https://iranpedia.net/w/index.php?action=history&feed=atom&title=%D9%85%D8%AD%DB%8C%D8%B7_%D8%AA%D8%B1%D8%A8%DB%8C%D8%AA%DB%8Cمحیط تربیتی - تاریخچهٔ نسخهها2026-06-07T22:54:37Zتاریخچهٔ نسخهها برای این صفحه در ویکیMediaWiki 1.44.2https://iranpedia.net/w/index.php?title=%D9%85%D8%AD%DB%8C%D8%B7_%D8%AA%D8%B1%D8%A8%DB%8C%D8%AA%DB%8C&diff=48067&oldid=prevغلامرضا حسنی ارزگانی: صفحهای تازه حاوی «حضور نوجوانان در حلقههای معرفتی و تربیتی مسجد {{درشت|'''محیط تربیتی'''}} محیط اثرگذار بر شکلگیری باورها، نگرشها، ارزشها و رفتار انسان. محیط تربیتی...» ایجاد کرد2026-05-24T14:55:47Z<p>صفحهای تازه حاوی «<a href="/w/index.php?title=%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87:%D9%85%D8%AD%DB%8C%D8%B7_%D8%AA%D8%B1%D8%A8%DB%8C%D8%AA%DB%8C%DB%B2.jpg&action=edit&redlink=1" class="new" title="پرونده:محیط تربیتی۲.jpg (صفحه وجود ندارد)">جایگزین=حضور نوجوانان در حلقههای معرفتی و تربیتی مسجد|بندانگشتی|حضور نوجوانان در حلقههای معرفتی و تربیتی مسجد</a> {{درشت|'''محیط تربیتی'''}} محیط اثرگذار بر شکلگیری باورها، نگرشها، ارزشها و رفتار انسان. محیط تربیتی...» ایجاد کرد</p>
<p><b>صفحهٔ تازه</b></p><div>[[پرونده:محیط تربیتی۲.jpg|جایگزین=حضور نوجوانان در حلقههای معرفتی و تربیتی مسجد|بندانگشتی|حضور نوجوانان در حلقههای معرفتی و تربیتی مسجد]]<br />
{{درشت|'''محیط تربیتی'''}} محیط اثرگذار بر شکلگیری باورها، نگرشها، ارزشها و رفتار انسان.<br />
<br />
محیط تربیتی، مفهومی جامعهشناختی است که در آن به نقش محیط انسانی، طبیعی و مجازی در جامعهپذیری و انتقال ارزشهای گوناگون به افراد پرداخته میشود. به باور کارشناسان امور تربیتی و جامعهشناختی، محیط [[خانه]]، [[مدرسه]]، [[مسجد]]، جامعه و فضای مجازی نقش اساسی در شکلدهی باورها، نگرشها، ارزشها و رفتار انسان دارد. در آموزههای اسلامی نیز محیط در صلاح و فساد انسان مؤثر دانسته شده است.<br />
<br />
==مفهومشناسی محیط تربیتی==<br />
محیط در لغت بهمعنی جایی است که انسان در آن زندگی میکند مانند جامعه، شهر، [[خانواده]]<ref>عمید، فرهنگ فارسی عمید، 1369ش، ج2، 1774.</ref> یا مجموعهای از عوامل اجتماعی و فرهنگی که بر فرد اثر میگذارد<ref>انوری، فرهنگ برزگ سخن، 1381ش، ج7، ص6775.</ref> و در اصطلاح دانشمندان علوم تربیتی، به مجموعهای از عوامل خارجی اطلاق میشود که از هنگام انعقاد نطفه تا لحظهٔ مرگ انسان را احاطه میکند و بر رفتار، گفتار و باورهای او، تأثیرگذار است.<ref>داوودی، نقش معلم در تربیت دینی، 1385ش، ص86</ref><br />
<br />
==اهمیت و جایگاه محیط تربیتی==<br />
به اعتقاد کارشناسان تربیتی و جامعهشناختی، محیط تأثیر بسزایی درشکوفایی استعدادهای انسان و شکلگیری شخصیت او دارد. اموری همچون زبان، [[دین]]، مذهب و آداب و رسوم اجتماعی از طریق محیط زندگی به انسان تحمیل میشود.<ref>[https://fa.the-koran.org/content/نقش-وراثت-و-محیط-در-تربیت-از-منظر-قرآن زمانی، «نقش وراثت و محیط در تربیت از منظر قرآن»، پایگاه تخصصی قرآن کریم.]</ref><br />
<br />
