قالی اراک - تاریخچهٔ نسخه‌ها

زهرا غلامی: ایجاد لینک داخلی

2026-05-09T18:42:00Z

ایجاد لینک داخلی

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ۱۹ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۲۲:۱۲
خط ۱:		خط ۱:
	<big>'''قالی اراک'''</big>؛ یکی از انواع قالی‌های دستباف ایرانی.		<big>'''قالی اراک'''</big>؛ یکی از انواع قالی‌های دستباف ایرانی.

	قالی اراک یا فرش اراک از قالی‌های سبک شهری به‌شمار می‌رود که در شهر اراک واقع در استان مرکزی بافته می‌شود. شهر اراک به‌دلیل وجود دامداری در کوهستان‌های اطراف آن و دارا بودن پشم مرغوب، وجود مناطق کویری جهت دست یافتن به مواد مناسب جهت رنگ‌رزی (پوست گردو و پوست انار) و قرار داشتن این شهر در چهارراه ارتباطی ایران، در زمینة بافت قالی سابقة دیرینه دارد.		قالی اراک یا فرش اراک از قالی‌های سبک شهری به‌شمار می‌رود که در شهر اراک واقع در [[استان مرکزی]] بافته می‌شود. شهر [[اراک]] به‌دلیل وجود دامداری در کوهستان‌های اطراف آن و دارا بودن پشم مرغوب، وجود مناطق کویری جهت دست یافتن به مواد مناسب جهت رنگ‌رزی (پوست گردو و پوست انار) و قرار داشتن این شهر در چهارراه ارتباطی ایران، در زمینة بافت قالی سابقة دیرینه دارد.
	==پیشینه==		==پیشینه==
	در منابع تاریخی به قالی ساروقی (مرغوب‌ترین نوع قالی اراک) در عهد ساسانیان، اشاره شده است.<ref>[https://www.aftabir.com/art/handicrafts/rugweaving/importantregion_arak.php «فرش اراک (ساروق)»، سایت آفتاب آنلاین.] </ref> اراک در دو سدة اخیر، از مناطق مهم قالی‌بافی در ایران بوده است.<ref>ژوله، پژوهشی در فرش ایران، ۱۳۸۱ش، ص۱۹۰؛ صوراسرافیل، غروب زرین‌ فرش ساروق، ۱۳۷۲ش، ص۸و۱۵؛ دانشگر، فرهنگ جامع فرش ایران، ۱۳۷۲ش، ص۵۰.</ref> نخستین صادرات قالی اراک در سال ۱۲۵۴ش توسط یک بازرگان تبریزی در زمان حکومت ناصرالدین شاه انجام شد.<ref>[https://www.aftabir.com/art/handicrafts/rugweaving/importantregion_arak.php «فرش اراک (ساروق)»، سایت آفتاب آنلاین.] </ref> در حدود سال ۱۲۶۶ش یک شرکت انگلیسی با تأسیس شعبه‌ای در اراک، <ref>Edwards, The Persian Carpet, 1967, P135-136؛ Blair, «Islamic Art: Carpets and Flatweaves, c. 1700 and after: Iran», 1988, P482. </ref>در طرح و رنگ قالی‌ها تغییراتی ایجاد کرد و با انتخاب یک طرح، الیاف‌های آماده رنگ‌شده به قالی‌بافان می‌داد و از این طریق، بازار خوبی در اروپا به‌دست آورد.<ref>Ford, Oriental Carpet Design, 1989, P92؛ Blair, «Islamic Art: Carpets and Flatweaves, c. 1700 and after: Iran», 1988, P483		در منابع تاریخی به قالی ساروقی (مرغوب‌ترین نوع قالی اراک) در عهد ساسانیان، اشاره شده است.<ref>[https://www.aftabir.com/art/handicrafts/rugweaving/importantregion_arak.php «فرش اراک (ساروق)»، سایت آفتاب آنلاین.] </ref> اراک در دو سدة اخیر، از مناطق مهم قالی‌بافی در ایران بوده است.<ref>ژوله، پژوهشی در فرش ایران، ۱۳۸۱ش، ص۱۹۰؛ صوراسرافیل، غروب زرین‌ فرش ساروق، ۱۳۷۲ش، ص۸و۱۵؛ دانشگر، فرهنگ جامع فرش ایران، ۱۳۷۲ش، ص۵۰.</ref> نخستین صادرات قالی اراک در سال ۱۲۵۴ش توسط یک بازرگان تبریزی در زمان حکومت ناصرالدین شاه انجام شد.<ref>[https://www.aftabir.com/art/handicrafts/rugweaving/importantregion_arak.php «فرش اراک (ساروق)»، سایت آفتاب آنلاین.] </ref> در حدود سال ۱۲۶۶ش یک شرکت انگلیسی با تأسیس شعبه‌ای در اراک، <ref>Edwards, The Persian Carpet, 1967, P135-136؛ Blair, «Islamic Art: Carpets and Flatweaves, c. 1700 and after: Iran», 1988, P482. </ref>در طرح و رنگ قالی‌ها تغییراتی ایجاد کرد و با انتخاب یک طرح، الیاف‌های آماده رنگ‌شده به قالی‌بافان می‌داد و از این طریق، بازار خوبی در اروپا به‌دست آورد.<ref>Ford, Oriental Carpet Design, 1989, P92؛ Blair, «Islamic Art: Carpets and Flatweaves, c. 1700 and after: Iran», 1988, P483

