https://iranpedia.net/w/index.php?action=history&feed=atom&title=%D9%85%D8%AB%D9%86%D9%88%DB%8C_%D9%85%D8%B9%D9%86%D9%88%DB%8C 2026-06-07T19:22:00Z تاریخچهٔ نسخه‌ها برای این صفحه در ویکی MediaWiki 1.44.2 https://iranpedia.net/w/index.php?title=%D9%85%D8%AB%D9%86%D9%88%DB%8C_%D9%85%D8%B9%D9%86%D9%88%DB%8C&diff=44275&oldid=prev 2026-05-10T10:01:52Z

<p>ابرابزار</p> <a href="https://iranpedia.net/w/index.php?title=%D9%85%D8%AB%D9%86%D9%88%DB%8C_%D9%85%D8%B9%D9%86%D9%88%DB%8C&amp;diff=44275&amp;oldid=29859">نمایش تغییرات</a>

علی شاهرودی https://iranpedia.net/w/index.php?title=%D9%85%D8%AB%D9%86%D9%88%DB%8C_%D9%85%D8%B9%D9%86%D9%88%DB%8C&diff=29859&oldid=prev 2026-04-19T12:08:42Z

<p>صفحه‌ای تازه حاوی «&lt;big&gt;&#039;&#039;&#039;مثنوی معنوی&#039;&#039;&#039;&lt;/big&gt;؛ معروف‌ترین مجموعه از سروده‌های عرفانی جلال‌الدین محمد بلخی&lt;br&gt; مثنوی، معروف به مثنوی معنوی (یا مثنوی مولوی)، منظومه‌ای عرفانی و سروده‌ی جلال‌الدین محمد بلخی رومی، مشهور به <a href="/wiki/%D9%85%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%86%D8%A7" title="مولانا">مولانا</a> است.&lt;ref&gt;مولوی، مثنوی معنوی، 1378ش، ص10...» ایجاد کرد</p> <p><b>صفحهٔ تازه</b></p><div>&lt;big&gt;&#039;&#039;&#039;مثنوی معنوی&#039;&#039;&#039;&lt;/big&gt;؛ معروف‌ترین مجموعه از سروده‌های عرفانی جلال‌الدین محمد بلخی&lt;br&gt;<br /> <br /> مثنوی، معروف به مثنوی معنوی (یا مثنوی مولوی)، منظومه‌ای عرفانی و سروده‌ی جلال‌الدین محمد بلخی رومی، مشهور به [[مولانا]] است.&lt;ref&gt;مولوی، مثنوی معنوی، 1378ش، ص100. &lt;/ref&gt; مثنوی معنوی از حدود 26000 بیت از سروده‌های مولانا و در 6 دفتر گرد آمده است.&lt;ref&gt;بصير مژدهي، «مثنوي»، 1378ش، ص860. &lt;/ref&gt; مولانا سرودن اشعار مثنوی را به درخواست شاگردش، حسام‌الدین چلبی، در سال 658ق آغاز کرد&lt;ref&gt;فروزانفر، رساله در تحقيق احوال و زندگاني مولانا جلال‌الدين محمد، 1354ش، ص157. &lt;/ref&gt; و تا سال 672ق به پایان رسانید.&lt;ref&gt;زرين‌كوب، پله پله تا ملاقات خدا، 1370ش، ص223.&lt;/ref&gt; برخی معتقدند که اگر شاهنامه، بازنمایی حماسه‌ی [[ایران]] باستان است، مثنوی معنوی نیز روایت‌گر حماسه‌ی ایران اسلامی است.&lt;ref&gt;اسلامي ندوشن، باغ سبز عشق: گزيدة مثنوي، 1377ش، ص15. &lt;/ref&gt; بسیاری از بزرگان ادبیات پارسی، مثنوی معنوی را از برترین آثار ادبیات عرفانی و حکمت ایرانی ـ اسلامی دانسته‌اند. این کتاب، به‌عنوان یکی از 100 کتاب برتر در طول تاریخ بشر انتخاب شده است.&lt;ref&gt;[https://www.theguardian.com/world/2002/may/08/books.booksnews “the top 100 books of all time”, The Guardian.] &lt;/ref&gt; <br /> ==ساختار و محتوای مثنوی معنوی==<br /> مولانا، اشعار این کتاب را در قالب مثنوی و در ترازی برتر از [[سنائی]] و [[عطار]] سرود.&lt;ref&gt;[https://aftabnews.ir/fa/news/212484/%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D9%85%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%86%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D9%88%D9%84%DB%8C-%D8%A7%D9%86%DA%AF%D8%A7%D8%B1-%D9%86%D9%87-%D8%A7%D9%86%DA%AF%D8%A7%D8%B1 «روز مولاناست، ولی انگار نه انگار»، وب‌سایت آفتاب نیوز.]