oshida.ir/vdcb.0b8urhba9iupr.html «زن در نگاه فلاسفۀ غرب»، وب‌سایت اوشیدا.]</ref>

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==

* قرآن کریم
* «ترجمه و شرح خطبۀ نهج‌البلاغه: ویژگی‌های زنان»، وب‌سایت اهل‌البیت، تاریخ بازدید: 4 شهریور 1401ش.
* «زن در نگاه فلاسفۀ غرب»، وب‌سایت اوشیدا، تاریخ درج مطلب: 3 بهمن 1391ش.
* «زن؛ جنس دوم؟»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: 26 شهریور 1392ش.
* «عقل و دین درکلام مولا علی (ع)»، وب‌سایت حوزه، تاریخ درج مطلب: 5 دی 1386ش.
* اسماعیلی‌زاده، عباس، «زن و روشن‌بینی در مقام مخاصمه، تأملی در آیۀ 18 سورۀ زخرف»، پژوهش‌های قرآنی، شمارۀ 35 و 36، سال نهم، پاییز و زمستان 1382ش.
* دیاری بیگدلی، محمد تقی و جعفری، اسمر، «روایات نقصان عقل و ایمان زنان در بوتۀ نظرسنجی»، پژوهش دینی، شمارۀ 32، بهار و تابستان 1395ش.
* سبحانی، حسین و دیگران، «رویکردی نوین در شهادت زن در نظام حقوقی اسلام با نگاهی به نظام حقوقی ایران»، مطالعات زن و خانواده، دورۀ 4، شمارۀ 1، بهار و تابستان 1395ش.
* صانع‌پور، مریم، «نقد عقل مدرن با رویکرد زنانه‌نگر»، غرب‌شناسی بنیادی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، سال هشتم، شمارۀ دوم، پاییز و زمستان 1396ش.
* عارفی، محمد‌اسحاق و دیگران، «عقل نظری و عقل عملی»، آموزه‌های فلسفۀ اسلامی، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، شمارۀ 20، بهار و تابستان 1396ش.
* غلامی، یوسف، عقل متفاوت زنان، قم، معارف، چاپ دوم، 1392ش.
* قمشیان، میثم، «بررسی روایات نقص عقل زن و تطبیق با روایت متخالف این معنا در بستر مطالعات جنسیت»، مطالعات راهبردی زنان، سال هجدهم، شمارۀ 7، زمستان 1394.
* محمدی، اردشیر و مدملی، مریم، «تفاوت تکوینی عقل زن و مرد از منظر دین اسلام»، مجلۀ پژوهشی علوم انسانی، سال چهاردهم، شمارۀ 34، پاییز و زمستان 1392ش.
* موسوی، مهدیه، «شبهۀ نقصان عقل زن»، نشریۀ شمیم یاس، شمارۀ 13، 1383ش.
* مهریزی، مهدی، شخصیت و حقوق زن در اسلام، تهران، علمی و فرهنگی، چاپ سوم، 1391ش.
* نوری، اعظم، «زن و نقصان در کلام امیرالمؤمنین»، نشریۀ شمیم یاس، شمارۀ 4، تیر 1385ش.