حانیه کلهر: صفحه‌ای تازه حاوی «'''قالی اراک'''؛ یکی از انواع قالی‌های دستباف ایرانی. قالی اراک یا فرش اراک از قالی‌های سبک شهری به‌شمار می‌رود که در شهر اراک واقع در استان مرکزی بافته می‌شود. شهر اراک به‌دلیل وجود دامداری در کوهستان‌های اطراف آن و دارا بودن پشم مرغو...» ایجاد کرد

2026-04-28T14:32:15Z

صفحه‌ای تازه حاوی «<big>'''قالی اراک'''</big>؛ یکی از انواع قالی‌های دستباف ایرانی. قالی اراک یا فرش اراک از قالی‌های سبک شهری به‌شمار می‌رود که در شهر اراک واقع در استان مرکزی بافته می‌شود. شهر اراک به‌دلیل وجود دامداری در کوهستان‌های اطراف آن و دارا بودن پشم مرغو...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

<big>'''قالی اراک'''</big>؛ یکی از انواع قالی‌های دستباف ایرانی.

قالی اراک یا فرش اراک از قالی‌های سبک شهری به‌شمار می‌رود که در شهر اراک واقع در استان مرکزی بافته می‌شود. شهر اراک به‌دلیل وجود دامداری در کوهستان‌های اطراف آن و دارا بودن پشم مرغوب، وجود مناطق کویری جهت دست یافتن به مواد مناسب جهت رنگ‌رزی (پوست گردو و پوست انار) و قرار داشتن این شهر در چهارراه ارتباطی ایران، در زمینة بافت قالی سابقة دیرینه دارد.
==پیشینه==
در منابع تاریخی به قالی ساروقی (مرغوب‌ترین نوع قالی اراک) در عهد ساسانیان، اشاره شده است.<ref>[https://www.aftabir.com/art/handicrafts/rugweaving/importantregion_arak.php «فرش اراک (ساروق)»، سایت آفتاب آنلاین.] </ref> اراک در دو سدة اخیر، از مناطق مهم قالی‌بافی در ایران بوده است.<ref>ژوله، پژوهشی در فرش ایران، ۱۳۸۱ش، ص۱۹۰؛ صوراسرافیل، غروب زرین‌ فرش ساروق، ۱۳۷۲ش، ص۸و۱۵؛ دانشگر، فرهنگ جامع فرش ایران، ۱۳۷۲ش، ص۵۰.</ref> نخستین صادرات قالی اراک در سال ۱۲۵۴ش توسط یک بازرگان تبریزی در زمان حکومت ناصرالدین شاه انجام شد.<ref>[https://www.aftabir.com/art/handicrafts/rugweaving/importantregion_arak.php «فرش اراک (ساروق)»، سایت آفتاب آنلاین.] </ref> در حدود سال ۱۲۶۶ش یک شرکت انگلیسی با تأسیس شعبه‌ای در اراک، <ref>Edwards, The Persian Carpet, 1967, P135-136؛ Blair, «Islamic Art: Carpets and Flatweaves, c. 1700 and after: Iran», 1988, P482. </ref>در طرح و رنگ قالی‌ها تغییراتی ایجاد کرد و با انتخاب یک طرح، الیاف‌های آماده رنگ‌شده به قالی‌بافان می‌داد و از این طریق، بازار خوبی در اروپا به‌دست آورد.<ref>Ford, Oriental Carpet Design, 1989, P92؛ Blair, «Islamic Art: Carpets and Flatweaves, c. 1700 and after: Iran», 1988, P483
