https://iranpedia.net/w/index.php?action=history&feed=atom&title=%D8%B9%D9%84%D9%88%D9%85_%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86علوم قرآن - تاریخچهٔ نسخهها2026-06-07T10:35:48Zتاریخچهٔ نسخهها برای این صفحه در ویکیMediaWiki 1.44.2https://iranpedia.net/w/index.php?title=%D8%B9%D9%84%D9%88%D9%85_%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86&diff=47497&oldid=prevحمید گلزار: صفحهای تازه حاوی «'''<big>علوم قرآن؛</big>''' مجموعهای از دانشهای مرتبط با قرآن. علوم قرآن، به مجموعهاى از دانشها گفته میشود كه زمینهساز فهم و درك قرآن است و دانستنیهای لازم برای تفسیر قرآن یا پژوهش پیرامون قرآن را ارائه میکند. اصطلاح علوم قرآن از...» ایجاد کرد2026-05-23T12:17:20Z<p>صفحهای تازه حاوی «'''<big>علوم قرآن؛</big>''' مجموعهای از دانشهای مرتبط با قرآن. علوم قرآن، به مجموعهاى از دانشها گفته میشود كه زمینهساز فهم و درك <a href="/w/index.php?title=%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86&action=edit&redlink=1" class="new" title="قرآن (صفحه وجود ندارد)">قرآن</a> است و دانستنیهای لازم برای تفسیر قرآن یا پژوهش پیرامون قرآن را ارائه میکند. اصطلاح علوم قرآن از...» ایجاد کرد</p>
<p><b>صفحهٔ تازه</b></p><div>'''<big>علوم قرآن؛</big>''' مجموعهای از دانشهای مرتبط با قرآن.<br />
<br />
علوم قرآن، به مجموعهاى از دانشها گفته میشود كه زمینهساز فهم و درك [[قرآن]] است و دانستنیهای لازم برای تفسیر قرآن یا پژوهش پیرامون قرآن را ارائه میکند. اصطلاح علوم قرآن از سوی دانشمندان این حوزه، در سه معنا به کار رفته است:<br />
# علومی که در [[قرآن]] وجود دارد. (علوم فی القرآن)<br />
# دانشهایی که بهطور مستقیم در فهم قرآن مورد استفاده قرار میگیرد. (علوم للقرآن)<br />
# مسائلی که به گونهای با قرآن و موضوعات وابسته به آن مرتبط است. (علوم حول القرآن)<br />
==تفاوت علوم قرآن و معارف قرآن==<br />
علوم قرآن، رویکرد برونمتنی دارد و به درون و محتواى [[قرآن]] از جنبه تفسيرى نمیپردازد، اما معارف قرآن با رویکرد درونمتنی، محتواى قرآن را مورد توجه قرار میدهد و بهعنوان يك نوع تفسير موضوعى بهکار مىرود.<ref>[https://lib.eshia.ir/12582/1/7 معرفت، علوم قرآنی، 1381ش، ج1، ص7].</ref> زرقانى (درگذشت 1367ق)، علوم قرآن را ناظر به مسائل و مباحثى دانسته که متعلق به «قرآن» از جهت نزول، ترتیب، جمع، كتابت، قرائت، تفسیر، ناسخ، منسوخ و نظایر اینها است.<ref>[https://lib.eshia.ir/42041/1/27 زرقانی، مناهل العرفان فی علوم القرآن، بیتا، ج1، ص27.]</ref> <br />
<br />
علوم [[قرآن]]، آنگونه كه امروز رایج است، با آنچه در سدههاى نخستین مصطلح بود، متفاوت است. بهعنوان مثال، در گذشته علوم قرآنى، بر مباحث تفسیرى قرآن نیز اطلاق مى¬شد؛ اما به تدریج كثرت و تنوّع مباحث سبب شد میان علوم قرآن و علم تفسیر مرزبندى روشنی بهوجود آید.<ref>[https://lib.eshia.ir/11227/1/3#_ftnref%DB%B8 جوان آراسته، درسنامه علوم قرآنی، 1386ش، ج1، ص2.]</ref> <br />
==پیشینه علوم قرآن==<br />
