https://iranpedia.net/w/index.php?action=history&feed=atom&title=%D9%85%D8%AB%D9%86%D9%88%DB%8C_%D9%86%D9%87%E2%80%8C%D8%B3%D9%BE%D9%87%D8%B1 2026-06-07T17:04:54Z تاریخچهٔ نسخه‌ها برای این صفحه در ویکی MediaWiki 1.44.2 https://iranpedia.net/w/index.php?title=%D9%85%D8%AB%D9%86%D9%88%DB%8C_%D9%86%D9%87%E2%80%8C%D8%B3%D9%BE%D9%87%D8%B1&diff=49300&oldid=prev 2026-05-30T11:45:36Z

<p>حمید گلزار صفحهٔ <a href="/w/index.php?title=%D9%85%D8%AB%D9%86%D9%88%DB%8C_%D9%86%D9%87_%D8%B3%D9%BE%D9%87%D8%B1&amp;action=edit&amp;redlink=1" class="new" title="مثنوی نه سپهر (صفحه وجود ندارد)">مثنوی نه سپهر</a> را بدون برجای‌گذاشتن تغییرمسیر به <a href="/wiki/%D9%85%D8%AB%D9%86%D9%88%DB%8C_%D9%86%D9%87%E2%80%8C%D8%B3%D9%BE%D9%87%D8%B1" title="مثنوی نه‌سپهر">مثنوی نه‌سپهر</a> منتقل کرد</p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <tr class="diff-title" lang="fa"> <td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمی‌تر</td> <td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ۹ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۵:۱۵</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="fa"><div class="mw-diff-empty">(بدون تفاوت)</div> </td></tr></table>

حمید گلزار https://iranpedia.net/w/index.php?title=%D9%85%D8%AB%D9%86%D9%88%DB%8C_%D9%86%D9%87%E2%80%8C%D8%B3%D9%BE%D9%87%D8%B1&diff=43497&oldid=prev 2026-05-09T13:40:04Z

<p>صفحه‌ای تازه حاوی «<a href="/w/index.php?title=%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87:%D9%85%D8%AB%D9%86%D9%88%DB%8C_%D9%86%D9%87%E2%80%8C%D8%B3%D9%BE%D9%87%D8%B1_(2).jpg&amp;action=edit&amp;redlink=1" class="new" title="پرونده:مثنوی نه‌سپهر (2).jpg (صفحه وجود ندارد)">جایگزین=نه سپهر امیرخسرو|بندانگشتی|تصویری از صفحه عنوان نه‌سپهر امیرخسرو، یک اثر تاریخی و ادبی مهم به زبان فارسی</a> {{درشت|&#039;&#039;&#039;مثنوی نه‌سپهر،&#039;&#039;&#039;}} کتاب شعر در قالب مثنوی از امیر خسرو دهلوی. مثنوی نه‌سپهر، اثر شعری در قا...» ایجاد کرد</p> <p><b>صفحهٔ تازه</b></p><div>[[پرونده:مثنوی نه‌سپهر (2).jpg|جایگزین=نه سپهر امیرخسرو|بندانگشتی|تصویری از صفحه عنوان نه‌سپهر امیرخسرو، یک اثر تاریخی و ادبی مهم به زبان فارسی]]<br /> {{درشت|&#039;&#039;&#039;مثنوی نه‌سپهر،&#039;&#039;&#039;}} کتاب شعر در قالب مثنوی از امیر خسرو دهلوی.<br /> <br /> مثنوی نه‌سپهر، اثر شعری در قالب [[مثنوی]] از امیر خسرو دهلوی است که با استفاده از تکنیک‌های زبانی و صنعت ادبی، نوآوری‌های زیادی در [[زبان فارسی]] داشته است. اقتباس از مفاهیم قرآنی و مضامین احادیث، از جلوه‌های مهم معنایی و معرفتی این اثر است که مخاطب را با زبان شعر با دنیای عرفان و میراث اسلامی، آشنا می‌کند.