آذرپاد، فرش‌نامۀ ایران، ۱۳۷۲ش، ص۲۷۹؛ صوراسرافیل، غروب زرین‌ فرش ساروق، ۱۳۷۲ش، ص۲۸.
</ref> پس از این شرکت، شرکت‌های خارجی دیگری نیز در اراک شروع به فعالیت کردند که از نقوش غیرسنتی استفاده می‌کردند.<ref>Edwards, The Persian Carpet, 1967, P136؛ Blair, «Islamic Art: Carpets and Flatweaves, c. 1700 and after: Iran», 1988, P483
؛ آذرپاد، فرش‌نامۀ ایران، ۱۳۷۲ش، ص۲۷۹.
</ref> در آن دوره، روستای ساروق اراک مرکز بافت انواع قالی‌ بود و قالی‌های بادوام آن در سطح جهانی به شهرت رسیده بود.<ref>ژوله، پژوهشی در فرش ایران، ۱۳۸۱ش، ص۱۹۰؛دانشگر، فرهنگ جامع فرش ایران، ۱۳۷۲ش، ص۵۱. </ref> تا بعد از جنگ جهانی اول، طرح ترنجی با زمینة دستة گل عمومیت داشت. قالی‌های ساروق به‌صورت لچک‌ترنج بر زمینة آبی سیر یا نخودی بافته می‌شدند و پرز کوتاه داشتند. اما با توسعة جهانی قالی‌های این منطقه و تغییر درخواست مشتریان، طرح قالی‌ها، نقش گل و بوته بر زمینة قرمز شد و پرزهای قالی‌ها بلند شدند.<ref> Stone, The Oriental Rug Lexicon, 1997, P198؛ آذرپاد، فرش‌نامۀ ایران، ۱۳۷۲ش، ص۲۸۱؛ صوراسرافیل، غروب زرین‌ فرش ساروق، ۱۳۷۲ش، ص۲۸. </ref> پس از بحران اقتصادی آمریکا در سال ۱۳۰۸ش، بسیاری از شرکت‌های آمریکایی ورشکسته مجبور به ترک ایران شدند و تجار ایرانی نقش بیش‌تری در تجارت قالی اراک بر عهده گرفتند. در سال ۱۳۱۴ش تولید قالی اراک به‌طور کامل در اختیار شرکت‌های ایرانی قرار گرفت؛<ref>[https://www.aftabir.com/art/handicrafts/rugweaving/importantregion_arak.php «فرش اراک (ساروق)»، سایت آفتاب آنلاین.] </ref> اما کیفیت قالی‌های اراک به‌مرور زمان کمتر شد.<ref>آذرپاد، فرش‌نامۀ ایران، ۱۳۷۲ش، ص۲۷۹؛ صوراسرافیل، غروب زرین‌ فرش ساروق، ۱۳۷۲ش، ص۲۶و۲۸. </ref> از عواملی که موجب افت کیفیت این قالی‌ها شد می‌توان به زوال شیوه‌های رنگرزی قدیمی، افزایش بهره‌گیری از رنگ‌های کم‌دوام و بی‌ثبات و کاهش کیفیت بافت اشاره کرد.<ref>[https://www.aftabir.com/art/handicrafts/rugweaving/importantregion_arak.php «فرش اراک (ساروق)»، سایت آفتاب آنلاین.]</ref>
==طرح و رنگ قالی اراک==