دانشمندان علوم قرآنى معتقدند، [[على بن ابىطالب]] از پیشگامان تفسیر و علوم قرآن بوده و افرادی مانند ابنعباس، تفسیر قرآن را از او آموختهاند.<ref>[http://ensani.ir/fa/article/100471/%D8%B3%DB%8C%D8%B1-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D8%AA%D9%81%D8%B3%DB%8C%D8%B1-%D9%88-%D8%B9%D9%84%D9%88%D9%85-%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86 جناتی، «سیر تاریخی تفسیر و علوم قرآن»، 1368ش، ش28.]</ref> مصحف تفسیری امام علی، نخستین اثری است که برخی از مباحث علوم قرآن را در بر دارد. این مصحف، همزمان با جمعآوری [[قرآن]] به ترتیب نزول به مسائلی مانند ناسخ و منسوخ، محکم و متشابه و همچنین اسباب نزول پرداخته است. جلالالدین سیوطى نیز بر این باور بوده که امام علی در میان خلفا، بیشترین مباحث را در زمینه علوم قرآنى بیان كرده است.<ref>[https://lib.eshia.ir/11227/1/3#_ftnref%DB%B8 جوان آراسته، درسنامه علوم قرآنی، 1386ش، ج1، ص2.]</ref> عبدالله بن عباس، عبدالله بن مسعود و ابى بن كعب نیز از جمله كسانى هستند كه جایگاه والایی در تفسیر و قرائت قرآن داشتهاند. با توجه به مدارک موجود، یحیی بن یعمر (درگذشت 89ق) اولین کسی بود که درباره قرآن به بحث و بررسی پرداخت و کتابی در فن قرائت قرآن نوشت. بعد از او حسن بصری (درگذشت 110ق) کتابی در عدد آیات قرآن تدوین کرد.<ref>[https://lib.eshia.ir/12582/1/8 معرفت، علوم قرآنی، 1381ش، ج1، ص8.]</ref> <br />
==کارکرد علوم قرآن==<br />
توجه به محتوای [[قرآن]]، فرع بر شناخت کامل قرآن و اثبات خاستگاه الهی آن است و این یکی از مهمترین کارکردهای علوم قرآن است. همچنین در علوم قرآن، اثبات میشود که تمام قرائت¬های موجود از قرآن یا برخی از آنها ما را به همان نص الهی میرساند که بر [[پیامبر اکرم]] نازل شده است. کمک به تشخیص آیه منسوخ از ناسخ در قرآن و همچنین تبیین متشابهات در قرآن، از دیگر کارکردهای علوم قرآن است که با تکیه بر آن، استفاده از مفاهیم قرآن برای استنباط احکام، ممکن میگردد.<br />
==رابطه علوم قرآن با سایر علوم==<br />
علوم قرآن با مجموعهای دانشها دارای اشتراک موضوعی یا محتوایی است؛ از جمله میتوان به این دانشها اشاره کرد: <br />
# تاریخ و سیره در مباحثی مانند حالات [[پیامبر اکرم|پیامبر]] قبل و بعد از نزول وحی، سیر تاریخی تدوین [[قرآن]] و اهتمام پیامبر و صحابه به کتابت قرآن، دارای اشتراک است. <br />
# حدیث، خاستگاه اولیه علوم قرآن بوده و آنچه درباره [[قرآن]] از پیامبر، امامان و یا صحابه و تابعان نقل شده در قالب احادیث به دست ما رسیده است. <br />
# ادبیات با مجموعه دانشهای لغت، اشتقاق، صرف، نحو، بیان و بدیع و همچنین کتابهایی مانند المفردات فی غریب القرآن (از راغب اصفهانی)، مجمع البحرین (از طریحی)، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم (از حسن مصطفوی) و لسان العرب (از ابنمنظور) برای تبیین واژهها و مفاهیم قرآنی بهکار گرفته میشوند. <br />
# دانش کلام در تبیین چگونگی وحی، وجوه اعجاز [[قرآن]]، تحدی قرآن و ناکامی معارضان در همآوردی و اثبات عدم تحریف قرآن، با علوم قرآن مشترک است. <br />
# اصول فقه در مباحثی از قبیل عام و خاص، مطلق و مقید، مجمل و مبین با علوم قرآن دارای اشتراک است.<ref>[http://ensani.ir/fa/article/7358/%D9%81%D9%84%D8%B3%D9%81%D9%87-%D8%B9%D9%84%D9%88%D9%85-%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86%DB%8C نصیری، «فلسفه علوم قرآنی»، 1385ش.]</ref><br />
<br />
==پانویس==<br />
{{پانویس}}<br />
<br />
==منابع==<br />
* جناتی، محمدابراهیم، «سیر تاریخی تفسیر و علوم قرآن»، کیهان اندیشه، 1368ش، شماره 28.<br />
* جوان آراسته، حسین، درسنامه علوم قرآنی، قم، موسسه بوستان کتاب، 1383ش.<br />
* زرقانی، محمد عبدالعظیم، مناهل العرفان فی علوم القرآن، بیروت، مطبعه عیسی البابی الحلبی و شرکاه، 1424ق.<br />
* معرفت، محمدهادی، علوم قرآنی، قم، موسسه فرهنگی انتشاراتی تمهید، 1381ش.<br />
* نصیری، علی، «فلسفه علوم قرآنی»، قبسات، 1385ش، شماره 39 و 40.</div>حمید گلزار