&lt;/ref&gt; محتوای برخی از اشعار مثنوی از «مقالات شمس» گرفته شده و برخی متأثر از «[[کلیله و دمنه]]»، «[[هزار و یک شب]]» و «منطق الطیر» است.&lt;ref&gt;جمال‌زاده، بانگ ناي (داستان‌هاي مثنوي مولوي)، ‌1335ش، ص13. &lt;/ref&gt;&lt;br&gt;<br /> <br /> در مثنوی معنوی، 424 حکایت به شیوه‌ی تمثیل سروده شده و درباره سختی‌های رسیدن انسان به خدا است. هدف این حکایات که چینش آن‌ها از نظم خاصی پیروی نمی‌کند، بیان آموزه‌ها و باورهای دینی است. شخصیت اصلی این قصه‌ها را پیامبران، پادشاهان، چوپانان، بردگان و گاهی حیوانات تشکیل می‌دهند.&lt;br&gt;<br /> <br /> 18 بیت آغازین در دفتر نخست که به «نی‌نامه» معروف است، چکیده‌ای از مفاهیم بیان‌شده در 6 دفتر این کتاب است.&lt;ref&gt;Norman, Classical Islam, 2003, p.253.&lt;/ref&gt; آخرین داستان مثنوی با نام «شاهزادگان و دژ باهوش» با فوت مولوی ناتمام ماند که فرزند [[مولانا]] در مثنوی زیبای خود به این ماجرای نیمه‌تمام ماندن اشاره کرده است.&lt;br&gt;<br /> <br /> مولوی در این اثر، از مضامین سیاسی و اجتماعی نیز غافل نبوده و با زبان تمثیل یا حکایت و در قالب داستان، بارها به رفتار عاملان حکومت و شهروندان و أثرپذیری آن‌ها از یکدیگر اشاره کرده است. داستان «عرب بادیه‌نشین» و ساده‌دل که به دربار پادشاه می‌رود، از این جمله است.&lt;br&gt;<br /> <br /> ==سبک گفتاری مثنوی معنوی==<br /> سبک گفتار مثنوی به سه گروه دسته‌بندی می‌شود:<br /> ===دسته‌ی عام یا «محکمات»===<br /> در این دسته، روی سخن مولوی با عامه ‌مردم است و هر کسی به‌قدر فهم و سواد ادبی خویش می‌تواند این ابیات را درک کند. بیشتر حکایات، نصایح و پندهای مثنوی در این بخش قرار می‌گیرد.&lt;ref&gt;[https://ganjoor.net/moulavi/masnavi/daftar4/sh6 مولانا، مثنوی معنوی، دفتر چهارم، بخش 6، بیت 8، وب‌سایت گنجور.] &lt;/ref&gt;<br /> {{آغاز نستعلیق}}<br /> {{شعر|نستعلیق}}<br /> {{ب|چونک بد کردی بترس ایمن نباش|زانک تخم است و برویاند خداش}}<br /> {{پایان شعر}}<br /> {{پایان نستعلیق}}<br /> ===دسته‌ی خاص یا «حد فاصل»===<br /> شامل اشعاری است که [[مولانا]] در خلوت خویش با یاران نزدیکش بیان کرده است. <br /> ===دسته‌ی اخص یا «متشابهات»===<br /> سخنانی دشوار و مبهم از مولانا است که متشابهات قرآنی را به یاد می‌آورد.&lt;ref&gt;[https://ganjoor.net/moulavi/masnavi/daftar4/sh139 مولانا، مثنوی معنوی، دفتر چهارم، بخش 139، بیت 50، وب‌سایت گنجور.] &lt;/ref&gt;<br /> {{آغاز نستعلیق}}<br /> {{شعر|نستعلیق}}<br /> {{ب|حیرت اندر حیرت آمد این قصص|بیهشی خاصگان اندر اخص}}<br /> {{پایان شعر}}<br /> {{پایان نستعلیق}}<br /> <br /> ==عرفان در مثنوی معنوی==<br /> جهان‌بینی مولانا، رویکرد عرفانی دارد و اولین پایه‌ی آن را وحدت وجود و وحدت تجلّی تشکیل داده است. مولانا، تمام هستی را به‌عنوان جلوه‌ای از ذات الهی دانسته و راز این تجلّی را در عشق می‌جوید. دومین بنای این جهان‌بینی عرفانی، بازگشت همه به حق است. این باور در جای جای اشعار مولانا آشکار است.&lt;ref&gt;[https://ganjoor.net/moulavi/masnavi/daftar1/sh36 مولانا، مثنوی معنوی، دفتر اول، بخش 36، بیت 28، وب‌سایت گنجور.]&lt;/ref&gt;<br /> {{آغاز نستعلیق}}<br /> {{شعر|نستعلیق}}<br /> {{ب|آنچ از دریا به دریا می‌رود|از همان‌جا کامد، آنجا می‌رود}}<br /> {{پایان شعر}}<br /> {{پایان نستعلیق}}<br /> <br /> بیان باورهای دینی، مفاهیم قرآنی و سخنان پیشوایان دین، از دیگر سويه‌های رویکرد عرفانی مولانا در مثنوی معنوی است. بدیع‌الزمان فروزانفر، بیش از 700 بیت از ابیات مثنوی را در کتابی تحت عنوان «احادیث و قصص مثنوی» جمع‌آوری کرده است.