از مهم‌ترین طرح‌های قالی اراک می‌توان به مرغ‌و‌ماهی، بته‌میری، مستوفی، ماهی‌درهم، گل‌حنا، جغرافیا، زیرخاکی، گلدانی، دسته‌گلی و تک‌بته اشاره کرد. رنگ کرم استخوانی و دوغی (قرمز روشن) در متن فرش و رنگ سبز بندهای پیچ موجود در پیچ (نوارهای دو طرف طولی فرش از بالا تا پایین) قالی‌های فراهان از شناسه‌های مهم قالی‌های آن منطقه است.<ref>ژوله، پژوهشی در فرش ایران، ۱۳۸۱ش، ص۱۹۰-۱۹۱.</ref> رنگ‌های دوغی ساروق، آبی فراهان و روناسی مشک‌آباد سبب شهرت جهانی قالی اراک شد.<ref>[https://www.aftabir.com/art/handicrafts/rugweaving/importantregion_arak.php «فرش اراک (ساروق)»، سایت آفتاب آنلاین.] </ref> امروزه بیشتر از رنگ‌های شیمیایی در قالی‌ها استفاده می‌شود.<ref>ژوله، پژوهشی در فرش ایران، ۱۳۸۱ش، ص۱۹۰-۱۹۱. </ref>
==ویژگی‌های قالی اراک==
رج‌شمار قالی اراک (تعداد گره بافته‌شده در عرض فرش در واحد طول معین) حداقل ۲۰ و حداکثر ۴۵ است. گره‌های این قالی‌ها نامتقارن (فارسی‌باف) است و تهیة شیرازه (نوارهای دو طرف طولی فرش از بالا تا پایین) و روکارگیری به روش فارسی، چله‌کشی (مجموعه نخ‌هایی که به موازات یکدیگر با قدرت کششی یکسان در جهت طولی بر روی دار قالی دوانیده می‌شود) می‌شوند. آن‌ها از نوع دوپود (یک پود نازک و یک پود ضخیم) هستند. جهت بافت این قالی‌ها از دارهای عمودی ثابت استفاده می‌شود.<ref>ژوله، پژوهشی در فرش ایران، ۱۳۸۱ش، ص۱۹۱-۱۹۲.</ref> قالی مشک‌آباد از نظر بافت مانند قالی هریس آذربایجان، اما فشرده‌تر و سبک‌تر است.<ref>Ford, Oriental Carpet Design, 1989, P267and280-281؛Edwards, The Persian Carpet, 1967, P136 and 139؛ Stone, The Oriental Rug Lexicon, 1997, P198. </ref> جنس آن‌ها از پشم معمولی بوده و در رنگ‌های آبی، قرمز، زرد، زرد شتری، نخودی و قهوه‌ای است. طرح لچک‌ترنج نیز در این قالی‌ها به چشم نمی‌خورد.<ref>Edwards, The Persian Carpet, 1967, P139.</ref> بیش‌تر قالی‌بافان منطقة فراهان از رنگ سبز در قالی‌های خود استفاده می‌کنند. این رنگ سبز زیتونی، پایدار نبوده و از بین می‌رود. قالی ساروق (مرغوب‌ترین قالی تولید شده در اراک) ریزبافت، قالی فراهان متوسط و قالی مشک‌آباد درشت‌بافت است. در سایر شهرهای این استان نیز قالی بافته می‌شود اما اهمیت کمتری دارد.<ref>دانشگر، فرهنگ جامع فرش ایران، ۱۳۷۲ش، ص۵۰؛ Edwards, The Persian Carpet, 1967, P139</ref> در بافت قالی اراک از پشم و پنبه استفاده می‌شود.
==طراحان معروف اراک==
از جمله طراحان فرش معروف در اراک می‌توان به دقیقی، رفیعی، چگنی، ابطحی، گلباز، ابراهیمی و آستانه اشاره کرد.<ref>ژوله، پژوهشی در فرش ایران، ۱۳۸۱ش، ص۱۹۱-۱۹۲. </ref>
