قوم پشتون - تاریخچهٔ نسخه‌ها

علیرضا محمددوست در ۲۶ بهمن ۱۴۰۴، ساعت ۰۸:۱۹

2026-02-15T08:19:30Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ۲۶ بهمن ۱۴۰۴، ساعت ۱۱:۴۹
خط ۱:		خط ۱:
	{{جعبه اطلاعات مفهوم		{{جعبه اطلاعات مفهوم
	\| تصویر =		\| تصویر =قوم پشتون.jpg
	\| زیرنویس تصویر =		\| زیرنویس تصویر =گروهی از مردان پشتون در شهر پیشاور
	\|image_alt=		\|image_alt=گروهی از مردان پشتون در شهر پیشاور
	\| فایل پادکست =قوم پشتون.ogg		\| فایل پادکست =قوم پشتون.ogg
	\| حجم فایلپادکست =2/22		\| حجم فایلپادکست =2/22

حسین صبوری در ۱۹ بهمن ۱۴۰۴، ساعت ۰۵:۵۵

2026-02-08T05:55:21Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ۱۹ بهمن ۱۴۰۴، ساعت ۰۹:۲۵
خط ۱:		خط ۱:
			{{جعبه اطلاعات مفهوم
			\| تصویر =
			\| زیرنویس تصویر =
			\|image_alt=
			\| فایل پادکست =قوم پشتون.ogg
			\| حجم فایلپادکست =2/22
			\| تاریخ پادکست =19-11-1404
			\| زیرنویس عنوان =
			\| عنوان اصلی =
			\| عنوان انگلیسی =
			\| عنوان عربی =
			\| عنوان علمی =
			\| شاخه علمی =
			\| نوع مفهوم =
			\| معنای اصطلاحی =
			\| حوزه کاربرد =
			\| گستره جغرافیایی =
			\| منشأ تاریخی =
			\| نخستین کاربرد =
			\| ریشه واژه =
			\| مرتبط با =
			\| اهمیت =
			\| مبدع =
			\| مروج =
			\| مقدس برای =
			\| مورد احترام =
			\| آثار مرتبط =
			}}
	{{درشت\|'''قوم پشتون؛'''}} قومی بزرگ با پیشینۀ تاریخی و فرهنگی غنی در نواحی جنوب و شرق افغانستان و مناطق مرزی پاکستان.		{{درشت\|'''قوم پشتون؛'''}} قومی بزرگ با پیشینۀ تاریخی و فرهنگی غنی در نواحی جنوب و شرق افغانستان و مناطق مرزی پاکستان.

حمید گلزار: حمید گلزار صفحهٔ پیش‌نویس:قوم پشتون را بدون برجای‌گذاشتن تغییرمسیر به قوم پشتون منتقل کرد

2026-02-05T07:21:41Z

حمید گلزار صفحهٔ پیش‌نویس:قوم پشتون را بدون برجای‌گذاشتن تغییرمسیر به قوم پشتون منتقل کرد

→ نسخهٔ قدیمی‌تر	نسخهٔ ۱۶ بهمن ۱۴۰۴، ساعت ۱۰:۵۱
(بدون تفاوت)

امان الله فصیحی: /* رقص محلی */

2026-01-22T12:57:55Z

رقص محلی

نمایش تغییرات

امان الله فصیحی: /* بازی‌های سنتی */

2026-01-21T12:43:03Z

بازی‌های سنتی

نمایش تغییرات

امان الله فصیحی: /* سرگرمی‌ها */

2026-01-21T11:56:09Z

سرگرمی‌ها

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ۱ بهمن ۱۴۰۴، ساعت ۱۵:۲۶
خط ۱۸۰:		خط ۱۸۰:

	=== سرگرمی‌ها ===		=== سرگرمی‌ها ===
	~~در قوم پشتون، شکار، سوارکاری، مسابقه کریکت و انواع بازی‌ها، رواج دارد.~~