<br /> <br /> ==جایگاه مثنوی معنوی== <br /> برخی از مثنوی‌پژوهان چنان شیفته این منظومه عرفانی شده‌اند که گاهی راه اغراق پیموده‌اند؛ عبدالرحمن جامی، مثنوی را «قرآن در زبان فارسی» خوانده است. جلال‌الدین همایی، سروده‌های [[مولانا]] را هم‌تراز گاتا، اوستای زرتشت و عهد جدید مسیحیان دانسته و برخی از ابیات مثنوی را پرمایه‌تر و عمیق‌تر یافته است. چنین باورهایی از این انگاره برمی‌خیزد که وحی، ويژه‌ی پیامبران نیست؛ پس اگر بر زنبور عسل، وحی نازل می‌شود، الهام به افرادی مانند مولانا نیز پذیرفتنی است.&lt;ref&gt;[https://ganjoor.net/moulavi/masnavi/daftar5/sh55 مولانا، مثنوی معنوی، دفتر پنجم، بخش 55، بیت 3 و 4، وب‌سایت گنجور.] &lt;/ref&gt; <br /> {{آغاز نستعلیق}}<br /> {{شعر|نستعلیق}}<br /> {{ب|گیرم این وحی نبی گنجور نیست|هم کم از وحی دل زنبور نیست}}<br /> {{ب|چونکه اوحی الرب الی النحل آمده است|خانه‌ی وحیش پر از حلوا شده است}}<br /> {{پایان شعر}}<br /> {{پایان نستعلیق}}<br /> <br /> ==ترجمه، تفسیر و شرح مثنوی معنوی==<br /> مثنوی معنوی به بسیاری از زبان‌های زنده‌ی دنیا ترجمه شده است که از جمله می‌توان به ترجمه کامل مثنوی به [[زبان انگلیسی]] در سال 1925م و ترجمه به زبان کردی و گویش سورانی با حفظ وزن و شیوه شعر مثنوی و ترجمه به زبان کردی کرمانجی اشاره کرد.&lt;ref&gt;[https://kurdnoor.ir/%D8%AA%D8%B1%D8%AC%D9%85%D9%87-%DB%8C-%D9%85%D8%AB%D9%86%D9%88%DB%8C-%D9%85%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%86%D8%A7-%D8%A8%D9%87-%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D9%8F%D8%B1%D8%AF%DB%8C-%DA%A9%D9%8F%D8%B1%D9%85/ «ترجمه مثنوی مولانا به زبان کردی کرمانجی»، وب‌سایت کُردنور.] &lt;/ref&gt; <br /> همچنین پژوهشگران، شروح متعددی بر مثنوی معنوی نوشته‌اند که از آن جمله می‌توان به تفسیر و نقد و تحلیل مثنوی از محمدتقی جعفری اشاره کرد که در 15 جلد منتشر شده است. <br /> ==پانویس==<br /> {{پانویس}}<br /> ==منابع==<br /> * اسلامي ندوشن، ‌محمدعلي، باغ سبز عشق: گزيدة مثنوي، تهران، يزدان، 1377ش.<br /> * بصير مژدهي، ساميه، «مثنوي»، ‌دانشنامۀ ادب فارسی: ‌ادب فارسي در افغانستان، به‌سرپرستي حسن انوشه، تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، 1378ش.<br /> * «ترجمه مثنوی مولانا به زبان کردی کرمانجی»، وبسایت کُردنور، تاریخ بارگذاری: 22 مرداد 1393ش. <br /> * جمال‌زاده، محمدعلي، بانگ ناي (داستان‌هاي مثنوي مولوي)، با مقدمة بديع‌الزمان فروزانفر، تهران، انجمن كتاب، ‌1335ش. <br /> * «روز مولاناست، ولی انگار نه انگار»، وب‌سایت آفتاب نیوز، تاریخ بارگذاری: 7 مهر 1392ش.<br /> * زرين‌كوب، عبدالحسين، پله پله تا ملاقات خدا، تهران، علمي، چ2، 1370ش.<br /> * فروزانفر، بديع‌الزمان، رساله در تحقيق احوال و زندگاني مولانا جلال‌الدين محمد، تهران، زوار، 1354ش.<br /> * مولوی، مثنوی معنوی، با مقدمه بدیع‌الزمان فروزانفر، تهران، امیر مستعان، 1378ش. <br /> * مولانا، مثنوی معنوی، وبسایت گنجور، تاریخ بازدید: 11 آبان 1400ش. <br /> * Norman Calder, Jawid Ahmad Mojaddedi, Andrew Rippin, Classical Islam, Routledge, 2003.<br /> * “the top 100 books of all time”, The Guardian, 8 May 2002.</div>

زهرا فاضل