<br /> <br /> ==معرفی مثنوی نه‌سپهر==<br /> مثنوی نه‌سپهر اثر امیرخسرو دهلوی، شاعر و عارف پارسی‌گوی هند است که در سال‌های آخر عمر خود ۷۱۸ق سروده شده است. امیرخسرو دهلوی به [[سعدی شیرازی|سعدی]] هند معروف است&lt;ref&gt;[https://ketab.cafe/دانلود-کتاب-مثنوی-نه-سپهر-؛-اميرخسرو/ «دانلود کتاب مثنوی نه‌سپهر، امیر خسرو دهلوی»، وب‌سایت کافه کتاب.]&lt;/ref&gt; و مثنوی نه‌سپهر یکی از شاهکارهای او محسوب می‌شود که نسخه‌های چاپی و نسخه‌های دستی نایاب آن در دسترس است.&lt;ref&gt;[https://journals.iau.ir/article_519976.html عالی محمودی و نوریان، «سبک شعر امیرخسرو دهلوی (مطالعة موردی؛ مثنوی نه سپهر)»، 1397ش، ص137.]&lt;/ref&gt; این اثر در قالب «مثنوی»، در نه فصل، هر فصل یک سپهر، نگاشته شده است که شامل چهارهزار بیت می‌شود.&lt;ref&gt;عالی محمودی، «گونه‌های مختلف ایهام در مثنوی نه‌سپهر امیر خسرو دهلوی»، 1401ش، ص205.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این اثر ارزشمند منظومه‌ای است که مضامین قرآنی و احادیث نبوی در آن به شکل تلمیح و اقتباس‌های هنرمندانه به‌کار رفته و زبان آن پر از ایهام‌های دقیق و فنون ادبی ظریف است. نه‌سپهر علاوه بر اهمیت ادبی، منبع قابل اعتنایی برای مطالعهٔ علم [[موسیقی]] و مفردات مربوط به آن نیز به‌شمار می‌رود؛ زیرا امیرخسرو علاوه بر شاعر بودن، در زمینه‌های موسیقی، تصوف و نجوم نیز دانش و تجربه داشته است.&lt;ref&gt;[https://journals.iau.ir/article_519976.html عالی محمودی و نوریان، «سبک شعر امیرخسرو دهلوی (مطالعة موردی؛ مثنوی نه سپهر)»، 1397ش، ص137.]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==ویژگی مثنوی نه‌سپهر==<br /> مثنوی نه‌سپهر، سرشار از فنون هنری و ظرافت ادبی است که شناخت آنها در درک درست گذشتهٔ ادبیات فارسی بسیار اهمیت دارد. در بسیاری از ابیات این اثر، صنعت «ایهام» به‌صورت هنرمندانه به‌کار رفته است و مخاطب با دقت در ساختار ایهامی آن، متوجه مجموعه‌ای از واژگان چند معنایی می‌شود.&lt;ref&gt;عالی محمودی، «گونه‌های مختلف ایهام در مثنوی نه‌سپهر امیر خسرو دهلوی»، 1401ش، ص205.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> اقتباس از رموز قرآنی و مفاهیم حدیثی و استفادهٔ گسترده از تمثیل در گونه‌های مختلف آن برای بیان معانی دقیق اسلامی، از ویژگی‌های مهم دیگر این اثر است. همچنین در این اثر، از نمادهای مذهبی، اساطیری و ملی و گاهی تقابل نمادها در ساختن تمثیل‌ها بهره گرفته شده است. تأثیر فرهنگ سرزمین هند و آیین هندو نیز در ساختن برخی از تمثیل‌ها دیده می‌شود.&lt;ref&gt;کریمی، «بررسی تمثیل و کارکرد آن در مثنوی نه‌سپهر امیرخسرو دهلوی»، 1401ش، ص65.&lt;/ref&gt; مثنوی نه‌سپهر نمایندهٔ ویژه‌ای از ترکیب فرهنگ‌های ایرانی، اسلامی و هندی است و به‌عنوان یکی از آثار مهم در فهم سیر تحول [[زبان فارسی|زبان و ادب فارسی]] در شبه قارهٔ هند شناخته می‌شود.