محراب - تاریخچهٔ نسخه‌ها

علی شاهرودی: ابرابزار

2026-05-07T12:01:48Z

ابرابزار

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ۱۷ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۱۵:۳۱
خط ۳:		خط ۳:
	[https://lib.eshia.ir/20008/1/480/مأخوذ طریحی، مجمع البحرین، ج1، 1375ش، ذیل واژه حرب.]</ref> برخی دیگر معتقدند که انسان در محراب باید «حریب» باشد؛ حریب، کسی است که تمام اموالش را از او گرفته باشند. چنین معنایی، اشاره به رهایی از هرگونه تعلقات دنیوی در برابر خداوند است.<ref>[https://lib.eshia.ir/20006/1/1 خلیل بن احمد، العین، 1409ق، ص213.]</ref>		[https://lib.eshia.ir/20008/1/480/مأخوذ طریحی، مجمع البحرین، ج1، 1375ش، ذیل واژه حرب.]</ref> برخی دیگر معتقدند که انسان در محراب باید «حریب» باشد؛ حریب، کسی است که تمام اموالش را از او گرفته باشند. چنین معنایی، اشاره به رهایی از هرگونه تعلقات دنیوی در برابر خداوند است.<ref>[https://lib.eshia.ir/20006/1/1 خلیل بن احمد، العین، 1409ق، ص213.]</ref>

	==محراب در قرآن و روایات==		== محراب در قرآن و روایات ==
	در تمام مواردی که واژه محراب در [[قرآن]] آمده،<ref>[https://lib.eshia.ir/17001/1/55/39 سوره آل‌عمران، آیه 37 و 39؛]{{سخ}}		در تمام مواردی که واژه محراب در [[قرآن]] آمده،<ref>[https://lib.eshia.ir/17001/1/55/39 سوره آل‌عمران، آیه 37 و 39؛]{{سخ}}
	[https://lib.eshia.ir/17001/1/454\|سوره ص، آیه 21؛]{{سخ}}		[https://lib.eshia.ir/17001/1/454\|سوره ص، آیه 21؛]{{سخ}}
خط ۹:		خط ۹:
	[https://lib.eshia.ir/17001/1/429/13 سوره سبأ، آیه 13.]</ref> از آن به‌عنوان جایگاه عبادت یاد شده است. در کتب فقهی [[شیعه]] نیز هرگاه به احکام [[مسجد]] پرداخته شده شامل محراب نیز می‌شود.<ref>[https://lib.eshia.ir/10088 نجفی جواهری، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، ج14، ۱۳۶۵ش، ص168.]</ref> محراب در فرهنگ اسلامی، جایگاه امام‌جماعت مسجد است.<ref>[https://lib.eshia.ir/20008/1/480/مأخوذ طریحی، مجمع‌البحرین، ج1، 1375ش، واژه حرب.]</ref> در برخی از مساجد، مکان ایستادن امام در محراب را کمی گود می‌کنند و این به‌دلیل حکم فقهی بالاتر نبودن مکان امام‌جماعت نسبت به سایر نمازگزاران است. فلسفهٔ این حکم را رعایت فروتنی امام‌جماعت دانسته‌اند.<ref>[https://hajj.ir/fa/39034 «گودی محراب نماز به خاطر چیست؟»، وب‌سایت حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت، تاریخ بازدید: 2 آبان 1400ش.]</ref>		[https://lib.eshia.ir/17001/1/429/13 سوره سبأ، آیه 13.]</ref> از آن به‌عنوان جایگاه عبادت یاد شده است. در کتب فقهی [[شیعه]] نیز هرگاه به احکام [[مسجد]] پرداخته شده شامل محراب نیز می‌شود.<ref>[https://lib.eshia.ir/10088 نجفی جواهری، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، ج14، ۱۳۶۵ش، ص168.]</ref> محراب در فرهنگ اسلامی، جایگاه امام‌جماعت مسجد است.<ref>[https://lib.eshia.ir/20008/1/480/مأخوذ طریحی، مجمع‌البحرین، ج1، 1375ش، واژه حرب.]</ref> در برخی از مساجد، مکان ایستادن امام در محراب را کمی گود می‌کنند و این به‌دلیل حکم فقهی بالاتر نبودن مکان امام‌جماعت نسبت به سایر نمازگزاران است. فلسفهٔ این حکم را رعایت فروتنی امام‌جماعت دانسته‌اند.<ref>[https://hajj.ir/fa/39034 «گودی محراب نماز به خاطر چیست؟»، وب‌سایت حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت، تاریخ بازدید: 2 آبان 1400ش.]</ref>