به باور کارشناسان تربیتی، محیط زندگی انسان، بر خلقیات، معنویات و رفتار فردی و اجتماعی افراد و نیز بر سعادت و شقاوت آنها اثرگذار است. با تجربه ثابت شده که بسیاری از افراد سالم در محیط ناسالم دچار لغزش شدهاند و در مقابل افراد ناسالم در محیط سالم به سعادت و خوشبختی رسیدهاند.<ref>[https://hedayatgar.ir/fa/news/3628/تأثیر-محیط-و-اجتماع-بر-تربیت-افراد زکیزاده، «تأثیر محیط و اجتماع بر تربیت افراد»، وبسایت دفتر نشر فرهنگ و معارف اسلامی مسجد هدایت.]</ref> محیط آرام و با نشاط، افراد با نشاط، خونسرد، دارای [[اعتماد به نفس|اعتماد بهنفس]] و خوشخلق [[تربیت]] میکند و در مقابل، افراد خشن، [[افسردگی|افسرده]] و دارای [[استرس]] نتیجهٔ محیطهای ناآرام هستند.<ref>داوودی، نقش معلم در تربیت دینی، 1385ش، ص99.</ref><br />
<br />
==انواع محیط اثرگذار در تربیت==<br />
===محیط طبیعی===<br />
محیط طبیعی در پیدایش برخی صفات اخلاقی، اعتقادی و حالات روانی افراد اثرگذار است؛ برای مثال صفتهایی مانند سخاوت، شجاعت، سختکوشی، استقلال، [[رضایت از زندگی|رضایت]]، [[قناعت]]، جوانمردی و بزرگواری در میان صحرانشینان، کسالت و سستی در محیط گرم و روحیهٔ سختکوشی در محیط سرد، از جمله آثار محیط طبیعی دانسته شده است.<ref>داوودی، نقش معلم در تربیت دینی، 1385ش، ص99.</ref><br />
<br />
===محیط انسانی===<br />
====خانه====<br />
[[پرونده:محیط تربیتی.jpg|جایگزین=بازی پدر و مادر با فرزندان|بندانگشتی|بازی احمد (پدر) و مائده (مادر) با فرزندان؛ خانواده پاسندی - عکاس حدیثه پاسندی]]<br />
خانه اولین و مهمترین محیط انسانی است که نقش برجستهای در [[تربیت]] اعضای آن دارد؛ زیرا پایهٔ تربیت افراد از [[خانه]] شروع میشود. باورهای دینی و ملی، رفتار، گفتار، طرز لباس پوشیدن، رعایت نظافت و بهداشت فردی و اجتماعی اعضای خانه از جمله [[پدر]] و مادر، تعداد اعضای خانواده، رفتار و گفتار فرزندان بزرگتر در خانه،<ref>حسنی، «نقش تربیتی محیط از دیدگاه اسلام و روانشناسی»، 1395ش، ص151-152.</ref> نوع روابط، احترام و تفاهم والدین با یکدیگر، نوع مدیریت والدین درخانه، روابط آنها با فرزندان، مقررات سخت و آسان در خانه و اخلاق خوش یا خشن در خانه بر تربیت اخلاقی، دینی و اجتماعی اعضای آن اثرگذاراست.<ref>[https://basirat.ir/fa/news/317222/تأثیر-محیط-بر-شخصیت-و-آینده-انسان-۲ گوهری، «تأثیر محیط بر شخصیت و آیندۀ انسان»، وبسایت بصیرت.]</ref><br />
<br />
به باور کارشناسان تربیتی، بسیاری از ناهنجاریهای خانوادگی، اجتماعی، دینی، روانی و عاطفی در جامعه، ریشه در خانواده دارد؛ زیرا این محیط بهدلیل مناسبات، روابط عاطفی، الگودهی و فرهنگسازی که در آن و جود دارد، پایدارترین تأثیرات عاطفی، روحی، اخلاقی و رفتاری را در ساختار تربیتی اعضای آن فراهم میکند.<ref>[https://farzandportal.ir/704/عوامل-موثر-بر-تربیت/ عوامل مؤثر بر تربیت»، وبسایت فرزندپرتال.]</ref><br />
<br />
وجود یا نبود [[محبت در خانواده|محبت]]، آرامش، آسایش، بهداشت و حتی نوع عکس، پوستر و تابلوهایی که بر دیوار خانه نصب میشود، نوع کتاب، مجله و روزنامههایی که در خانه وجود دارد، از دیگر مواردی است که بر ایجاد نگرش و شکلدهی مجموعهای از اعتقادات، آداب و رسوم و ارزشهای اخلاقی، عاطفی و اجتماعی اعضای خانه مؤثر است.<ref>داوودی، نقش معلم در تربیت دینی، 1385ش، ص101-103.</ref><br />
<br />
====جامعه====<br />
