حمید فرهمندی راد: صفحه‌ای تازه حاوی «'''علم (نشان)؛''' نمادی شبیه پرچم در ایام عزاداری محرم. عَلَم وسیله‌ای نمادین شبیه پرچم است که در ایام سوگواری محرم توسط فردی که به او علمدار می‌گویند حمل می‌شود. رسم بر این است که علم در جلوی دستۀ عزاداری به نمایش د...» ایجاد کرد

2026-05-24T07:39:54Z

صفحه‌ای تازه حاوی «'''<big>علم (نشان)؛</big>''' نمادی شبیه پرچم در ایام عزاداری محرم. عَلَم وسیله‌ای نمادین شبیه پرچم است که در ایام سوگواری محرم توسط فردی که به او علمدار می‌گویند حمل می‌شود. رسم بر این است که علم در جلوی دستۀ عزاداری به نمایش د...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

'''<big>علم (نشان)؛</big>''' نمادی شبیه پرچم در ایام عزاداری محرم.

عَلَم وسیله‌ای نمادین شبیه [[پرچم]] است که در ایام [[عزاداری|سوگواری]] [[ماه محرم|محرم]] توسط فردی که به او علمدار می‌گویند حمل می‌شود. رسم بر این است که علم در جلوی دستۀ عزاداری به نمایش در می‌آید و در کوچه‌ها و خیابان‌ها گردانده می‌شود و دسته سوگواران به دنبال آن حرکت می‌کند.
==مفهوم‌شناسی==

علم در لغت به‌معنی نشان، درفش، بیرق و پرچم آمده است.<ref> دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژۀ علم.</ref> عَلَم در اصطلاح، تیرک چوبی بلندی است که در ایام [[عزاداری]] استفاده می‌شود و سرِ آن را با پارچه‌های رنگی تزیین می‌کنند.<ref>حسام مظاهری، فرهنگ سوگ شیعی، ۱۳۹۵ش، ص۳۵۴.</ref> علم را گاهی با پارچۀ سیاه نیز می‌پوشانند و یا بر سر آن پنجه‌ای از فلز قرار می‌دهند.<ref>دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژۀ علم.</ref>
==علم در گویش‌های مختلف==

عَلَم، در خرده‌فرهنگ‌های مختلف، نام‌های خاص خود را دارد. برای مثال در گیلان‌ و غرب‌ [[مازندران|مازندران‌]]، عَلَم‌<ref>منفرد، «توغ (تغ / تق / توق / طوغ / طوق)»، وب‌سايت دانشنامۀ جهان اسلام.</ref>، در آذربایجان، بیرق و در قم، توق گفته می‌شود.<ref>«علم عزاداری»، وب‌سايت پرسمان دانشگاهیان.</ref> در [[ماسوله]]، علم‌بندی را «طوق‌بندی» می‌گویند.<ref>باقی، «علم و علم‎گردانی»، وب‌سایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.</ref>
==تاریخچه==

از دوران قدیم بسیاری از ملل، علم را به‌عنوان نشان و علامت به‌کار می‌برده‌اند.<ref>دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژۀ بیرق.</ref> درگذشته، هنگام لشکرکشی، علم‌ها را برافراشته و در صف مقدم لشکر به‌حرکت در می‌آوردند. همچنین در [[جنگ|جنگ‌ها]]، هنگامی که علمدار یک لشکر کشته می‌شد بلافاصله علمدار دیگری آن را برمی‌افراشت تا پایداری سپاه را نشان دهد.<ref>باقی، «علم و علم‎گردانی»، وب‌سايت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.</ref>

