https://iranpedia.net/w/index.php?action=history&feed=atom&title=%D8%B9%D9%84%D9%85%E2%80%8C%D8%A8%D9%86%D8%AF%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%DA%AF%DB%8C%D9%84%D8%A7%D9%86علمبندی در گیلان - تاریخچهٔ نسخهها2026-06-07T11:54:52Zتاریخچهٔ نسخهها برای این صفحه در ویکیMediaWiki 1.44.2https://iranpedia.net/w/index.php?title=%D8%B9%D9%84%D9%85%E2%80%8C%D8%A8%D9%86%D8%AF%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%DA%AF%DB%8C%D9%84%D8%A7%D9%86&diff=45533&oldid=prevمریم نجفی اصل پاشاکی: صفحهای تازه حاوی «مراسم آیینی علمبندی در شامگاه ششمین روز ماه محرم در ماسوله {{درشت|'''علمبندی در گیلان؛'''}} یکی از آیینهای سنتی گیلان در ایام سوگوا...» ایجاد کرد2026-05-14T13:34:12Z<p>صفحهای تازه حاوی «<a href="/w/index.php?title=%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87:%D8%B9%D9%84%D9%85%E2%80%8C%D8%A8%D9%86%D8%AF%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%DA%AF%DB%8C%D9%84%D8%A7%D9%86.jpg&action=edit&redlink=1" class="new" title="پرونده:علمبندی در گیلان.jpg (صفحه وجود ندارد)">جایگزین=مراسم آیینی علمبندی در شامگاه ششمین روز ماه محرم در ماسوله|بندانگشتی|مراسم آیینی علمبندی در شامگاه ششمین روز ماه محرم در ماسوله</a> {{درشت|'''علمبندی در گیلان؛'''}} یکی از آیینهای سنتی گیلان در ایام سوگوا...» ایجاد کرد</p>
<p><b>صفحهٔ تازه</b></p><div>[[پرونده:علمبندی در گیلان.jpg|جایگزین=مراسم آیینی علمبندی در شامگاه ششمین روز ماه محرم در ماسوله|بندانگشتی|مراسم آیینی علمبندی در شامگاه ششمین روز ماه محرم در ماسوله]]<br />
{{درشت|'''علمبندی در گیلان؛'''}} یکی از آیینهای سنتی گیلان در ایام سوگواری ماه محرم.<br />
<br />
آیین '''علمبندی''' یکی از کهنترین سنتهای مردم گیلان در آغاز ماه محرم است که طی آن عَلَم، نماد یادبود حضرت عباس (ع) و ایستادگی کربلا، بسته و برای عزاداری آماده میشود. این رسم در شهرها و روستاهای گیلان از جمله ماسوله، لاهیجان و آستانه اشرفیه با جلوههای متفاوت برگزار میگردد و همراه با نواختن طبل و سنج، نوحهخوانی، سینهزنی، قربانی و اطعام نذری است. پیشینهٔ علمبندی به بیش از هشتصد سال پیش در ماسوله بازمیگردد و در سال ۱۳۹۱ بهعنوان میراث معنوی در فهرست آثار ملی ثبت شده است.<br />
<br />
==معرفی علمبندی در گیلان==<br />
