علی بیرانوند: صفحه‌ای تازه حاوی «برگزاری کارگاه آموزشی «مهارت کنترل خشم» با همکاری انجمن روان‌شناسی، کانون مهارت‌های زندگی و هلال احمر خراسان جنوبی '''{{درشت|مدیریت خشم؛}}''' مجموعه مهارت‌های اکتسابی...» ایجاد کرد

2026-05-17T13:33:05Z

صفحه‌ای تازه حاوی «جایگزین= کارگاه آموزشی «مهارت کنترل خشم»|بندانگشتی|برگزاری کارگاه آموزشی «مهارت کنترل خشم» با همکاری انجمن روان‌شناسی، کانون مهارت‌های زندگی و هلال احمر خراسان جنوبی '''{{درشت|مدیریت خشم؛}}''' مجموعه مهارت‌های اکتسابی...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

[[پرونده:مدیریت خشم.jpg|جایگزین= کارگاه آموزشی «مهارت کنترل خشم»|بندانگشتی|برگزاری کارگاه آموزشی «مهارت کنترل خشم» با همکاری انجمن روان‌شناسی، کانون مهارت‌های زندگی و هلال احمر خراسان جنوبی]]
'''{{درشت|مدیریت خشم؛}}''' مجموعه مهارت‌های اکتسابی برای کنترل خشم.

خشم، هیجانی منفی و بالقوه خطرناک است که با تحریکات فیزیولوژیک، افکار خصمانه و رفتارهای ناسازگار همراه بوده و هدف آن رفع موانع محیطی است. در آموزه‌های اسلامی، خشم طبیعی و از صفات نفسانی انسان است و به انواع خشم خالق، مثبت و منفی و درونی و بیرونی تقسیم می‌شود. خشم منفی ناشی از عوامل فردی (شناختی، هیجانی، رفتاری و زیستی) و اجتماعی (رویدادهای ناخواسته، رسانه‌ها و انکار حق) است و پیامدهای گسترده‌ای بر زندگی فردی و خانوادگی دارد.

کنترل و پیشگیری خشم با تقوا، [[ذکر]] [[خدا]]، [[صبر]]، کنترل زبان و اعمال عبادی ممکن است و درمان آن از ابعاد شناختی، عاطفی، رفتاری و جسمانی انجام می‌شود. [[خانواده]] نقش کلیدی در شکل‌گیری شخصیت و آموزش مدیریت خشم به فرزندان دارد و با آموزش مهارت‌های مناسب، الگو بودن و احترام به احساسات، خشم منفی کاهش می‌یابد. مدیریت صحیح خشم موجب جایگزینی آرامش، سلامت روان و زندگی متعادل در خانواده و اجتماع می‌شود.

==مفهوم‌شناسی==
خشم به‌معنای عصبانی شدن،<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/خشم-4 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه خشم.]</ref> در دانش [[روان‌شناسی]]، به نوعی [[احساس]] منفی گفته می‌شود که معمولاً با تحریکات فیزیولوژیک، افکار خصمانه و رفتارهای آسیب‌زا و ناسازگار همراه است. خشم، خطرناکترین هیجان بالقوه در پاسخ به بی‌احترامی، تحقیر، تهدید، درد و رویدادهای ناخوشایند است و هدف آن نابود کردن موانع موجود در محیط است.<ref>خطیب، مهارت‌های زندگی، 1396ش، ص164.</ref> در [[زبان عربی]]، واژگان غضب،<ref>مصطفوی، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، 1368ش، ج7، ص233.</ref> سَخَط،<ref>مصطفوی، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، 1368ش، ج5، ص79.</ref> غیظ<ref>راغب اصفهانی، المفردات فی غریب القرآن، ص619.</ref> و حُنُق<ref>ابن‌منظور، لسان العرب، 1414ق، ج10، ص70.</ref> بر ابعاد مختلف خشم دلالت دارند. خشم در آموزه‌های [[اسلام]]، از صفات نفسانی<ref>کلینی، الکافی، 1429ق، ج‏1، ص398.</ref> و ضرورت طبیعی [[زندگی]] انسان دانسته شده است.<ref>کیومرثی اسکویی، مهار خشم، 1391ش، ص66.</ref>

==انواع خشم از منظر آموزه‌های اسلامی==

# خشم خالق به مخلوق؛<ref>سوره طه، آیه 81.</ref> که نشانه‌ای از عدالت و حکمت پروردگار است.<ref>کیومرثی اسکویی، مهار خشم، 1391ش، ص67.</ref>
# خشم مثبت و منفی؛<ref>طریحی، مجمع البحرین، 1375ش، ج3، ص315.</ref>
# خشم درونی و بیرونی.<ref>کیومرثی اسکویی، مهار خشم، 1391ش، ص70.</ref>