نوع پوشش افراد، رعایت کردن یا نکردن قوانین و مقررات اجتماعی، آداب و رسوم دینی و اجتماعی توسط افراد در جامعه، وضعیت اقتصادی و معیشت در جامعه، نوع حکومت (دینی، غیر دینی)، باورهای اعتقادی، رفتار، گفتار، نوع زندگی حاکمان و مسؤلان حکومتی از جمله نقشهای تربیتی جامعه بر روی افراد است.<ref>حسنی، «نقش تربیتی محیط از دیدگاه اسلام و روانشناسی»، 1395ش، ص155.</ref><br />
<br />
امنیت و آرامش اجتماعی، سیاسی، دینی، اقتصادی، تحوهٔ تعامل افراد جامعه با یکدیگر از دیگر نقشهای تربیتی محیط اجماعی بر تربیت افراد است.<ref>[https://basirat.ir/fa/news/317222/تأثیر-محیط-بر-شخصیت-و-آینده-انسان-۲ گوهری، «تأثیر محیط بر شخصیت و آیندۀ انسان»، وبسایت بصیرت.]</ref><br />
<br />
====محیطهای آموزشی====<br />
[[پرونده:محیط تربیتی۱.jpg|جایگزین=همکاری دانش آموزان برای تزیین مدرسه جهت استقبال از دهه فجر؛ هنرستان دخترانه امین|بندانگشتی|همکاری دانش آموزان برای تزیین مدرسه جهت استقبال از دهه فجر؛ هنرستان دخترانه امین]]<br />
[[مدرسه]] بعد از خانه دومین محیطی است که در آن، فرد با قوانین، آداب و رسوم زندگی فردی، خانوادگی و اجتماعی آشنا میشود و آمادگی لازم را برای زندگی اجتماعی کسب میکند. خمیرمایهٔ تربیتی را در مدرسه، باورها، رفتار، گفتار مدیر، معلمان، مربیان و اولیای مدرسه تشکیل میدهد.<ref>[https://basirat.ir/fa/news/317222/تأثیر-محیط-بر-شخصیت-و-آینده-انسان-۲ گوهری، «تأثیر محیط بر شخصیت و آیندۀ انسان»، وبسایت بصیرت].</ref><br />
<br />
محیط ظاهری مکانهای آموزشی، همچون نظافت، کثیفی، نوع معماری ساختمان، تابلوها، [[نقاشی]]ها، نوشتههای موجود در فضای آنها، نحوهٔ رفتار و تعامل مدیران، معلمان و کارکنان با یکدیگر و با فراگیران از دیگر اموری است که نقش عمده در ایجاد نگرش دینی، اجتماعی و اخلاقی فراگیران و اولیای آنها دارد.<ref>. داوودی، نقش معلم در تربیت دینی، 1385ش، ص105-107.</ref><br />
<br />
====محیطهای مذهبی====<br />
محیطهای مذهبی مانند [[مساجد]]، [[حسینیه]]ها، [[هیئت]]های مذهبی، [[حرم]] امامان، نقش عمدهای در تربیت فردی و اجتماعی انسانها دارد. ارتباط و رفتوآمد در این مکانها بهدلیل وجود فضای روحانی و برنامههای معنوی سازگار با [[فطرت]] انسانی همچون نماز جماعت، قرائت [[قرآن]]، [[دعا]]، مجالس وعظ و [[روضهخوانی]] که در آنجا وجود دارد، نقش مهمی در رفتار و نگرش فردی و اجتماعی و معنوی افراد دارد.<ref>[https://imanoor.com/blog/محیط-های-مذهبی تراشیون، «نقش محیطهای مذهبی در تربیت فرزند»، وبسایت ایمانور.]</ref> بیان مسائل دینی، سیاسی، اقتصادی، خانوادگی و اجتماعی در این مکانها، باعث رشد شناختی افراد میشود و زمینه را برای تربیت آنها در ابعاد مختلف تربیتی فراهم میکند.<ref>داوودی، نقش معلم در تربیت دینی، 1385ش، ص111-112.</ref><br />
<br />
====فضای مجازی====<br />
مراد از محیط مجازی، فضاهایی هستند که افراد در آن از طریق فناوریهای اینترنتی همچون فیسبوک، واتساب، تلگرام، اینستاگرام و توییتر با یکدیگر ارتباط برقرار میکنند.<ref>عاملی، زمان مجازی تحول در نمادهای مجازی، 1388ش، ص76.</ref> این محیط، با ارائهٔ برنامهها و ایجاد صفحات مجازی بر رشد روانی، شناخت اجتماعی و دینی افراد و نیز تقویت و تضعیف روابط فردی، خانوادگی و اجتماعی آنها مؤثر است. ایجاد و تغییر باورها و نگرش افراد نسبت به مسائل سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و دینی از دیگر نقشهای تربیتی محیط مجازی است.<ref>حسنی، «نقش تربیتی محیط از دیدگاه اسلام و روانشناسی»، 1395ش، ص157-160.</ref><br />