پژوهشگران با اختلاف، پیشینۀ بهره‌گیری از علم در ایام محرم را به دورۀ آق‌‎قویونلوها، دورۀ [[صفویه]] و نیز دورۀ زندیه بازگردنده‌اند.<ref>رحمانی، هیئت‌های عزاداری در جامعۀ ایران، 1397ش، ص178.</ref> برخی استفاده از علم در آیین عزاداری محرم را به دوران آل‌بویه باز می‌گردانند و رواج علم‌کشی را به دوران صفویه نسبت می‌دهند.<ref>«علم عزاداری»، وب‌سايت پرسمان دانشگاهیان.</ref> از زمان صفویه با پیدایش سلاح‌های گرم و آتشین، آرایش میدان [[جنگ]] تغییر کرد و کارکرد نظامی علم از بین رفت. از سوی دیگر با رسمیت یافتن مذهب [[شیعه|تشیع]]، مراسم آیینی [[عاشورا]] میان ایرانیان گسترش یافت و برای افزایش شوکت و عظمت دسته‌های عزاداری، از علم‌ها استفاده شد.<ref>مشهدی نوش‌آبادی، تصوف ایرانی و عزاداری عاشورا: نقش صوفیه، اهل فتوت و قلندریه در بنیانگذاری آیین‌های محرم، 1399ش، ص271.</ref>

اولین گزارش مستند تاریخی، مربوط‌ به اوایل دورۀ صفوی است که در آن به دسته‌های بزرگ عزاداری در محلات [[اصفهان]] اشاره شده که در دهم محرم، به‌راه می‌افتادند و علم را با خود حمل می‌کردند.<ref>باقی، «علم و علم‎گردانی»، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.</ref> همچنین قدیمی‌ترین عَلمی که در [[موزه|موزۀ]] [[کاخ گلستان]] نگهداری می‌شود مربوط به دورۀ صفویه است.<ref>کریمی، «قدیمی‌ترین عَلم‌ عزاداری ایران رونمایی می‌شود»، خبرگزاری مهر.</ref>

علم‌های فلزی به‌ مرور زمان از نظر تعداد اجزا و نمادهای به کار رفته در آن توسعۀ بیشتری یافت. از نظر بعضی محققان، علامت که به شکل صلیب بوده و عناصر دیگری به صورت متقارن در دو طرف تیغۀ اصلی قرار دارد، شکل تکامل‌یافتۀ علم‌های فلزی است.<ref>حسام مظاهری، فرهنگ سوگ شیعی، ۱۳۹۵ش، ص۳۵۴.</ref>
==آیین علم‌کشی در عزاداری محرم==

برافراشتن و حمل علم در ایام عزاداری محرم همراه با آداب و رسوم خاصی است که به آن «علم‌گردانی» یا «علم‌کِشی» یا «علم‌برداری» می‌گویند. این مراسم در مکان‌هایی مانند [[مسجد|مساجد]]، [[امام‌زاده|امامزاده‌ها]] و [[تکیه|تکایا]] برگزار می‌شود و در آن علم را، در حالی که سرِ آن با پارچه‌های زینتی آراسته شده، برافراشته می‌کنند.<ref>حسام مظاهری، فرهنگ سوگ شیعی، ۱۳۹۵ش، ص۳۵6.</ref> از آنجا که علم‌ها سنگین هستند برای بلندکردن و برافراشتن آن نیاز به افراد علم‌کش است که به آنها توقچی و بیرقدار هم می‌گویند.<ref>«علم عزاداری»، پرسمان دانشگاهیان.</ref>

آیین علم‌کِشی، بسته به حوزۀ فرهنگی و اجتماعی هر منطقه، شکل و شیوۀ خاص خود را دارد.<ref>رحمانی، تغییرات مناسک عزاداری محرم، 1393ش، ص215.</ref> برای نمونه در شهر اردبيل، با آغاز ماه محرم، پيش از همه، پرچم يا بيرق محله از مسجد بيرون برده می‌شود و به دنبال آن عزاداران، به‌طرف مقصد مورد نظر حركت می‌كنند.<ref> محمدپور و شاهی‌زاده، «مطالعة مردم شناختی مراسم عاشورا در شهر اردبیل»1390ش، ص134.</ref>

آیین علم‌بندی در [[مراغه]]، هرسال سومِ ماه محرم در محله‌های آن، با حضور گستردۀ مردم انجام می‌شود که همراه با نوحه‌سرایی، قربانی و بستن پارچه‌های [[نذری|نذریِ]] مردم بر بدنۀ علم است.<ref>«آیین علم‌بندی در مراغه به تبعیت از خیمه‌بندی کربلا» خبرگزاری ایرنا.</ref>