	==== شکار ====		==== شکار ====
	پشتون‌ها با مهارت خاصی به شکار می‌روند و از روش‌های متنوعی استفاده می‌کنند. در مناطق کوهستانی، شکار گروهی با تشکیل حلقه‌های گسترده و هدایت طعمه به سمت دره‌های تنگ از شیوه‌های مرسوم است. این روش که به همکاری و هماهنگی دقیق بین شکارچیان نیاز دارد، نه تنها نمایشی از مهارت‌های فردی، بلکه نمادی از روحیه جمعی و انسجام اجتماعی پشتون‌هاست. استفاده از سگ‌های تازی آموزش‌دیده برای تعقیب خرگوش، [[آهو]] و روباه از دیگر روش‌های مورد علاقه پشتون‌هاست. این سگ‌ها که با دقت انتخاب و تربیت می‌شوند، جایگاه ویژه‌ای در ~~فرهنگ~~ شکار این قوم دارند. در مناطق دشتی، پشتون‌ها از گله‌های گاو ~~به عنوان~~ پوشش طبیعی استفاده می‌کنند تا به طعمه نزدیک شوند. شکار برای پشتون‌ها فرصتی است برای نمایش مهارت‌های سوارکاری، تیراندازی و تاکتیک‌های گروهی. این فعالیت که معمولاً با مهمانی‌های پس از شکار همراه است، به تقویت روابط اجتماعی و انتقال تجربیات بین نسل‌ها کمک می‌کند. در حالی که امروزه برخی محدودیت‌های محیط زیستی بر این سنت تأثیر گذاشته، شکار همچنان ~~به عنوان~~ بخشی زنده از فرهنگ و هویت پشتون‌ها باقی مانده است.<ref>الفنستون، افغانان: جای، فرهنگ و نژاد (گزارش سلطنت کابل)، 1388ش، ص۲۲۷.</ref>		پشتون‌ها با مهارت خاصی به [[شکار]] می‌روند و از روش‌های متنوعی استفاده می‌کنند. در مناطق کوهستانی، شکار گروهی با تشکیل حلقه‌های گسترده و هدایت طعمه به سمت دره‌های تنگ از شیوه‌های مرسوم است. این روش که به همکاری و هماهنگی دقیق بین شکارچیان نیاز دارد، نه تنها نمایشی از مهارت‌های فردی، بلکه نمادی از روحیه جمعی و انسجام اجتماعی پشتون‌هاست. استفاده از سگ‌های تازی آموزش‌دیده برای تعقیب خرگوش، [[آهو]] و روباه از دیگر روش‌های مورد علاقه پشتون‌هاست. این سگ‌ها که با دقت انتخاب و تربیت می‌شوند، جایگاه ویژه‌ای در شکار این قوم دارند. در مناطق دشتی، پشتون‌ها از گله‌های گاو به‌عنوان پوشش طبیعی استفاده می‌کنند تا به طعمه نزدیک شوند. شکار برای پشتون‌ها فرصتی است برای نمایش مهارت‌های سوارکاری، تیراندازی و تاکتیک‌های گروهی. این فعالیت که معمولاً با مهمانی‌های پس از شکار همراه است، به تقویت [[روابط اجتماعی]] و انتقال تجربیات بین نسل‌ها کمک می‌کند. در حالی که امروزه برخی محدودیت‌های [[محیط زیست\|محیط زیستی]] بر این سنت تأثیر گذاشته، شکار همچنان به‌عنوان بخشی زنده از فرهنگ و هویت پشتون‌ها باقی مانده است.<ref>الفنستون، افغانان: جای، فرهنگ و نژاد (گزارش سلطنت کابل)، 1388ش، ص۲۲۷.</ref>

	==== سوارکاری ====		==== سوارکاری ====
	در میان قوم پشتون، مسابقات سوارکاری و تیراندازی جایگاه ویژه‌ای در مراسم و گردهمایی‌ها دارد. این مسابقات که عمدتاً در جشن‌های [[مراسم عروسی\|عروسی]] برگزار می‌شوند، نمایشی از مهارت‌های رزمی و سوارکاری این قوم محسوب می‌شوند. در این مراسم، صاحب جشن شتری را ~~به عنوان~~ جایزه مسابقه تعیین می‌کند و سی تا چهل سوارکار در زمینی وسیع به رقابت می‌پردازند. طبقات بالاتر ~~جامعه~~ پشتون به نیزه‌بازی علاقه‌مندند که در آن سوارکاران با سرعت از کنار چوبی فرورفته در زمین می‌گذرند و با نیزه آن را از زمین خارج می‌کنند. همچنین تمرینات نشانه‌زنی با تفنگ، ~~تیر و کمان~~ در میان تمام طبقات اجتماعی پشتون‌ها رواج دارد. این مسابقات گاه به صورت رقابت بین روستاها یا گروه‌های مختلف برگزار می‌شود که معمولاً بر سر ضیافتی ناهار یا شام شرط‌بندی می‌کنند، نه مبالغ کلان مالی. در محیط [[خانه]] نیز پشتون‌ها به بازی‌های مختلف می‌پردازند، اگرچه بازی ورق در میان آن‌ها چندان رایج نیست. این مسابقات و بازی‌ها نه تنها جنبه سرگرمی دارد، بلکه باعث حفظ و انتقال مهارت‌های سنتی و تقویت روحیه رقابت و همبستگی در جامعه پشتون می‌شود. این سنت‌ها که ریشه در تاریخ و فرهنگ پشتون‌ها دارد، همچنان به عنوان بخشی زنده از سبک زندگی این قوم حفظ شده است.<ref>الفنستون، افغانان: جای، فرهنگ و نژاد (گزارش سلطنت کابل)، 1388ش، ص۲۲۹–۲۳۰.</ref>		در میان قوم پشتون، مسابقات [[سوارکاری]] و [[تیراندازی]] جایگاه ویژه‌ای در مراسم و گردهمایی‌ها دارد. این مسابقات که عمدتاً در جشن‌های [[مراسم عروسی\|عروسی]] برگزار می‌شوند، نمایشی از مهارت‌های رزمی و سوارکاری این قوم محسوب می‌شوند. در این مراسم، صاحب جشن شتری را به‌عنوان جایزه مسابقه تعیین می‌کند و سی تا چهل سوارکار در زمینی وسیع به رقابت می‌پردازند. طبقات بالاتر قوم پشتون به [[نیزه‌بازی]] علاقه‌مندند که در آن سوارکاران با سرعت از کنار چوبی فرورفته در زمین می‌گذرند و با نیزه آن را از زمین خارج می‌کنند. همچنین تمرینات نشانه‌زنی با تفنگ، تیروکمان در میان تمام طبقات اجتماعی پشتون‌ها رواج دارد. این مسابقات گاه به صورت رقابت بین روستاها یا گروه‌های مختلف برگزار می‌شود که معمولاً بر سر ضیافتی ناهار یا شام شرط‌بندی می‌کنند، نه مبالغ کلان مالی. در محیط [[خانه]] نیز پشتون‌ها به بازی‌های مختلف می‌پردازند، اگرچه بازی ورق در میان آن‌ها چندان رایج نیست. این مسابقات و بازی‌ها نه تنها جنبه [[سرگرمی]] دارد، بلکه باعث حفظ و انتقال مهارت‌های سنتی و تقویت روحیه رقابت و همبستگی در جامعه پشتون می‌شود. این سنت‌ها که ریشه در تاریخ و فرهنگ پشتون‌ها دارد، همچنان به عنوان بخشی زنده از سبک زندگی این قوم حفظ شده است.<ref>الفنستون، افغانان: جای، فرهنگ و نژاد (گزارش سلطنت کابل)، 1388ش، ص۲۲۹–۲۳۰.</ref>