==خشم منفی و عوامل آن==
[[پرونده:مدیریت خشم۱.jpg|جایگزین=فیلم سینمایی مغزهای کوچک زنگ‌زده|بندانگشتی|سکانسی از فیلم سینمایی مغزهای کوچک زنگ‌زده]]
خشم منفی، خشمی است که وجه متعالی نداشته و فقط برای رضایت مخلوق باشد.<ref>ابن‌منظور، لسان العرب، 1414ق، ج1، ص629.</ref> در روایات این نوع از خشم، مصداق جهل،<ref>کلینی، الکافی، 1414ق، ج1، ص20.</ref> مقوم کفر،<ref>کلینی، الکافی، 1414ق، ج2، ص289.</ref> آشکارساز بدی‌ها،<ref>محمدی ری‌شهری، میزان الحکمة، 1389ش، ج‏8، ص442.</ref> و نشانهٔ [[نفاق]]<ref>ابن‌شعبه حرانی، تحف العقول، 1404ق، ص49.</ref> معرفی شده است. عوامل بیان شده برای این گونه از خشم، به دو دسته فردی و اجتماعی تقسیم می‌شود.

* '''عوامل فردی؛''' در این دسته می‌توان به زمینه‌های شناختی مانند غفلت از عواقب و نیز پیش‌فرض‌های منفی؛<ref>کیومرثی اسکویی، مهار خشم، 1391ش، ص161.</ref> زمینه‌های عاطفی- هیجانی مانند طمع، [[حسد|حسادت]]، کینه‌توزی، میل و آرزو؛<ref>محمدی ری‌شهری، میزان الحکمة، 1389ش، ج‏5، ص536؛ ج‏3، ص104 و 136.</ref> زمینه‌های رفتاری ـ شخصیتی مانند تندخویی،<ref>محمدی ری‌شهری، میزان الحکمة، 1389ش، ج‏3، ص220</ref> تحرک، پرگویی، و بیش‌فعالی؛<ref>کیومرثی اسکویی، مهار خشم، 1391ش، ص162.</ref> و زمینه‌های زیستی ـ فیزیولوژیکی<ref>کیومرثی اسکویی، مهار خشم، 1391ش، ص162.</ref> مانند انواع نیاز<ref>مجلسی، بحارالأنوار، 1403ق، ج74، ص23.</ref> اشاره کرد.
* '''عوامل اجتماعی'''؛ در این دسته می‌توان به امور ناخواسته؛<ref>ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، 1404ق، ج20، ص322.</ref> رسانه‌ها، قضاوت به حق (تلخی سخن حق)<ref>ابن‌شعبه حرانی، تحف العقول، 1404ق، ص88.</ref> و انکار و تکذیب،<ref>ابن‌شعبه حرانی، تحف العقول، 1404ق، ص284.</ref> اشاره کرد.

==راه‌های کنترل خشم==
===پیشگیری خشم===
[[حضرت محمد]]، اولین گام مدیریت و کنترل خشم را پیشگیری دانسته و پاداش کسی که خشم خود را مهار می‌کند همسان پاداش شهید دانسته است.<ref>ابن‌بابویه، من لا یحضره الفقیه، 1413ش، ج4، ص15.</ref> در آموزه‌های دینی برای مدیریت خشم به راه‌کارهای زیر اشاره شده است:
*تقویت تقوا و پرهیزکاری؛<ref>سوره آل‌عمران، آیه 133-134.</ref>
*نادیده گرفتن اشتباهات دیگران؛<ref>سوره شوری، آیه 37.</ref>
*ذکر و یاد [[خدا]]؛<ref>سوره رعد، آیه 28.</ref>
*تغییر وضعیت؛<ref>متقی هندی، کنزالعمال، 1409ق، ص519.</ref>
*در آغوش گرفتن و نوازش کردن؛<ref>کیومرثی اسکویی، مهار خشم، 1391ش، ص186.</ref>
*[[صله رحم|صلهٔ رحم]] و [[هدیه]] دادن به دیگران؛<ref>کلینی، الکافی، 1388ق، ج5، ص143.</ref>
*رضایتمندی از مقدرات زندگی؛ صبر و بردباری؛<ref>محمدی ری‌شهری، میزان الحکمة، 1389ش، ج‏3، ص220.</ref>
*کنترل زبان؛<ref>محمدی ری‌شهری، میزان الحکمة، 1389ش، ج‏10، ص267.</ref>
*انجام اعمال عبادی؛<ref>محمدی ری‌شهری، میزان الحکمة، 1389ش، ج‏8، ص455.</ref>
*بخشش و گذشت.<ref>سوره آل‌عمران، آیه 132.</ref>