آیین علم‌بندی در روستای طزرجان در استان یزد، در روز [[تاسوعا]] و عاشورا انجام می‌شود و مردم در این مراسم، علم را که چوب بلندی است با بستن پارچه‌های رنگی، تزیین و سپس به حسینیه منتقل می‌کنند.<ref>«آیین سنتی علم‌بندی در یزد»، خبرگزاری ایسنا.</ref>

در روستای چارک از توابع دشتی، علم‌گردان‌، علم را داخل خانه‌ها برده و در آنجا به سینه‌زنی می‌پردازند.<ref>باقی، «علم و علم‎گردانی»، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.</ref>

از آنجایی که بلندکرن علم در مراسم علم‌گردانی، مایۀ افتخارِ علم‌کِش است، بر سر حملِ علم، رقابت وجود دارد. بعضی نیز به‌خاطر نذری که داشته‌اند علم‌کشی می‌کنند.<ref>حسام‌ مظاهری، فرهنگ سوگ شیعی، ۱۳۹۵ش، ص۳۵7.</ref>
==انوع علم==

علم از نظر جنس بدنه به دو صورت چوبی و فلزی ساخته می‌شود.<ref>حسام مظاهری، فرهنگ سوگ شیعی، ۱۳۹۵ش، ص۳۵۴.</ref> بعضی پارچۀ سبزِ بسته شده بر علم را به حضرت عباس و پارچۀ سیاه را به [[امام حسین]] نسبت داده‌اند. از نظر بلندی نیز، علمِ حضرت عباس بلندترین و علمِ علی‌اصغر را کوتاه‌ترین علم، قرار می‌دهند.<ref>باقی، «علم و علم‎گردانی»، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.</ref>
==کارکرد==

علم، نماد اظهار علاقه به [[اهل‌بیت]] و اظهار خشم به دشمنان آنها بوده<ref> محمدپور و شاهی‌زاده، «مطالعة مردم شناختی مراسم عاشورا در شهر اردبیل»، 1390ش، ص138. </ref> و تجسمی از انگاره‌هـا و عواطـف مذهبی است.<ref> مقصودی و علي‌پور، «بررسی نمادها و آیین‌های مشروعیت‌بخش در برنامه‌های صدا و سیما با تاکید بر مناسک مذهبی»، 1390ش، ص87.</ref> علم با تداعی انگاره‌های دينی<ref>محمدپور و شاهی‌زاده، «مطالعة مردم‎شناختی مراسم عاشورا در شهر اردبیل»، 1390ش، ص142.</ref>، عاملی برای به‌خاطر سـپردن وقـايع و لحظات بزرگ است.<ref> مقصودی و علي‌پور، «بررسی نمادها و آیین‌های مشروعیت‌بخش در برنامه‌های صدا و سیما با تاکید بر مناسک مذهبی، 1390ش، ص87.</ref> افراد با جمع شدن زیر یک علم، هویت جمعی و تشخص اجتماعی می‌یابند<ref>محمدپور و شاهی‌زاده، «مطالعة مردم‌شناختی مراسم عاشورا در شهر اردبیل»، 1390ش، ص142.</ref> و سبب وحدت رفتارها درون مناسك جمعی می‌شوند.<ref> مقصودی و علي‌پور، «بررسی نمادها و آیین‌های مشروعیت‌بخش در برنامه‌های صدا و سیما با تاکید بر مناسک مذهبی»، 1390ش، ص87.</ref>
==نظر فقها دربارۀ استفاده از علم==