	==== مسابقه کریکت ====		==== مسابقه کریکت ====
	کریکت ~~به عنوان~~ یکی از محبوب‌ترین ورزش‌ها در میان قوم پشتون، ریشه در دوران حضور انگلیسی‌ها در قرن نوزدهم دارد که نخست در پایگاه‌های نظامی [[کابل]]، جلال‌آباد و [[قندهار]] بازی می‌شد. در ~~دوره‌های امیر~~ عبدالرحمن ~~خان~~ و حبیب‌الله ~~خان،~~ این بازی در میان طبقات بالای جامعه رواج یافت، هرچند برای عامه مردم ناشناخته بود. پس از سال‌ها فراز و نشیب، کریکت در دهه‌های اخیر به ویژه در میان پشتون‌های مهاجر در پاکستان رشد چشمگیری یافت و با بازگشت آنان به کشور، به ورزشی محبوب تبدیل شد. امروزه کریکت نه تنها ~~به عنوان~~ یک رقابت ورزشی، بلکه ~~به عنوان~~ بخشی از هویت اجتماعی جوانان پشتون شناخته می‌شود که در ایجاد همبستگی و روحیه تیمی میان آنان نقش مهمی ایفا می‌کند. موفقیت‌های اخیر تیم ملی افغانستان در عرصه بین‌المللی، جایگاه این ورزش را در میان پشتون‌ها بیش از پیش تثبیت کرده است.<ref>کریکت از کجا به افغانستان آمد؟		[[کریکت]] به‌عنوان یکی از محبوب‌ترین ورزش‌ها در میان قوم پشتون، ریشه در دوران حضور انگلیسی‌ها در قرن نوزدهم دارد که نخست در پایگاه‌های نظامی [[کابل]]، جلال‌آباد و [[قندهار]] بازی می‌شد. در دورۀ [[عبدالرحمن]] و [[حبیب‌الله]]، این بازی در میان طبقات بالای جامعه رواج یافت، هرچند برای عامه مردم ناشناخته بود. پس از سال‌ها فراز و نشیب، کریکت در دهه‌های اخیر به ویژه در میان پشتون‌های [[مهاجر]] در پاکستان رشد چشمگیری یافت و با بازگشت آنان به کشور، به ورزشی محبوب تبدیل شد. امروزه کریکت نه تنها به‌عنوان یک رقابت ورزشی، بلکه به‌عنوان بخشی از هویت اجتماعی جوانان پشتون شناخته می‌شود که در ایجاد همبستگی و روحیه تیمی میان آنان نقش مهمی ایفا می‌کند. موفقیت‌های اخیر تیم ملی افغانستان در عرصه بین‌المللی، جایگاه این ورزش را در میان پشتون‌ها بیش از پیش تثبیت کرده است.<ref>کریکت از کجا به افغانستان آمد؟

	۸صبح		۸صبح
خط ۱۹۶:		خط ۱۹۴:

	==== بازی‌های سنتی ====		==== بازی‌های سنتی ====
	در میان قوم پشتون، بازی‌های سنتی جایگاه ویژه‌ای در زندگی اجتماعی دارد که گاه برای ناظران خارجی ساده‌لوحانه به نظر می‌رسد، اما در بافت فرهنگی این قوم از عمق و معنای خاصی برخوردار است. ~~'''~~تیله‌بازی~~'''~~ که در میان مردان بالغ نیز رواج دارد، یکی از محبوب‌ترین این بازی‌ها است و در سراسر مناطق پشتون‌نشین طرفداران بسیاری دارد. بازی «خوبی و ناچیکان» از دیگر سرگرمی‌های مرسوم است که در آن بازیکنان با گرفتن پای چپ توسط دست راست، سعی در سبقت گرفتن از یکدیگر دارند. این بازی که به‌صورت گروهی و با تقسیم بازیکنان به دو تیم انجام می‌شود، اگرچه در نگاه اول ساده می‌نماید، اما از قواعد پیچیده‌ای برخوردار است. بازی‌های دیگری مانند درد و پادشاه، '''لیس‌بازی''' با سنگ‌های صیقلی و کلاهیاری نیز در میان پشتون‌ها محبوبیت خاصی دارد. از سرگرمی‌های خاص پشتون‌ها می‌توان به '''جنگ‌اندازی حیوانات''' اشاره کرد که در آن جانورانی مانند سگ، خروس، قوچ و حتی [[شتر]] به مبارزه با یکدیگر می‌پردازند. این مسابقات که به‌طور معمول در فصل جفت‌گیری حیوانات با شدت بیشتری برگزار می‌شود، تماشاگران بسیاری را به خود جلب می‌کند. در این میان، '''جنگ شتران''' صحنه‌های تماشایی خاصی ایجاد می‌کند که با فرار شتر مغلوب و تعقیب آن توسط شتر پیروز به اوج خود می‌رسد. شرط‌بندی بر روی نتایج این بازی‌ها به‌صورت جایزه‌های نمادین مانند مرغ یا حیوانات دیگر انجام می‌شود، اما رایج‌ترین پاداش، برپایی سور و مهمانی توسط طرف بازنده است.<ref>الفنستون، افغانان: جای، فرهنگ و نژاد (گزارش سلطنت کابل)، 1388ش، ص۲۲۹–۲۳۰.</ref>		در میان قوم پشتون، بازی‌های سنتی جایگاه ویژه‌ای در زندگی اجتماعی دارد که گاه برای ناظران خارجی ساده‌لوحانه به نظر می‌رسد، اما در بافت فرهنگی این قوم از عمق و معنای خاصی برخوردار است. تیله‌بازی که در میان مردان بالغ نیز رواج دارد، یکی از محبوب‌ترین این بازی‌ها است و در سراسر مناطق پشتون‌نشین طرفداران بسیاری دارد. بازی «خوبی و ناچیکان» از دیگر سرگرمی‌های مرسوم است که در آن بازیکنان با گرفتن پای چپ توسط دست راست، سعی در سبقت گرفتن از یکدیگر دارند. این بازی که به‌صورت گروهی و با تقسیم بازیکنان به دو تیم انجام می‌شود، اگرچه در نگاه اول ساده می‌نماید، اما از قواعد پیچیده‌ای برخوردار است. بازی‌های دیگری مانند درد و پادشاه، '''لیس‌بازی''' با سنگ‌های صیقلی و کلاهیاری نیز در میان پشتون‌ها محبوبیت خاصی دارد. از سرگرمی‌های خاص پشتون‌ها می‌توان به '''جنگ‌اندازی حیوانات''' اشاره کرد که در آن جانورانی مانند سگ، خروس، قوچ و حتی [[شتر]] به مبارزه با یکدیگر می‌پردازند. این مسابقات که به‌طور معمول در فصل جفت‌گیری حیوانات با شدت بیشتری برگزار می‌شود، تماشاگران بسیاری را به خود جلب می‌کند. در این میان، '''جنگ شتران''' صحنه‌های تماشایی خاصی ایجاد می‌کند که با فرار شتر مغلوب و تعقیب آن توسط شتر پیروز به اوج خود می‌رسد. شرط‌بندی بر روی نتایج این بازی‌ها به‌صورت جایزه‌های نمادین مانند مرغ یا حیوانات دیگر انجام می‌شود، اما رایج‌ترین پاداش، برپایی سور و مهمانی توسط طرف بازنده است.<ref>الفنستون، افغانان: جای، فرهنگ و نژاد (گزارش سلطنت کابل)، 1388ش، ص۲۲۹–۲۳۰.</ref>

	=== ازدواج در قوم پشتون ===		=== ازدواج در قوم پشتون ===

امان الله فصیحی: /* جشن‌های ملی و محلی */

2026-01-21T11:47:27Z

جشن‌های ملی و محلی

نمایش تغییرات

امان الله فصیحی: /* ریشه‌شناسی */

2026-01-19T14:00:58Z

ریشه‌شناسی

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ۲۹ دی ۱۴۰۴، ساعت ۱۷:۳۰
خط ۱۰۲:		خط ۱۰۲:
	زبان پَشتو یا پَختو (به پشتو: پښتو) یکی از دو زبان رسمی افغانستان در کنار [[زبان فارسی]] است که اقوام پشتو بدان تکلم می‌کنند. این زبان، همچنین دومین زبان پرگویش در پاکستان است. در ادبیات فارسی و عرف عامه از این زبان به نام افغانی یا اوغون نیز یاد می‌شود.		زبان پَشتو یا پَختو (به پشتو: پښتو) یکی از دو زبان رسمی افغانستان در کنار [[زبان فارسی]] است که اقوام پشتو بدان تکلم می‌کنند. این زبان، همچنین دومین زبان پرگویش در پاکستان است. در ادبیات فارسی و عرف عامه از این زبان به نام افغانی یا اوغون نیز یاد می‌شود.