&lt;ref&gt;[https://journal.ut.ac.ir/article_75249.html عالی محمودی، «ایهام موسیقایی در مثنوی نُه سپهر امیرخسرو دهلوی»، 1399ش، ص68.]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==درون‌مایهٔ کتاب==<br /> [[پرونده:مثنوی نه‌سپهر (1).jpg|جایگزین=مثنوی نه‌سپهر-شکارنامه|بندانگشتی|برگی از فصل پنجم مثنوی نه‌سپهر به‌عنوان «شکارنامه»]]<br /> درون‌مایهٔ اصلی کتاب در نه‌سپهر که نُه «جهان معنایی» است، پس از حمد [[خدا]] و تمجید [[پیامبر اکرم|پیامبر]]، به نظم درآمده است:<br /> #پندنامه که حکایت‌هایی در اهمیت مشورت‌خواهی، قدرت اراده، هوشیاری، رعایت حق مردم و توصیف عدل و انصاف است؛<br /> #آداب و رسوم کهن [[هند]] و توصیفی از پرندگان و جانوران هندی؛<br /> #مقدمات فرمان‌روایی و شرح مراسم تاج‌گذاری قطب‌الدین مبارک‌شاه در بیست‌وچهارم [[ماه محرم|محرم]] ۷۱۶ق و گزارش مقابله با بت‌پرستان و تأسیس بنای [[مسجد جامع]] و بناهای دیگر به‌نام «حصن دارالخلافه»؛<br /> #درون‌مایهٔ سپهر پنجم یک دوره «هندشناسی» است که این کشور از نظر آب‌وهوا، میوه‌جات و علوم و فنون توصیف شده است. در این فصل، هند به‌عنوان [[بهشت]] توصیف شده و هبوط آدم از بهشت نیز در این کشور صورت گرفته است. همچنین، عدد صفر در ریاضیات، ابداع «[[کلیله و دمنه]]» و بازی شطرنج همه منبعث از فکر هندی توصیف شده است؛<br /> #فصل پنج به‌عنوان «شکارنامه» با وصف جلوهٔ «دی‌ماه» در هند آغاز می‌شود و سپس حرکت پادشاه به‌سوی سبزه‌زار را توصیف می‌کند؛<br /> #در سپهر ششم، به تقارن دو حادثه در یک‌سال؛ یکی زیادی محصول و دیگری ولادت نوزادی در خاندان مبارک‌شاه آمده است؛<br /> #وصف [[بهار]]، [[جشن نوروز]]، شرح جلوهٔ هر یک از گل‌های بهاری، معرفی مرغان نواساز، آراستن [[جشن]] و شرح هنر بازیگری در فصل هفتم به تفصیل آمده است؛<br /> #در فصل هشتم، «گُوی باختن» شاه و تقابل «گوی» با «[[چوگان]]» توصیف شده است؛<br /> #در آخرین سپهر، مقام شاعری خود را با «عطارد» مقایسه کرده است.&lt;ref&gt;نیساری، «نوآوری‌های امیر خسرو دهلوی در ترکیب واژگان زبان فارسی؛ برگرفته از مثنوی نه سپهر»، 1393ش، ص23-26.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==جایگاه==<br /> مثنوی نه‌سپهر، از منظر نوآوری‌ها و مرجع‌بودن در [[ادبیات فارسی]]، جایگاه مهمی دارد؛ به‌همین دلیل، در [[لغت‌نامه دهخدا|لغت‌نامهٔ دهخدا]]، بسیاری از واژه‌های «نوترکیب» و جدید، به‌عنوان شاهد مثال به این اثر، استناد و ارجاع داده شده است.&lt;ref&gt;نیساری، «نوآوری‌های امیر خسرو دهلوی در ترکیب واژگان زبان فارسی؛ برگرفته از مثنوی نه سپهر»، 1393ش، ص23-26.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==جلوه‌های معنایی و معرفتی==<br /> ===۱. اقتباس از قرآن و احادیث===<br /> مثنوی نه‌سپهر، سرشار از مفاهیم قرآنی و مضامین احادیث است که هم علاقهٔ شاعر را به معارف اسلامی بیان می‌کند و هم توان [[ادبیات فارسی]] در انعکاس رموز قرآنی را به نمایش می‌گذارد. همچنین، جلوه‌های معرفتی [[قرآن]] و احادیث به‌صورت اقتباس و تلمیح در مثنوی نه‌سپهر، در شناخت بزرگان حلقهٔ عرفان و شکل‌گیری سنت‌های ادبی و [[زبان فارسی]]، کمک می‌کند.