آیین عَلَمبندی یکی از رسمهای سنتی و رایج گیلانیها در آغاز [[ماه محرم]] و ایام سوگواری [[شهادت]] [[امام حسین]] است. [[علم (نشان)|عَلَم]] در فرهنگ [[شیعیان]]، نماد آیین سوگواری است و هر دسته عزاداری، علم ویژه خود را در روز [[عاشورا]] به حرکت میآورد. آیین علمبندی معمولاً در دههٔ اول [[محرم]] و در تمام شهرها و روستاهای [[گیلان]] با کمی تفاوت در زمان شروع و [[آداب]] و رسوم، صورت میگیرد. رسم علمبندی در روستاها با پذیرایی اهالی محله همراه است. همزمان با بستن علم سوگواری، [[سنج]] و [[طبل]] مینوازند تا اهالی خبردار شوند که علم سوگواری [[محرم]] بسته شده و [[عزاداری]] امام حسین در [[مسجد]] محل، رسمأ شروع شده است. سپس برخی از [[خانواده]]ها غذاهایی را با سینیهای بزرگ مسی (مجمعه) به مسجد محل میبرند و عزاداران بعد از خواندن [[نماز]] و صرف غذای [[نذری]]، تا پاسی از شب به مراسم [[نوحهخوانی]] و [[سینهزنی]] میپردازند.<ref>بشرا و طاهری، جشنها و آیینهای مردم گیلان، 1387ش، ص15-17.</ref><br />
<br />
==اصطلاحشناسی علمبندی در گیلان==<br />
عَلَم یا جریده بهمعنای نشان و [[پرچم]] است.<ref>[https://www.vajehyab.com/amid/علم عمید، فرهنگ فارسی، ذیل واژه علم.]</ref> علم در [[جنگ]]، نماد شکوه و عظمت است. شیعیان نیز علم را نماد عظمت و قدرت علمدار [[کربلا]] ([[ابوالفضل العباس]]) میدانند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/216845/علَم-چینی-و-علَم-واچینی-در-روستای-شاه-شهیدان-(عمارلو)---تورج-رهبرگنجه رهبر گنجه، «علمچینی و علمواچینی در روستای شاه شهیدان (عمارلو)»، مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: 18مهر 1397ش؛] اصلانی عربانی، ابراهیم، کتاب گیلان، 1374ش، ج3، ص450.</ref> آیین علمبندی در اصطلاح بهمعنای بستن و آماده کردن علم برای مراسم سوگواری و عرض ارادت به امام حسین است. در گیلان مراسم علمبندی حداکثر تا هفتم محرم ادامه دارد و معمولاً پس از سومین روز شهادت امام حسین، علمها را باز میکنند که به این عمل، «[[علمواچینی]]» میگویند.<ref>[http://www.lahig.ir/fa/pages/?cid=4433 «علمواچینی گیلان؛ آیینی به سادگی نیایش»، سایت لاهیک، تاریج درج مطلب: 17 آذر 1390ش.]</ref><br />
<br />
==پیشینه علمبندی در گیلان==<br />
آیین [[علمبندی در گیلان]] سابقهای طولانی دارد. قدیمیترین آیین علمبندی در [[گیلان]] را به منطقه [[ماسوله]] با سابقه هشتصد ساله نسبت دادهاند؛ اگرچه برخی، پیشینه آیین علمبندی را به عصر [[صفویه]] بازگردانده و بر این باور هستند که این رسم در دورهٔ [[قاجاریه]]، نظاممند شده است. آیین علمبندی در ۲۲ آذر ۱۳۹۱ش در فهرست [[آثار ملی ایران|آثار ملی]] ثبت شده است.<ref>[https://www.borna.news/بخش-گیلان-88/1219374-آیین-سنتی-علم-بندی-یا-طوق-بندی-ماسوله «آیین سنتی علمبندی یا طوقبندی ماسوله»، خبرگزاری برنا، تاریخ درج مطلب: 22 مرداد 1400ش.]</ref><br />
<br />
==جنس عَلم==<br />