	==پیشینه محراب==		== پیشینه محراب ==
	بنابر برخی اسناد مکتوب، در [[مسجد النبی\|مسجدالنبی]]، صفحه‌ای سنگی وجود داشت که جایگاه ایستادن [[حضرت محمد\|پیامبر]] به نماز جماعت را نشان می‌داد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/508733/بررسی-کتیبه-های-محرابهای-گچی-در-موزه-ملی-ایران آبیار، «بررسی کتیبه‌های محراب‌های گچی در موزه ملی ایران»، 1381ش، ص75.]</ref> برخی براساس گزارشات مکتوب از تاریخ اسلام، قدمت اولین محراب را به دوره خلافت عثمان و برخی دیگر آن را به دوران خلافت مروان نسبت داده‌اند.<ref>ابن‌بطوطه، سفرنامه ابن‌بطوطه، 1359ش، ص120-122.</ref> از قدیمی‌ترین محراب‌های اسلامی می‌توان به محراب مسجدالنبی، محراب مسجد کوفه (محل شهادت [[حضرت علی]]) و محراب مسجد جامع قیروان (تونس) که در سال‌های ۲۴۸–۲۴۹ق ساخته شده، اشاره کرد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/508733/بررسی-کتیبه-های-محرابهای-گچی-در-موزه-ملی-ایران آبیار، «بررسی کتیبه‌های محراب‌های گچی در موزه ملی ایران»، 1381ش، ص76.]</ref> با گسترش [[اسلام]] در ایران نیز محراب‌های اسلامی در بناها ساخته شدند، که به شکل طاقچه‌ای با فرورفتگی در دیوار بودند.<ref>دوپولو، معماری اسلامی، ۱۳۶۸ش، ص22.</ref>		بنابر برخی اسناد مکتوب، در [[مسجد النبی\|مسجدالنبی]]، صفحه‌ای سنگی وجود داشت که جایگاه ایستادن [[حضرت محمد\|پیامبر]] به نماز جماعت را نشان می‌داد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/508733/بررسی-کتیبه-های-محرابهای-گچی-در-موزه-ملی-ایران آبیار، «بررسی کتیبه‌های محراب‌های گچی در موزه ملی ایران»، 1381ش، ص75.]</ref> برخی براساس گزارشات مکتوب از تاریخ اسلام، قدمت اولین محراب را به دوره خلافت عثمان و برخی دیگر آن را به دوران خلافت مروان نسبت داده‌اند.<ref>ابن‌بطوطه، سفرنامه ابن‌بطوطه، 1359ش، ص120-122.</ref> از قدیمی‌ترین محراب‌های اسلامی می‌توان به محراب مسجدالنبی، محراب مسجد کوفه (محل شهادت [[حضرت علی]]) و محراب مسجد جامع قیروان (تونس) که در سال‌های ۲۴۸–۲۴۹ق ساخته شده، اشاره کرد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/508733/بررسی-کتیبه-های-محرابهای-گچی-در-موزه-ملی-ایران آبیار، «بررسی کتیبه‌های محراب‌های گچی در موزه ملی ایران»، 1381ش، ص76.]</ref> با گسترش [[اسلام]] در ایران نیز محراب‌های اسلامی در بناها ساخته شدند، که به شکل طاقچه‌ای با فرورفتگی در دیوار بودند.<ref>دوپولو، معماری اسلامی، ۱۳۶۸ش، ص22.</ref>