	==== ریشه‌شناسی ====		==== ریشه‌شناسی زبان پشتو ====
	پشتو، زبان مادری اکثر اقوام پشتون است<ref>گروهی‌از پژوهشگران، «همسایه نزدیک‌تر از خویش: افغانستان از ویژگی‌های طبیعی تا خصوصیات انسانی»، 1387ش، ص69.</ref> که در ادبیات فارسی گاه به‌نام «افغانی» یاد می‌شود.<ref>[https://www.khorasanzameen.net/php/read.php?id=2281 «تاریخ ایجاد زبان افغانی (پشتو) و قواعد آن»، وب‌سایت خراسان زمین.]</ref> حروف نوشتاری این زبان، برگرفته از [[زبان عربی]] است و تعدادی از حروف آوایی آن نیز، اختصاصی است.<ref>ارزگانی، افغانستان رنگین‌کمان اقوام، 1390ش، ص64.</ref> ۶۰درصد از واژگان زبان پشتو برگرفته از زبان فارسی است.<ref>. [https://iranicaonline.org/articles/afghanistan-vi-pasto "AFGHANISTAN vi. Paṧto",iranicaonline.]</ref> زبان پشتو دارای ۴۴ حرف و واج، متشکل از ۱۴ واکه و ۳۰ همخوان است. پشتو همهٔ واج‌های فارسی را دارد، بجز «ف» که در پشتو کم دیده‌شده و همیشه به «پ» تبدیل می‌شود یا دست‌کم با تلفظ «پ» خوانده می‌شود. حرف «ج» گهگاه به «ځ» و حرف «چ» به «څ» تبدیل می‌شود؛ مانند تبدیل «چادر»، «چاه»، «جان» و «جنگل» به‌ترتیب به «څادر»، «څاه»، «ځان» و «ځنگل».<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/340477/معرفی-و-نقد-کتاب-واژه-های-مشترک-زبان-های-فارسی-و-پشتو-سید-قیوم-سلیمانی سلیمانی، واژه‌های مشترک زبان‌های فارسی و پشتو، معرفی و نقد کتاب، 1382ش، 317-322.]</ref> گویش‌های زبان پشتو به دو گونهٔ کلی تقسیم می‌شود: ۱. گونل نرم جنوبی «پشتو»؛ ۲. گونهٔ سخت شمالی «پختو». ازنظر لهجه به دو لهجهٔ مشهور مشرقی و غربی (قندهاری) تقسیم می‌شود.<ref>ارزگانی، افغانستان رنگین‌کمان اقوام، 1390ش، ص71.</ref> نخستین‌بار، الفبای پشتو در قرن شانزدهم میلادی توسط پیر روشن ساخته شد و او ۱۳ حرف جدید را ایجاد کرد.<ref>. [https://books.google.com/books?id=PkVeBAAAQBAJ "The Pashtun Question"books.google].</ref> در ۱۹۵۸م محققان و نویسندگان پشتون افغانستان و پاکستان طی یک نشست در کابل، استاندارد امروزی الفبای زبان پشتو را تنظیم کردند،<ref>"A Standard [http://www.khyber.org/publications/026-030/standardpashto.shtml Pashto"MacKenzie, D. N.' 1959.]</ref> اما روند ایجاد قواعد ادبی زبان پشتو تا کنون کامل نشده است.<ref>[https://www.khorasanzameen.net/php/read.php?id=2281 «تاریخ ایجاد زبان افغانی (پشتو) وقواعد آن»، وب‌سایت خراسان زمین.]</ref>		پشتو، زبان مادری اکثر اقوام پشتون است<ref>گروهی‌از پژوهشگران، «همسایه نزدیک‌تر از خویش: افغانستان از ویژگی‌های طبیعی تا خصوصیات انسانی»، 1387ش، ص69.</ref> که در ادبیات فارسی گاه به‌نام «افغانی» یاد می‌شود.<ref>[https://www.khorasanzameen.net/php/read.php?id=2281 «تاریخ ایجاد زبان افغانی (پشتو) و قواعد آن»، وب‌سایت خراسان زمین.]</ref> حروف نوشتاری این زبان، برگرفته از [[زبان عربی]] است و تعدادی از حروف آوایی آن نیز، اختصاصی است.<ref>ارزگانی، افغانستان رنگین‌کمان اقوام، 1390ش، ص64.</ref> ۶۰درصد از واژگان زبان پشتو برگرفته از زبان فارسی است.<ref>. [https://iranicaonline.org/articles/afghanistan-vi-pasto "AFGHANISTAN vi. Paṧto",iranicaonline.]</ref> زبان پشتو دارای ۴۴ حرف و واج، متشکل از ۱۴ واکه و ۳۰ همخوان است. پشتو همهٔ واج‌های فارسی را دارد، بجز «ف» که در پشتو کم دیده‌شده و همیشه به «پ» تبدیل می‌شود یا دست‌کم با تلفظ «پ» خوانده می‌شود. حرف «ج» گهگاه به «ځ» و حرف «چ» به «څ» تبدیل می‌شود؛ مانند تبدیل «چادر»، «چاه»، «جان» و «جنگل» به‌ترتیب به «څادر»، «څاه»، «ځان» و «ځنگل».<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/340477/معرفی-و-نقد-کتاب-واژه-های-مشترک-زبان-های-فارسی-و-پشتو-سید-قیوم-سلیمانی سلیمانی، واژه‌های مشترک زبان‌های فارسی و پشتو، معرفی و نقد کتاب، 1382ش، 317-322.]</ref> گویش‌های زبان پشتو به دو گونهٔ کلی تقسیم می‌شود: ۱. گونل نرم جنوبی «پشتو»؛ ۲. گونهٔ سخت شمالی «پختو». ازنظر لهجه به دو لهجهٔ مشهور مشرقی و غربی (قندهاری) تقسیم می‌شود.<ref>ارزگانی، افغانستان رنگین‌کمان اقوام، 1390ش، ص71.</ref> نخستین‌بار، الفبای پشتو در قرن شانزدهم میلادی توسط پیر روشن ساخته شد و او ۱۳ حرف جدید را ایجاد کرد.<ref>. [https://books.google.com/books?id=PkVeBAAAQBAJ "The Pashtun Question"books.google].</ref> در ۱۹۵۸م محققان و نویسندگان پشتون افغانستان و پاکستان طی یک نشست در کابل، استاندارد امروزی الفبای زبان پشتو را تنظیم کردند،<ref>"A Standard [http://www.khyber.org/publications/026-030/standardpashto.shtml Pashto"MacKenzie, D. N.' 1959.]</ref> اما روند ایجاد قواعد ادبی زبان پشتو تا کنون کامل نشده است.<ref>[https://www.khorasanzameen.net/php/read.php?id=2281 «تاریخ ایجاد زبان افغانی (پشتو) وقواعد آن»، وب‌سایت خراسان زمین.]</ref>