عَلَم درگذشته چوب بلندی به ارتفاع پنج تا شش متر بوده که آن را با پنجهای فلزی از جنس [[برنج]] و پارچههای مشکی و رنگی میپوشاندند. پارچه سبز، نشانهٔ مظلومیت و محبوبیت امام حسین، پارچهٔ قرمز، رنگ خون و پارچهٔ سفید، بیانگر سیمای نورانی امام حسین بوده است.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/216845/علَم-چینی-و-علَم-واچینی-در-روستای-شاه-شهیدان-(عمارلو)---تورج-رهبرگنجه رهبر گنجه، «علمچینی و علمواچینی در روستای شاه شهیدان (عمارلو)»، مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: 18 مهر 1397ش.]</ref> علمهای امروزی، لولههای بلند فلزی با قطرهای مختلف هستند که ارتفاع برخی از آنها به ۱۵ متر میرسد و از انواع سه تیغ، پنج تیغ، شش تیغ و حتی بیشتر در مراسم عزاداری استفاده میشود.<ref>[http://www.shamstoos.ir/fa/news/52402/آغاز-ماه-محرم-با-مراسم-سنتی-علم-بندی-در-گیلان «آغاز ماه محرم با مراسم سنتی علمبندی در گیلان»، سایت بنیاد بینالمللی فرهنگی هنری امام رضا علیه السلام، تاریخ درج مطلب: 12 مهر 1395ش.]</ref><br />
<br />
==آداب مراسم علمبندی در گیلان==<br />
آیین علمبندی تا شب هفتم محرم در گیلان به پایان میرسد و بعد از آن، مراسم عزاداری آغاز میشود. قربانی کردن، روشن کردن شمع، سینهزنی و پخش نذری، از مهمترین آداب این آیین در استان گیلان است. این آیین سنتی در شهر تاریخی ماسوله، [[لاهیجان]] و [[آستانه اشرفیه]] از جلوه و اهمیت بیشتری برخوردار است.<ref>[http://www.shamstoos.ir/fa/news/52402/آغاز-ماه-محرم-با-مراسم-سنتی-علم-بندی-در-گیلان «آغاز ماه محرم با مراسم سنتی علمبندی در گیلان»، سایت بنیاد بینالمللی فرهنگی هنری امام رضا علیه السلام، تاریخ درج مطلب: 12 مهر 1395ش.]</ref><br />
<br />
==آیین علمبندی در ماسوله==<br />
[[پرونده:علمبندی در گیلان۱.jpg|جایگزین=آیین علمبندی در ماسوله|بندانگشتی|آیین علمبندی در ماسوله]]<br />
اهالی ماسوله به این آیین، «[[طوقبندی]]» میگویند. این رسم سنتی در غروب روز ششم محرم، در بقعهٔ «عون بن علی»، از نوادگان [[امام علی]] برگزار میشود؛ هنگام غروب، مردم با صدای سنج و شیپور، بر روی پشت بامهای چهار محله (مسجدبر، خانهبر، کشهسر و اسد محله) جمع شده و سپس با نوحهخوانی و سینهزنی با عبور از کوچههای پلکانی ماسوله، راهی بقعهٔ عون بن علی میشوند و با تجمع در حیاط آن به [[عزاداری]] و نوحهخوانی میپردازند. عزاداران، نوحهٔ معروف «ای اهلِ حرم، میر علمدار نیامد» سر میدهند و سپس علمها که نماد دست بریدهٔ علمدار کربلا است و با پارچههای سبز و مشکی پوشیده شده، توسط هیئت امنای هر محله به بزرگان هر محل تحویل داده میشود. هنگام خارج کردن علم از بقعه، جلوی آن [[قربانی کردن|قربانی]] میکنند. بعد از آن، علمها توسط دستههای عزاداری به مسجد محل خود برده میشود.<ref>اصلانی عربانی، کتاب گیلان، 1374ش، ج3، ص450.</ref><br />
<br />
==آیین علمبندی در لاهیجان==<br />
[[پرونده:علمبندی در گیلان۲.jpg|جایگزین=علمبندی در لاهیجان |بندانگشتی|علمبندی در لاهیجان ]]<br />