	==معماری محراب==		== معماری محراب ==
	محراب، نمونه‌ای از معماری اسلامی است که معمولاً در ضلع جنوبی مسجد و رو به قبله نمازگزاران ساخته می‌شود. محراب، طاقی کوچک است که بر روی ستون‌هایی کوچک قرار گرفته و دارای فضایی فرورفته است. در اطراف این بنا، تزئینات و کتیبه‌هایی طراحی می‌شود. شکل ظاهری محراب از زمان اولیهٔ ساخت آن تغییری نکرده و تنها تغییراتی در نحوه آرایش و تزئین این بنا رخ داده است.<ref>[http://ensani.ir/fa/article/113948/محراب-جلوه-گاه-اصیل-هنر-تزئینی-اسلامی «محراب، جلوه‌گاه اصیل هنر تزئین اسلامی»، 1362ش، ص153.]</ref>		محراب، نمونه‌ای از معماری اسلامی است که معمولاً در ضلع جنوبی مسجد و رو به قبله نمازگزاران ساخته می‌شود. محراب، طاقی کوچک است که بر روی ستون‌هایی کوچک قرار گرفته و دارای فضایی فرورفته است. در اطراف این بنا، تزئینات و کتیبه‌هایی طراحی می‌شود. شکل ظاهری محراب از زمان اولیهٔ ساخت آن تغییری نکرده و تنها تغییراتی در نحوه آرایش و تزئین این بنا رخ داده است.<ref>[http://ensani.ir/fa/article/113948/محراب-جلوه-گاه-اصیل-هنر-تزئینی-اسلامی «محراب، جلوه‌گاه اصیل هنر تزئین اسلامی»، 1362ش، ص153.]</ref>

خط ۱۹:		خط ۱۹:
	محراب‌ها همواره از نمونه‌های برجسته معماری جهان شناخته شده‌اند. محراب مسجد شیخ لطف‌الله [[اصفهان]] (قرن یازدهم هجری)، محراب مسجد جامع اشترجان (قرن هشتم هجری)، محراب الجایتو در اصفهان (قرن هشتم هجری) از مشهورترین محراب‌های شناخته‌شده در جهان هستند.		محراب‌ها همواره از نمونه‌های برجسته معماری جهان شناخته شده‌اند. محراب مسجد شیخ لطف‌الله [[اصفهان]] (قرن یازدهم هجری)، محراب مسجد جامع اشترجان (قرن هشتم هجری)، محراب الجایتو در اصفهان (قرن هشتم هجری) از مشهورترین محراب‌های شناخته‌شده در جهان هستند.

	==محراب در ادبیات==		== محراب در ادبیات ==
	محراب در ادبیات فارسی به‌معنای [[نماز]]، قبله و به‌منظور تشبیه ابروی یار به کمان و قوس بالای محراب به‌کار می‌رود.<ref>[http://ensani.ir/fa/article/268851/قبله-نمای-مسجد-محراب تفضلی، «قبله‌نمای مسجد»، 1376ش، ص135 و 136.]</ref> شاعران و نویسندگان بزرگ بارها واژه محراب را در نوشته‌های خود به‌کار برده‌اند. مانند:		محراب در ادبیات فارسی به‌معنای [[نماز]]، قبله و به‌منظور تشبیه ابروی یار به کمان و قوس بالای محراب به‌کار می‌رود.<ref>[http://ensani.ir/fa/article/268851/قبله-نمای-مسجد-محراب تفضلی، «قبله‌نمای مسجد»، 1376ش، ص135 و 136.]</ref> شاعران و نویسندگان بزرگ بارها واژه محراب را در نوشته‌های خود به‌کار برده‌اند. مانند:

خط ۳۱:		خط ۳۱:
	}}		}}

	==پانویس==		== پانویس ==
	{{پانویس}}		{{پانویس}}

	==منابع==		== منابع ==
	{{آغاز منابع}}		{{آغاز منابع}}
	* قرآن کریم، ترجمه محمدمهدی فولادوند.		* قرآن کریم، ترجمه محمدمهدی فولادوند.
خط ۵۶:		خط ۵۶:
	* نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، به‌تحقیق عباس قوچانی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ج۱۴، ۱۳۶۵ش.		* نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، به‌تحقیق عباس قوچانی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ج۱۴، ۱۳۶۵ش.
	{{پایان منابع}}		{{پایان منابع}}