	==== ۲. تاریخچه ====		==== تاریخچه زبان پشتو ====
	در منشأ تاریخی زبان پشتو همانند نژاد قوم پشتون اختلاف‌نظرهای زیادی بین تاریخ‌نویسان و زبان‌شناسان وجود دارد؛ برخی استدلال کرده‌اند زبان پشتو از تبار اوستایی یا گونه‌های بسیار نزدیک به آن است.<ref>[https://iranicaonline.org/articles/afghanistan-vi-pasto "AFGHANISTAN vi. Paṧto",iranicaonline.]</ref>برخی زبان پشتو را جزء زبان‌های ایرانی و دارای ویژگی‌های مشترک با زبان‌های ایرانی مانند باختری،<ref>زبان باختری در سده‌های یکم تا نهم میلادی در سرزمین باستانی بلخ، پیش از گسترش زبان فارسی در شمال ایالت خراسان باستان (افغانستان کنونی) رایج بوده است. ابوالقاسمی، تاریخ زبان فارسی، 1392ش، ص126.</ref> خوارزمی و سغدی می‌دانند.<ref>خوارزمی از شاخة شمالی زبان‌های ایرانی میانة شرقی بود و تا اواخر سدة چهاردهم میلادی در سرزمین خوارزم زنده بود، سپس جایش را به زبان ازبکی داد. (رضایی باغ‌بیدی، تاریخ زبان‌های ایرانی، 1388ش، ص95.)</ref> قواعد آواشناسی نشان می‌دهد که واژه پشتو، شکل دگرگون‌شده‌ای از همان واژه پَرسَوا (به-معنی پارسی) است.<ref>. [https://iranicaonline.org/articles/afghanistan-vi-pasto AFGHANISTAN vi. Paṧto",iranicaonline.]</ref> پرفسور مارکوارت براین باور است که پشتو مشتق از پختو و آن نیز از واژه پرسوا (parsuwā) و پرسوا از ریشه (parsū) سانسکریت است که نام قبیله جنگجو در شمال غربی هند بوده است.<ref>. [https://iranicaonline.org/articles/afghanistan-vi-pasto AFGHANISTAN vi. Paṧto",iranicaonline.]</ref> بطلمیوس هم آن را پکتین نوشته است؛ بنابراین، نام پشتو از همان «پکهت» و «پکتویس» و «پکتین» ساخته شده و پشتو و پختو تلفظ می‌شود.<ref>[https://rch.ac.ir/article/Details/13142 «پشتو (یا پختو) از زبانهای ایرانی شرقی دورة جدید»، وب‌سایت دانشنامه جهان اسلام.]</ref> به‌روایت برخی مورخان و زبان‌شناسان نخستین اثر نوشتاری به زبان پشتو در سده شانزدهم میلادی نگارش یافته است. در طی سده‌های بعدی نیز تولید آثار ادبی و علمی به این زبان بسیار اندک بوده؛ اما پس از ارتقای آن به زبان رسمی دولت در سال ۱۹۳۶م، روزنامه، کتاب و آثار ادبی قابل توجهی به این زبان نشر و به زبان آموزشی و علمی نیز مبدل شد.<ref>[https://www.khorasanzameen.net/php/read.php?id=2281 «تاریخ ایجاد زبان افغانی (پشتو) وقواعد آن»، وب‌سایت خراسان زمین.]</ref>		در منشأ تاریخی زبان پشتو همانند نژاد قوم پشتون اختلاف‌نظرهای زیادی بین تاریخ‌نویسان و زبان‌شناسان وجود دارد؛ برخی استدلال کرده‌اند زبان پشتو از تبار اوستایی یا گونه‌های بسیار نزدیک به آن است.<ref>[https://iranicaonline.org/articles/afghanistan-vi-pasto "AFGHANISTAN vi. Paṧto",iranicaonline.]</ref>برخی زبان پشتو را جزء زبان‌های ایرانی و دارای ویژگی‌های مشترک با زبان‌های ایرانی مانند باختری،<ref>زبان باختری در سده‌های یکم تا نهم میلادی در سرزمین باستانی بلخ، پیش از گسترش زبان فارسی در شمال ایالت خراسان باستان (افغانستان کنونی) رایج بوده است. ابوالقاسمی، تاریخ زبان فارسی، 1392ش، ص126.</ref> خوارزمی و سغدی می‌دانند.<ref>خوارزمی از شاخة شمالی زبان‌های ایرانی میانة شرقی بود و تا اواخر سدة چهاردهم میلادی در سرزمین خوارزم زنده بود، سپس جایش را به زبان ازبکی داد. (رضایی باغ‌بیدی، تاریخ زبان‌های ایرانی، 1388ش، ص95.)</ref> قواعد آواشناسی نشان می‌دهد که واژه پشتو، شکل دگرگون‌شده‌ای از همان واژه پَرسَوا (به-معنی پارسی) است.<ref>. [https://iranicaonline.org/articles/afghanistan-vi-pasto AFGHANISTAN vi. Paṧto",iranicaonline.]</ref> پرفسور مارکوارت براین باور است که پشتو مشتق از پختو و آن نیز از واژه پرسوا (parsuwā) و پرسوا از ریشه (parsū) سانسکریت است که نام قبیله جنگجو در شمال غربی هند بوده است.<ref>. [https://iranicaonline.org/articles/afghanistan-vi-pasto AFGHANISTAN vi. Paṧto",iranicaonline.]</ref> بطلمیوس هم آن را پکتین نوشته است؛ بنابراین، نام پشتو از همان «پکهت» و «پکتویس» و «پکتین» ساخته شده و پشتو و پختو تلفظ می‌شود.<ref>[https://rch.ac.ir/article/Details/13142 «پشتو (یا پختو) از زبانهای ایرانی شرقی دورة جدید»، وب‌سایت دانشنامه جهان اسلام.]</ref> به‌روایت برخی مورخان و زبان‌شناسان نخستین اثر نوشتاری به زبان پشتو در سده شانزدهم میلادی نگارش یافته است. در طی سده‌های بعدی نیز تولید آثار ادبی و علمی به این زبان بسیار اندک بوده؛ اما پس از ارتقای آن به زبان رسمی دولت در سال ۱۹۳۶م، روزنامه، کتاب و آثار ادبی قابل توجهی به این زبان نشر و به زبان آموزشی و علمی نیز مبدل شد.<ref>[https://www.khorasanzameen.net/php/read.php?id=2281 «تاریخ ایجاد زبان افغانی (پشتو) وقواعد آن»، وب‌سایت خراسان زمین.]</ref>