<br />
==نقش تربیتی محیط از نگاه اسلام==<br />
از نگاه اسلام، محیط زندگی انسان همچون محیط خانه، محله، کار و اجتماع در تربیت دینی، اجتماعی، سیاسی، اخلاقی و اقتصادی افراد اثرگذار است. در حدیثی [[پیامبر اسلام]] دینداری فرزند را در گرو والدین او و خوشبختی و بدبختی فرد را در گرو همنشینانی دانسته است که با او در زندگی تعامل و معاشرت دارند.<ref>مجلسی، بحارالانوار، 1403ق، ج3، ص281، ج71، ص201، ج1، ص202.</ref> همچنین در برخی روایات، صلاح و فساد افراد جامعه در گرو صلاح و فساد حاکمان جامعه دانسته شده است.<ref>ابنبابویه، عللالشرایع، 1385ش، ج1، ص14.</ref><br />
<br />
==نقش تربیتی محیط در ادبیات فارسی==<br />
در ادبیات [[زبان فارسی|فارسی]]، به نقش عوامل محیطی و تأثیر آن بر تربیت افراد توجه شده است. برای مثال، [[سعدی شیرازی]] در شعری محیط را به باغچهای تشبیه کرده که از گِل، گُل خوشبو و زیبایی میسازد:<ref>[https://ganjoor.net/saadi/golestan/dibache سعدی، گلستان، وبسایت گنجور.]</ref><br />
{{آغاز نستعلیق}}<br />
{{شعر|نستعلیق}}<br />
{{ب| گِلی خوشبوی در حمام روزی | رسید از دست محبوبی به دستم}}<br />
{{ب| بدو گفتم که مشکی یا عبیری | که از بوی دلاویز تو مستم}}<br />
{{ب| بگفتا من گِلی ناچیز بودم | و لیکن مدتی با گُل نشستم}}<br />
{{ب| کمال همنشین در من اثر کرد | و گر نه من همان خاکم که هستم}}<br />
{{پایان شعر}}<br />
{{پایان نستعلیق}}<br />
<br />
==پانویس==<br />
{{پانویس}}<br />
<br />
==منابع==<br />
{{آغاز منابع}}<br />
* ابنبابویه، محمد، عللالشرایع، قم، داوری، ۱۳۸۵ش.<br />
* انوری، حسن، فرهنگ بزرگ سخن، تهران، سخن، چاپ اول، ۱۳۸۱ش.<br />
* تراشیون، علیرضا، «نقش محیطهای مذهبی در تربیت فرزند»، وبسایت ایمانور، تاریخ بازدید: ۲۳ خرداد ۱۴۰۲ش.<br />
* حسنی، رحمتالله، «نقش تربیتی محیط از دیدگاه اسلام و روانشناسی»، دو فصلنامهٔ تخصصی معارف اسلامی و علوم تربیتی، سال سوم، شمارهٔ ششم وهفتم، ۱۳۹۵ش.<br />
* داوودی، محمد، نقش معلم در تربیت دینی، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۳۸۵ش.<br />
* زکیزاده، مسلم، «تأثیر محیط و اجتماع بر تربیت افراد»، وبسایت دفتر نشر فرهنگ و معارف اسلامی مسجد هدایت، تاریخ درج مطلب: ۳ تیر ۱۳۹۹ش.<br />
* زمانی، زهرا، «نقش وراثت و محیط در تربیت از منظر قرآن»، پایگاه تخصصی قرآن کریم، تاریخ بازدید: ۲۲ خرداد ۱۴۰۲ش.<br />
* سعدی، گلستان، وبسایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱۶ تیر۱۴۰۲ش.<br />
* عاملی، سعیدرضا، زمان مجازی؛ تحول در نمادهای مجازی، تهران، بعثت، چاپ اول، ۱۳۸۸ش.<br />
* عمید، حسن، فرهنگ فارسی عمید، تهران، امیر کبیر، چاپ هفتم، ۱۳۶۹ش<br />
* «عوامل مؤثر بر تربیت»، وبسایت فرزندپرتال، تاریخ بازدید: ۱۵ تیر۱۴۰۲ش.<br />
* گوهری، زهرا، «تأثیر محیط بر شخصیت و آیندهٔ انسان»، وبسایت بصیرت، تاریخ درج مطلب: ۲ مهر ۱۳۹۸ش.<br />
* مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، مؤسسهٔ الوفاء، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.<br />
{{پایان منابع}}</div>غلامرضا حسنی ارزگانی