			{{معماری ایرانی}}

زهرا فاضل: صفحه‌ای تازه حاوی «جایگزین=محراب مسجد وکیل شیراز{{درشت|'''محراب'''}}؛ طاق‌نمایی در مسجد به‌سمت قبله.{{سخ}} محراب را جای ایستادن پیش‌نماز در مسجد[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/محراب-2 دهخدا، لغت‌نامه دهخدا، ذیل واژه محراب.]...» ایجاد کرد

2026-04-19T11:47:40Z

صفحه‌ای تازه حاوی «200px|thumb|محراب مسجد وکیل در شیراز|جایگزین=محراب مسجد وکیل شیراز{{درشت|'''محراب'''}}؛ طاق‌نمایی در مسجد به‌سمت قبله.{{سخ}} محراب را جای ایستادن پیش‌نماز در مسجد<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/محراب-2 دهخدا، لغت‌نامه دهخدا، ذیل واژه محراب.]...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

[[پرونده:محراب.jpg|200px|thumb|محراب مسجد وکیل در شیراز|جایگزین=محراب مسجد وکیل شیراز]]{{درشت|'''محراب'''}}؛ طاق‌نمایی در مسجد به‌سمت قبله.{{سخ}}
محراب را جای ایستادن پیش‌نماز در [[مسجد]]<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/محراب-2 دهخدا، لغت‌نامه دهخدا، ذیل واژه محراب.]</ref> و بخشی از عبادتگاه که هنگام [[عبادت]] رو به آن می‌ایستند،<ref>[https://www.vajehyab.com/moein/محراب معین، فرهنگ فارسی معین، ذیل واژه محراب.]</ref> تعریف کرده‌اند. محراب از ریشه «حرب» به‌معنای [[جنگ]] گرفته شده و بر این اساس، برخی محراب را مکانی برای جنگ میان انسان و شیطان توصیف می‌کنند؛<ref>راغب اصفهانی، مفردات الفاظ قرآن، 1412ق، ص225؛{{سخ}}
[https://lib.eshia.ir/20008/1/480/مأخوذ طریحی، مجمع البحرین، ج1، 1375ش، ذیل واژه حرب.]</ref> برخی دیگر معتقدند که انسان در محراب باید «حریب» باشد؛ حریب، کسی است که تمام اموالش را از او گرفته باشند. چنین معنایی، اشاره به رهایی از هرگونه تعلقات دنیوی در برابر خداوند است.<ref>[https://lib.eshia.ir/20006/1/1 خلیل بن احمد، العین، 1409ق، ص213.]</ref>

==محراب در قرآن و روایات==
در تمام مواردی که واژه محراب در [[قرآن]] آمده،<ref>[https://lib.eshia.ir/17001/1/55/39 سوره آل‌عمران، آیه 37 و 39؛]{{سخ}}
[https://lib.eshia.ir/17001/1/454|سوره ص، آیه 21؛]{{سخ}}
[https://lib.eshia.ir/17001/1/305 سوره مریم، آیه 11؛]{{سخ}}
[https://lib.eshia.ir/17001/1/429/13 سوره سبأ، آیه 13.]</ref> از آن به‌عنوان جایگاه عبادت یاد شده است. در کتب فقهی [[شیعه]] نیز هرگاه به احکام [[مسجد]] پرداخته شده شامل محراب نیز می‌شود.<ref>[https://lib.eshia.ir/10088 نجفی جواهری، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، ج14، ۱۳۶۵ش، ص168.]</ref> محراب در فرهنگ اسلامی، جایگاه امام‌جماعت مسجد است.<ref>[https://lib.eshia.ir/20008/1/480/مأخوذ طریحی، مجمع‌البحرین، ج1، 1375ش، واژه حرب.]</ref> در برخی از مساجد، مکان ایستادن امام در محراب را کمی گود می‌کنند و این به‌دلیل حکم فقهی بالاتر نبودن مکان امام‌جماعت نسبت به سایر نمازگزاران است. فلسفهٔ این حکم را رعایت فروتنی امام‌جماعت دانسته‌اند.<ref>[https://hajj.ir/fa/39034 «گودی محراب نماز به خاطر چیست؟»، وب‌سایت حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت، تاریخ بازدید: 2 آبان 1400ش.]</ref>