	==== ۳. قلمرو جغرافیایی ====		==== قلمرو جغرافیایی ====
	در افغانستان پشتو در جنوب، جنوب شرقی، قسمت‌هایی از ~~[[کابل]]،~~ قسمت‌هایی از شمال افغانستان و در پاکستان در ایالات خیبر پختونخوا، مناطق شمالی بلوچستان و در بخش‌هایی از نواحی میانوالی، پنجاب، اسلام‌آباد، کراچی، حیدرآباد و سند، صحبت می‌شود.<ref>[https://iranicaonline.org/articles/afghanistan-vi-pasto "AFGHANISTAN vi. Paṧto",iranicaonline].</ref> بر اساس آخرین برآوردها، حدود هشت میلیون نفر در افغانستان، شش میلیون نفر در پاکستان و حدود ۵۰ هزار نفر در ایران به این زبان صحبت می‌کنند.<ref>[https://iranicaonline.org/articles/afghanistan-vi-pasto "AFGHANISTAN vi. Paṧto",iranicaonline.]</ref>		در افغانستان پشتو در جنوب، جنوب شرقی، قسمت‌هایی از کابل، قسمت‌هایی از شمال افغانستان و در پاکستان در ایالات خیبر پختونخوا، مناطق شمالی بلوچستان و در بخش‌هایی از نواحی میانوالی، پنجاب، اسلام‌آباد، کراچی، حیدرآباد و سند، صحبت می‌شود.<ref>[https://iranicaonline.org/articles/afghanistan-vi-pasto "AFGHANISTAN vi. Paṧto",iranicaonline].</ref>

	==== ۴. فرایند تبدیل‌شدن زبان پشتو به‌زبان مسلط ====		==== فرایند تبدیل‌شدن زبان پشتو به‌زبان مسلط ====
	~~نخستین دولت مستقل به‌نام افغانی یا افغانستانی توسط قوم درانی در سال ۱۷۴۷م تشکیل شد، اما~~ زبان پشتو از ۱۹۳۶م، عنوان زبان رسمی دولتی را کسب کرد. ظاهرشاه (شاه افغانستان طی سال‌های ۱۹۳۳ تا ۱۹۷۳م) بعد از پدر خود محمد نادرشاه، همانند او تصمیم گرفت که مقامات باید هر دو [[زبان فارسی]] و پشتو را استفاده کنند. او، سه سال بعد از شروع سلطنت خود در ۱۹۳۶م، طی حکم سلطنتی زبان پشتو را زبان رسمی افغانستان اعلام کرد. این در حالی بود که اغلب خانوادهٔ سلطنتی و دیوان‌سالاران که از قوم پشتون بودند، فارسی صحبت می‌کردند. برخی علت این تصمیم را جو ضد ایرانی و ضد شیعی می‌دانستند که توسط انگلیس به حاکمان وقت افغانستان تلقین شده بود<ref>[https://books.google.com/books?id=TRW_M_xybyYC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Rizwan, Pakistan and the emergence of Islamic militancy in Afghanistan, 2005, p 63.]</ref> در ۱۹۶۴م، وقتی زبان ~~پارسی~~ به‌زبان دری تغییر نام یافت، دوباره زبان پشتو به‌عنوان زبان رسمی مورد تأکید قرار گرفت.<ref>Bryan: "Are we teaching Persian? In: Persian Studies in North America: Studies in Honor of Mohammad Ali Jazayery, 1994, p 1983.</ref> هرچند زبان پشتو از حمایت رسمی دولتی برخوردار است، اما کمتر از ۱۰ درصد جمعیت سایر اقوام به‌عنوان زبان دوم بدان تکلم می‌کنند.<ref>گروهی‌از پژوهشگران، «همسایه نزدیک‌تر از خویش: افغانستان از ویژگی‌های طبیعی تا خصوصیات انسانی»، 1387ش، ص69.</ref> این زبان، حتی از طرف سازمان علمی و فرهنگی ملل متحد ([[یونسکو]]) جزء زبان‌های در حال انقراض شناخته شده است.<ref>[https://www.vajehyab.com/wiki/افغان-2 واژه‌نامه آزاد، ذیل واژه افغان، در وب سایت واژه‌یاب.]</ref>		زبان پشتو از ۱۹۳۶م، عنوان زبان رسمی دولتی را کسب کرد. ظاهرشاه (شاه افغانستان طی سال‌های ۱۹۳۳ تا ۱۹۷۳م) بعد از پدر خود محمد نادرشاه، همانند او تصمیم گرفت که مقامات باید هر دو [[زبان فارسی]] و پشتو را استفاده کنند. او، سه سال بعد از شروع سلطنت خود در ۱۹۳۶م، طی حکم سلطنتی زبان پشتو را زبان رسمی افغانستان اعلام کرد. این در حالی بود که اغلب خانوادهٔ سلطنتی و دیوان‌سالاران که از قوم پشتون بودند، فارسی صحبت می‌کردند. برخی علت این تصمیم را جو ضد ایرانی و ضد شیعی می‌دانستند که توسط انگلیس به حاکمان وقت افغانستان تلقین شده بود.<ref>[https://books.google.com/books?id=TRW_M_xybyYC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Rizwan, Pakistan and the emergence of Islamic militancy in Afghanistan, 2005, p 63.]</ref> در ۱۹۶۴م، وقتی زبان فارسی به‌زبان دری تغییر نام یافت، دوباره زبان پشتو به‌عنوان زبان رسمی مورد تأکید قرار گرفت.<ref>Bryan: "Are we teaching Persian? In: Persian Studies in North America: Studies in Honor of Mohammad Ali Jazayery, 1994, p 1983.</ref> هرچند زبان پشتو از حمایت رسمی دولتی برخوردار است، اما کمتر از ۱۰ درصد جمعیت سایر اقوام به‌عنوان زبان دوم بدان تکلم می‌کنند.<ref>گروهی‌از پژوهشگران، «همسایه نزدیک‌تر از خویش: افغانستان از ویژگی‌های طبیعی تا خصوصیات انسانی»، 1387ش، ص69.</ref> این زبان، حتی از طرف سازمان علمی و فرهنگی ملل متحد ([[یونسکو]]) جزء زبان‌های در حال انقراض شناخته شده است.<ref>[https://www.vajehyab.com/wiki/افغان-2 واژه‌نامه آزاد، ذیل واژه افغان، در وب سایت واژه‌یاب.]</ref>