مراسم علمبندی در [[لاهیجان]] از روز اول تا ششم [[محرم]]، هر روز عصرها برگزار میشود. این آیین بدینگونه است که در ابتدا دستهٔ عزاداری و سینهزنی با نواختن [[شیپور]]، طبل و سنج، شروع مراسم را اعلام و با [[مرثیهخوانی]]، مردم را جمع میکنند. آنها بعد از سخنرانی واعظ، به نوحهخوانی میپردازند. سپس علمها را که با پارچههای رنگین پوشیده شده، به ستون [[مسجد]] یا تکیهها میبندند. این مراسم در روستاهای لاهیجان با قربانی و اطعام عزاداران همراه است. سپس هر شب علمها توسط [[جوانی|جوانان]] نیرومند محله، پیشاپیش دستههای عزاداری در محلات هفتگانهٔ شهر دور میزنند و به عزاداری و نوحهخوانی میپردازند تا به محل اولیهٔ خود میرسند. پس از آن، شرکتکنندگان در مراسم، پذیرایی میشوند.<ref>قربانی، پیشینهٔ تاریخی فرهنگی لاهیجان و بزرگان آن، 1396ش، ص312.</ref><br />
<br />
==آیین علمبندی در آستانه اشرفیه==<br />
در [[آستانه اشرفیه]]، در نخستین روز محرم، هیئت عزاداران آلمحمد و هیئت [[جلال الدین اشرف|آقاسید جلالالدین اشرف]] در صحن [[بارگاه جلالالدین اشرف|بقعه سید جلالالدین اشرف]] جمع میشوند و مراسم علمبندی با سینهزنی و نوحهخوانی توسط مداحان پیشکسوت آغاز میشود. سپس علم را در کنار ستون و ایوان ورودی [[امامزاده]] با پارچههای سبز و مشکی، برافراشته میکنند.<ref>فقیه محمدی جلالی، سیمای کوچان، 1388ش، ج1، ص125-126.</ref> پیشینه این آیین در آستانه اشرفیه را تا یکصد سال گفتهاند.<ref>[http://www.lahig.ir/fa/pages/?cid=4433 «علمواچینی گیلان؛ آیینی به سادگی نیایش»، سایت لاهیک، تاریخ درج مطلب: 17 آذر 1390ش.]</ref><br />
<br />
==پانویس==<br />
{{پانویس}}<br />
<br />
==منابع==<br />
*«آغاز ماه محرم با مراسم سنتی علمبندی در گیلان»، سایت بنیاد بینالمللی فرهنگی هنری امام رضا علیه السلام، تاریخ درج مطلب: ۱۲ مهر ۱۳۹۵ش.<br />
*«آیین سنتی علمبندی یا طوقبندی ماسوله»، خبرگزاری برنا، تاریخ درج مطلب: ۲۲ مرداد ۱۴۰۰ش.<br />
*اصلانی عربانی، ابراهیم، کتاب گیلان، تهران، گروه پژوهشگران ایران، ۱۳۷۴ش.<br />
*بشرا، محمد و طاهری، طاهر، جشنها و آیینهای مردم گیلان، رشت، فرهنگ ایلیا، ۱۳۸۷ش.<br />
*رهبرگنجه، تورج، «علمچینی و علمواچینی در روستای شاه شهیدان (عمارلو)»، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۸ مهر ۱۳۹۷ش.<br />
*«علمواچینی گیلان؛ آیینی به سادگی نیایش»، سایت لاهیک، تاریخ درج مطلب: ۱۷ آذر ۱۳۹۰ش.<br />
*عمید، حسن، فرهنگ فارسی، در وبسایت واژهیاب، تاریخ بازدید: ۸ مرداد ۱۴۰۱ش.<br />
*فقیه محمدی جلالی، محمدمهدی، سیمای کوچان، قم، بخشایش، ۱۳۸۸ش.<br />
*قربانی، محمدعلی، پیشینهٔ تاریخی فرهنگی لاهیجان و بزرگان آن، رشت، سپیدرود، ۱۳۹۶ش.</div>مریم نجفی اصل پاشاکی