==پیشینه محراب==
بنابر برخی اسناد مکتوب، در [[مسجد النبی|مسجدالنبی]]، صفحه‌ای سنگی وجود داشت که جایگاه ایستادن [[حضرت محمد|پیامبر]] به نماز جماعت را نشان می‌داد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/508733/بررسی-کتیبه-های-محرابهای-گچی-در-موزه-ملی-ایران آبیار، «بررسی کتیبه‌های محراب‌های گچی در موزه ملی ایران»، 1381ش، ص75.]</ref> برخی براساس گزارشات مکتوب از تاریخ اسلام، قدمت اولین محراب را به دوره خلافت عثمان و برخی دیگر آن را به دوران خلافت مروان نسبت داده‌اند.<ref>ابن‌بطوطه، سفرنامه ابن‌بطوطه، 1359ش، ص120-122.</ref> از قدیمی‌ترین محراب‌های اسلامی می‌توان به محراب مسجدالنبی، محراب مسجد کوفه (محل شهادت [[حضرت علی]]) و محراب مسجد جامع قیروان (تونس) که در سال‌های ۲۴۸–۲۴۹ق ساخته شده، اشاره کرد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/508733/بررسی-کتیبه-های-محرابهای-گچی-در-موزه-ملی-ایران آبیار، «بررسی کتیبه‌های محراب‌های گچی در موزه ملی ایران»، 1381ش، ص76.]</ref> با گسترش [[اسلام]] در ایران نیز محراب‌های اسلامی در بناها ساخته شدند، که به شکل طاقچه‌ای با فرورفتگی در دیوار بودند.<ref>دوپولو، معماری اسلامی، ۱۳۶۸ش، ص22.</ref>

==معماری محراب==
محراب، نمونه‌ای از معماری اسلامی است که معمولاً در ضلع جنوبی مسجد و رو به قبله نمازگزاران ساخته می‌شود. محراب، طاقی کوچک است که بر روی ستون‌هایی کوچک قرار گرفته و دارای فضایی فرورفته است. در اطراف این بنا، تزئینات و کتیبه‌هایی طراحی می‌شود. شکل ظاهری محراب از زمان اولیهٔ ساخت آن تغییری نکرده و تنها تغییراتی در نحوه آرایش و تزئین این بنا رخ داده است.<ref>[http://ensani.ir/fa/article/113948/محراب-جلوه-گاه-اصیل-هنر-تزئینی-اسلامی «محراب، جلوه‌گاه اصیل هنر تزئین اسلامی»، 1362ش، ص153.]</ref>

در تزئین این بنای مذهبی، از کاشی‌کاری، گچ‌بُری و خطاطی آیات و روایات بهره می‌برند. هنرمندان [[مسلمان]] بر این باورند که طراحی و معماری این بنا باید به‌گونه‌ای باشد که فضایی معنوی برای نمازگزاران ایجاد کند.<ref>[http://ensani.ir/fa/article/268851/قبله-نمای-مسجد-محراب تفضلی، «قبله‌نمای مسجد»، 1376ش، ص141.]</ref>

محراب‌ها همواره از نمونه‌های برجسته معماری جهان شناخته شده‌اند. محراب مسجد شیخ لطف‌الله [[اصفهان]] (قرن یازدهم هجری)، محراب مسجد جامع اشترجان (قرن هشتم هجری)، محراب الجایتو در اصفهان (قرن هشتم هجری) از مشهورترین محراب‌های شناخته‌شده در جهان هستند.