	=== نهادهای فرهنگی و ادبی پشتون ===		=== نهادهای فرهنگی و ادبی پشتون ===
	تشکل‌های ادبی و فرهنگی پشتون در افغانستان نقش مهمی در حفظ و گسترش زبان و فرهنگ این قوم ایفا کرده‌اند. ~~'''~~مرکه پشتو~~'''~~ که در ۱۳۰۱ش در ~~دوره~~ امان‌الله ~~خان~~ تأسیس شد، نخستین نهاد رسمی برای ترویج زبان پشتو و تقویت جایگاه آن به‌عنوان یکی از ارکان [[هویت ملی]] بود. این نهاد با هدف تحکیم مبانی فرهنگی پشتون‌ها و توسعه آموزش به این زبان شکل گرفت. در ۱۳۱۰ش، انجمن ادبی کابل به‌عنوان مرکزی برای فعالیت‌های فرهنگی و انتشار مجله‌ای به زبان فارسی آغاز به کار کرد. هرچند این انجمن بیشتر بر ادبیات فارسی متمرکز بود، اما در فضای فرهنگی آن دوره حضور پشتون‌ها نیز در آن مشهود بود. با این حال، در ۱۳۱۶ش با تأسیس ~~'''~~پشتو تولنه~~'''~~ (آکادمی پشتو)، انجمن ادبی کابل منحل شد و این نهاد جدید به‌عنوان مرکز اصلی پژوهش و توسعه زبان و ادبیات پشتو فعالیت خود را آغاز کرد. پشتو تولنه به‌عنوان یکی از مهم‌ترین نهادهای فرهنگی پشتون‌ها، نقش کلیدی در استانداردسازی زبان پشتو، تولید آثار ادبی و تحقیقات فرهنگی ایفا کرده است.<ref>علی‌آبادی، جامعه و فرهنگ افغانستان، ۱۳۹۵ش، ص 286-287.</ref>		تشکل‌های ادبی و فرهنگی پشتون در افغانستان نقش مهمی در حفظ و گسترش زبان و فرهنگ این قوم ایفا کرده‌اند. مرکه پشتو که در ۱۳۰۱ش در دورۀ امان‌الله تأسیس شد، نخستین نهاد رسمی برای ترویج زبان پشتو و تقویت جایگاه آن به‌عنوان یکی از ارکان [[هویت ملی]] بود. این نهاد با هدف تحکیم مبانی فرهنگی پشتون‌ها و توسعه آموزش به این زبان شکل گرفت. در ۱۳۱۰ش، انجمن ادبی کابل به‌عنوان مرکزی برای فعالیت‌های فرهنگی و انتشار مجله‌ای به زبان فارسی آغاز به کار کرد. هرچند این انجمن بیشتر بر ادبیات فارسی متمرکز بود، اما در فضای فرهنگی آن دوره حضور پشتون‌ها نیز در آن مشهود بود. با این حال، در ۱۳۱۶ش با تأسیس پشتو تولنه (آکادمی پشتو)، انجمن ادبی کابل منحل شد و این نهاد جدید به‌عنوان مرکز اصلی پژوهش و توسعه زبان و ادبیات پشتو فعالیت خود را آغاز کرد. پشتو تولنه به‌عنوان یکی از مهم‌ترین نهادهای فرهنگی پشتون‌ها، نقش کلیدی در استانداردسازی زبان پشتو، تولید آثار ادبی و تحقیقات فرهنگی ایفا کرده است.<ref>علی‌آبادی، جامعه و فرهنگ افغانستان، ۱۳۹۵ش، ص 286-287.</ref>

	=== پشتونوالی ===		=== پشتونوالی ===

امان الله فصیحی: /* سیاست قوم پشتون در افغانستان */

2026-01-19T13:52:15Z

سیاست قوم پشتون در افغانستان

نمایش تغییرات

امان الله فصیحی در ۲۹ دی ۱۴۰۴، ساعت ۱۳:۲۹

2026-01-19T13:29:06Z

نمایش تغییرات