&lt;ref&gt;عالی محمودی و دیگران، «بررسی تلمیح و اقتباس مضامین قرآنی و احادیث نبوی در مثنوی نه‌سپهر امیرخسرو دهلوی»، ۱۳۹۶ش، ص50-51.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ===۲. پیوند مفاهیم متعالی با ادب فارسی===<br /> مثنوی نه‌سپهر، پیوند [[شعر فارسی|شعر]] و ادب فارسی با مفاهیم [[قرآن]] و معارف اسلامی را به‌خوبی نشان می‌دهد. امیر خسرو دهلوی، در شناساندن این مهم در سرزمین هند بسیار تأثیرگذار بوده است.&lt;ref&gt;عالی محمودی و دیگران، «بررسی تلمیح و اقتباس مضامین قرآنی و احادیث نبوی در مثنوی نه‌سپهر امیرخسرو دهلوی»، ۱۳۹۶ش، ص50-51.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ===۳. معرفی فرهنگ اسلامی با هنر تمثیل===<br /> در مثنوی نه‌سپهر، هنر تمثیل در گونه‌های مخلتف [[ضرب‌المثل]]، حکایت، تشبیه مرکب و استعارهٔ مرکب، برای بیان مفاهیم، استدلال و اقناع مخاطب استفاده شده است و این اثر از لحاظ معرفی فرهنگ اسلامی و ایرانی و هندی و ترکیب آن در ساختن تمثیل اهمیت زیادی دارد؛&lt;ref&gt;کریمی، «بررسی تمثیل و کارکرد آن در مثنوی نه‌سپهر امیرخسرو دهلوی»، 1401ش، ص65.&lt;/ref&gt; زیرا ضرب‌المثل‌های رایج در زبان‌های اردو، فارسی و [[زبان عربی|عربی]] در اشعار این کتاب، به‌صورت گسترده‌ای استفاده شده است.&lt;ref&gt;کریمی، «بررسی تمثیل و کارکرد آن در مثنوی نه‌سپهر امیرخسرو دهلوی»، 1401ش، ص65.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==پانویس==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> ==منابع==<br /> *«دانلود کتاب مثنوی نه‌سپهر، امیر خسرو دهلوی»، وب‌سایت کافه کتاب، تاریخ بازدید: ۴ شهریور ۱۴۰۴ش.<br /> *عالی محمودی، «ایهام موسیقایی در مثنوی نُه سپهر امیرخسرو دهلوی»، پژوهش‌نامه نقد ادبی و بلاغت، دوره ۹، شماره ۱، ۱۳۹۹ش.<br /> *عالی محمودی، امیدوار، «گونه‌های مختلف ایهام در مثنوی نه‌سپهر امیر خسرو دهلوی»، فصلنامهٔ مطالعات شبه‌قاره، دورهٔ ۱۴، شمارهٔ ۴۲، بهار و تابستان ۱۴۰۱ش.<br /> *عالی محمودی، امیدوار و دیگران، «بررسی تلمیح و اقتباس مضامین قرآنی و احادیث نبوی در مثنوی نه‌سپهر امیرخسرو دهلوی»، مجلهٔ فنون ادبی، سال نهم، شمارهٔ ۲، تابستان ۱۳۹۶ش.<br /> *عالی محمودی، امیدوار و نوریان، سیدمهدی، «سبک شعر امیرخسرو دهلوی (مطالعهٔ موردی؛ مثنوی نه سپهر)»، پژوهش‌های نقد ادبی و سبک‌شناسی، دوره ۶، شماره ۲۱، ۱۳۹۷ش.<br /> *کریمی، فرزانه، «بررسی تمثیل و کارکرد آن در مثنوی نه‌سپهر امیرخسرو دهلوی»، مجلهٔ تحقیقات تمثیلی در زبان و ادب فارسی، دورهٔ ۱۴، شمارهٔ ۵۳، پاییز ۱۴۰۱ش.<br /> *نیساری، سلیم، «نوآوری‌های امیر خسرو دهلوی در ترکیب واژگان زبان فارسی؛ برگرفته از مثنوی نه‌سپهر»، مجلهٔ شبه‌قاره، شمارهٔ ۲، بهار و تابستان ۱۳۹۳ش.</div>

حبیب الله نجفی