==محراب در ادبیات==
محراب در ادبیات فارسی به‌معنای [[نماز]]، قبله و به‌منظور تشبیه ابروی یار به کمان و قوس بالای محراب به‌کار می‌رود.<ref>[http://ensani.ir/fa/article/268851/قبله-نمای-مسجد-محراب تفضلی، «قبله‌نمای مسجد»، 1376ش، ص135 و 136.]</ref> شاعران و نویسندگان بزرگ بارها واژه محراب را در نوشته‌های خود به‌کار برده‌اند. مانند:

{{شعر جدید
| متن =
در نمازم خم ابروی تو بر یاد آمد\\حالتی رفت که محراب به فریاد آمد<ref>[https://ganjoor.net/hafez/ghazal/sh173 حافظ، غزلیات، غزل شماره173.]</ref>{{سخ}}
این چنین بیهوش بر محراب و منبر کی شدی\\گر ز چشم دل نه عامه جمله نابیناستی<ref>[https://ganjoor.net/naserkhosro/divann/ghaside-naser/sh241 ناصر خسرو، دیوان اشعار، قصاید، قصیده شماره241.]</ref>{{سخ}}
امید خلق به درگاه او روا گردد \\که خسروی را قبله است و ملک را محراب<ref>[https://ganjoor.net/masood/divan-masood/ghasidemk/sh18/ مسعود سعد سلمان، دیوان اشعار، قصاید، شماره18.]</ref>{{سخ}}
ز بس که از تو فغان می‌کنم به هر محراب\\ز سوز سینه چو آتشکده ست محرابم<ref>[https://ganjoor.net/khaghani/divankh/ghazalkh/sh213 خاقانی، دیوان اشعار، غزلیات، غزل شماره213.]</ref>{{سخ}}
کی دعای تو مستجاب شود \\که به یک روی در دو محرابی<ref>[https://ganjoor.net/saadi/mavaez/ghasides/sh51 سعدی، مواعظ، قصاید، قصیده شماره51.]</ref>{{سخ}}
}}

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
{{آغاز منابع}}
* قرآن کریم، ترجمه محمدمهدی فولادوند.
* آبیار، منصور، «بررسی کتیبه‌های محراب‌های گچی در موزه ملی ایران»، مجله اثر، شماره ۳۵، ۱۳۸۱ش.
* ابن‌بطوطه، سفرنامه ابن‌بطوطه (رحله ابن‌بطوطه)، ترجمه محمدعلی موحد، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ۱۳۵۹ش.
* راغب اصفهانی، مفردات الفاظ قرآن، به‌تحقیق صنوان عدنان داوودی، بیروت، دارالشامیه، ۱۴۱۲ق.
* تفضلی، عباسعلی، «قبله‌نمای مسجد، محراب»، مطالعات اسلامی، دانشکده الهیات و معارف مشهد، شماره ۳۵ و ۳۶، ۱۳۷۶ش.
* حافظ، غزلیات، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۲ آبان ۱۴۰۰ش.
* خاقانی، دیوان اشعار، غزلیات، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۲ آبان ۱۴۰۰ش.
* خلیل بن احمد، العین، قم، مؤسسه دارالهجره، چ۲، ۱۴۰۹ق.
* دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه دهخدا، سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۲ آبان ۱۴۰۰ش.
* دوپولو، پاپا، معماری اسلامی، ترجمه حشمت جزنی، تهران، مرکز نشر فرهنگی رجاء، ۱۳۶۸ش.
* سعدی، مواعظ، قصاید، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۲ آبان ۱۴۰۰ش.
* طریحی، فخرالدین، مجمع البحرین، تهران، مرتضوی، ۱۳۷۵ش.
* «گودی محراب نماز به خاطر چیست؟»، وب‌سایت حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت، تاریخ بارگذاری: ۱۴ مرداد ۱۳۹۲ش.
* «محراب، جلوه‌گاه اصیل هنر تزئین اسلامی»، فصلنامه هنر، شماره ۳، ۱۳۶۲ش.
* مسعود سعد سلمان، دیوان اشعار، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۲ آبان ۱۴۰۰ش.
* مظفری معارف، حسین، تاریخچه و احکام مساجد و مشاهد، مشهد، بی‌نا، ۱۳۵۰ش.
* معین، محمد، فرهنگ فارسی معین، سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۲ آبان ۱۴۰۰ش.
* ناصر خسرو، دیوان اشعار، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۲ آبان ۱۴۰۰ش.
* نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، به‌تحقیق عباس قوچانی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ج۱۴، ۱۳۶۵ش.
{{پایان منابع}}