==صادرات قالی اراک==
در سال ۱۴۰۰ش بیش از ۵۵۰ متر مربع از فرش‌های دستبافت استان مرکزی به ارزش ۸۰ هزار دلار به کشورهای کانادا، چین، کویت، فرانسه، آمریکا، هلند و آلمان صادر شد. بیش‌ترین میزان فرش دستبافت در استان مرکزی مربوط به شهر اراک است.<ref>[https://irna.ir/xjGHhv «۸۰ هزار دلار صادرات فرش دستبافت در استان مرکزی محقق شد»، سایت ایرنا.]</ref>
==وضعیت قالی اراک==
وارد شدن کشورهای دیگر در زمینة تولید و صادرات فرش، همچنین غفلت دست‌اندرکاران فرش در ایران موجب رقابت نابرابر و رکود فرش اراک شده است. صنعتی شدن شهر اراک باعث شده تا دستمزد قالی‌بافان نسبت به سایر مشاغل کمتر باشد و میزان تمایل بافندگان به این شغل کاهش یافته است. از منظر کارشناسان، برای رونق دوبارة این صنعت در اراک باید طراحان مطابق با ذوق و سلیقة خریداران، نقشه‌های جدید طراحی کرده و با دادن بیمه به قالی‌بافان و ارائه تسهیلات به آن‌ها از صنعت قالی‌بافی حمایت شود.<ref>[https://irna.ir/xjwjjF «علل رکود فرش استان مرکزی و راهکارهای خروج از آن»، سایت ایرنا.]</ref>
==پانویس==
{{پانویس}}
==منابع==
*آذرپاد، حسن و حشمتی رضوی، فضل الله، فرش‌نامۀ ایران، تهران، [بی‌نا]، ۱۳۷۲ش.
*دانشگر، احمد، فرهنگ جامع فرش ایران، تهران، دی، چ۱، ۱۳۷۲ش.
*ژوله، تورج، پژوهشی در فرش ایران، تهران، یساولی، ۱۳۸۱ش.
*صوراسرافیل، شیرین، غروب زرین‌ فرش ساروق، تهران، مؤلف، ۱۳۷۲ش.
*«علل رکود فرش استان مرکزی و راهکارهای خروج از آن»، سایت ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۳ دی ۱۳۹۸ش.
*فراهانی، مرضیه، «قالی قم و بررسی مشخصات و ویژگی‌های آن برای خرید»، سایت فراهان کارپت، تاریخ درج مطلب: ۲۷ نوامبر ۲۰۲۱م.
*«فرش اراک (ساروق)»، سایت آفتاب آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۲ مرداد ۱۴۰۱ش.
*ناصرالدین قاجار، سفرنامۀ عتبات، به‌تحقیق ایرج افشار، تهران، اساطیر، ۱۳۶۳ش.
*«۸۰ هزار دلار صادرات فرش دستبافت در استان مرکزی محقق شد»، سایت ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۲ آذر ۱۴۰۰ش.
*Blair, Sh. S. and J. M. Bloom, «Islamic Art: Carpets and Flatweaves, c. 1700 and after: Iran», The Dictionary of Art, London/New York, 1988.
*Edwards, A. C., The Persian Carpet, London, 1967.
*Ford, P. R. J., Oriental Carpet Design, London, 1989.
*Stone, P. F., The Oriental Rug Lexicon, London, 1997.