به اعتقاد علمای دین استفاده از علم در عزاداری جایز است.<ref>«حکم استفاده از عَلَم در مراسم عزاداری چیست؟»، باشگاه خبرنگاران جوان.</ref> همچنین بعضی فقیهان، پرچمِ علم را به‌خاطر تعلق به عزاداری امام حسین، محترم دانسته<ref> «حاجت خواستن از علم »، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر آیت‌الله مکارم شیرازی.</ref> و بعضی دیگر استفاده از عَلَم در مراسم عزاداري امام حسين را، تعظيم شعائر دانسته‌اند.<ref>استفتاء از آیت‌الله صافی گلپایگانی، «حکم استفاده از عَلَم در مراسم عزاداری چیست؟»، باشگاه خبرنگاران جوان.</ref> به عقیدۀ برخی مراجع دینی، باید از علامت‌هایی که مجسمۀ حیوانات و دیگر اشیا بر روى آن‌ها نصب‌شده، اجتناب کرد.<ref> «استفاده از مجسمه حیوانات بر روی علامت»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر آیت‌الله مکارم شیرازی.</ref> گاهی برای چشم ‌و هم‌چشمی به تعداد تیغه‌های علم افزوده می‌شود که بعضی عالمان دین آن را کاری نادرست در عزاداری امام حسین می‌دانند.<ref>«نظر رهبر انقلاب درباره علامت‌های عزاداری و پخش صدای مداحی در ساعات استراحت مردم»، خبرآنلاین.</ref>
==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
*«آیین علم‌بندی در مراغه به تبعیت از خیمه‌بندی کربلا»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ بازدید: 20 مرداد 1402ش.
*«آیین سنتی علم‌بندی در یزد»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۲۸ شهریور1397ش.
*«استفاده از علم»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر آیت‌الله مکارم شیرازی، تاریخ بازدید: 20 مرداد 1402ش.
*باقی، عمادالدین، «علم و علم‎گردانی»، وب‌سایت مرکز دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ بازدید: 29 فروردین 1402ش.
*«حکم استفاده از عَلَم در مراسم عزاداری چیست؟»، باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ بازدید: 29 فروردین1402ش.
*حسام مظاهری، محسن، فرهنگ سوگ شیعی، تهران، خیمه، ۱۳۹۵ش.
*«حکم استفاده از عَلَم در مراسم عزاداری چیست؟»، باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: 6 مهر 1396.
*دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: 29 فروردین 1402ش.
*رحمانی، جبار، انسان‌شناسی مناسک عزاداری محرم: تغییرات مناسک عزاداری محرم، تهران، تیسا، 1393ش.
*رحمانی، جبار، هیئت‌های عزاداری در جامعه ایران، اصفهان، آرما، 1397ش.
*رمضان‌ماهی، سمیه، «نمادشناسی عَلَم در عاشورای حسینی»، وب‌سایت موسسه فرهنگی و اطلاع‌رسانی تبیان، تاریخ درج مطلب: 13 مهر 1395ش.
*«علم عزاداری»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان، تاریخ درج مطلب: 11 بهمن 1387ش.
*«علم‌کشی در مراسم عزاداری»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: 30 آبان 1398ش.
*کریمی، فاطمه، «قدیمی‌ترین عَلم‌ عزاداری ایران رونمایی می‌شود»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 20 مرداد 1401ش.
*محمدپور، احمد و شاهی‌زاده، رامین، «مطالعۀ مردم شناختی مراسم عاشورا در شهر اردبیل»، مجلۀ مطالعات اجتماعی ایران، دورۀ 5، شمارۀ 3، 1390ش.
*مشهدی نوش‌آبادی، محمد، تصوف ایرانی و عزاداری عاشورا: نقش صوفیه، اهل فتوت و قلندریه در بنیانگذاری آیین‌های محرم، اصفهان، آرما، 1399ش.
*مقصودي، مجتبي و علي‌پور، جعفر، «بررسي نمادها و آيين‌هاي مشروعيت‌بخش در برنامه‌هاي صدا و سيما با تأكيد بر مناسك مذهبي»، فصلنامۀ علوم سياسي و روابط بين‌الملل، دورۀ4، شمارۀ 14، 1390ش.
*منفرد، افسانه، توغ (تغ/ تق/ توق/ طوغ/ طوق)، دانشنامۀ جهان اسلام، تاریخ بازدید: 29 فروردین1402ش.
*«نظر رهبر انقلاب دربارۀ علامت‌های عزاداری و پخش صدای مداحی در ساعات استراحت مردم»، وب‌سایت خبرآنلاین، تاریخ درج مطلب: ۲۰ آذر 1389ش.

علم (نشان) - تاریخچهٔ نسخه‌ها