===درمان خشم===
از منظر دانش [[روان‌شناسی]]، بهترین راه‌حل و درمان برای مدیریت خشم منفی می‌بایست با در نظر گرفتن ابعاد مختلف وجود انسان، مورد توجه قرار گیرد.
#بُعد شناختی؛ در این بعد، به حقیقت خشم، علل، آثار و پیامدهای کنترل آن و آسیب‌های کنترل نکردن آن، توجه می‌شود.
#بُعد عاطفی؛ در این بعد، به تشویق و تهییج عاطفی و تحریک هیجان افراد برای کنترل خشم و [[پرخاشگری]]، توجه می‌شود.
#بُعد رفتاری؛ در این بعد، به مجموعهٔ رفتاری و مهارتی آرام‌کنندهٔ تشنج و [[هیجان]] مانند موارد زیر توجه می‌شود: پذیرش اشتباه و عذرخواهی، بیان احساسات، حرف زدن با کسی که موجب آرامش فرد شود، دور شدن از موقعیت بحرانی و فرصت دادن به خود، حل مشکل با برخورد منطقی و [[برنامه‌ریزی]] صحیح، شوخی کردن و ابراز علاقه و پذیرش این که زندگی همواره منصفانه نیست.
#بُعد جسمانی؛ در این بعد به مجموعه اعمالی توجه می‌شود که با انجام آنها می‌توان از میزان خشم خود و پیامدهای آن کاست؛ مانند: کشیدن نفس عمیق و تمرکز بر آن، انجام [[ورزش|ورزش‌های]] هوازی مانند دویدن، دوچرخه‌سواری، شنا، دوش گرفتن، نوشیدن [[آب]] و ماساژ سر و گردن و شانه.<ref>[https://afraclinic.com/article/7/خشم-چیست-راه-های-کنترل-خشم-کدامند «کنترل خشم چیست؟ روش‌های کنترل خشم کدامند؟»، وب‌سایت افرا کلینیک.]</ref>

==اهمیت و راهکارهای کنترل خشم در خانواده==
===خانواده: کانون آرامش یا بستر تنش؟===
نخستین کانون شکل‌گیری شخصیت انسان، نهاد [[خانواده]] است. اگر این مرکزِ آرامش، مودت و رحمت<ref>سوره روم، آیه 21.</ref> از [[محبت در خانواده|محبت]] و همدلی خالی شود و به محل نزاع و درگیری مبدل شود، بنیان آن سست شده و نخستین تأثیرات منفی را بر شخصیت فرزندان می‌گذارد.<ref>رفیعی محمدی، گفتار رفیع، 1391ش، ج2، ص63.</ref>

===تأثیر مستقیم رفتار والدین بر فرزندان===
در این بین، بدرفتاری، تندی والدین و ناسازگاری آنها و [[خشونت علیه زن|خشونت مردان علیه زنان]] به فرزندان سرایت می‌کند و به‌صورت یک رویه در می‌آید.<ref>رفیعی محمدی، گفتار رفیع، 1391ش، ج2، ص62.</ref> در چنین خانواده‌هایی، والدین فرزندان را قربانی مشاجرات و پرخاشگری‌های خود می‌کنند. برخورد کریمانه، صمیمی و به‌دور از هرگونه خشونت و پرخاشگری والدین، فرزندان را با [[کرامت]] بار می‌آورد.<ref>رفیعی محمدی، گفتار رفیع، 1391ش، ج2، ص63.</ref> قرآن کریم، نیکورفتاری و شفقت نسبت به خانواده را یکی از ویژگی‌های اهل [[بهشت]] می‌داند.<ref>رفیعی محمدی، گفتار رفیع، 1391ش، ج2، ص62.</ref>

===پیامدهای گسترده خشم کنترل‌نشده===
خشم منفی و ناسالم پیامدهای بالقوه فراوانی دارد که می‌تواند زندگی فردی و اجتماعی فرد پرخاشگر و اطرافیان او را تحت‌الشعاع قرار دهد.<ref>نوری، مستدرک الوسائل، 1408ق، ج12، ص12.</ref> رضایتمندی از [[ازدواج]]، تربیت صحیح فرزندان، سلامت روح و روان افراد خانواده، پیشرفت‌های فردی و اجتماعی افراد خانواده از قبیل پیشرفت شغلی، علمی، فرهنگی از جمله مسائل مهم تحت‌الشعاع خشم منفی هستند.

===پذیرش و آگاهی از عواقب خشم===
اگر شخص پرخاشگر بپذیرد که خشم و عصبانیت او با [[ترس]]، [[اضطراب]]، فشار روانی، احساس گناه، [[افسردگی]]، رنجش، ناکامی و ناامیدی همراه بوده و پیامدهای ناگواری در حوزه سلامت روح و روان افراد خانواده و افراد مرتبط با او را به دنبال دارد، با کنترل و مدیریت به موقع خشم خود و حفظ آرامش در محیط خانواده بستر را برای پرورش و تربیت فرزندان فراهم می‌کند.<ref>خطیب، مهارت‌های زندگی، 1396ش، ص173.</ref>

===نتایج مدیریت خشم: جایگزینی آرامش به جای تخریب===
با مدیریت خشم در محیط [[خانواده]] و اجتماع آثار ناگوار آن از قبیل [[غم]] و اندوه شدید،<ref>کلینی، الکافی، 1429ق، ج‏3، ص740.</ref> کینه‌توزی،<ref>محمدی ری‌شهری، میزان الحکمة، 1389ش، ج‏8، ص442.</ref> از بین رفتن خردورزی،<ref>محمدی ری‌شهری، میزان الحکمة، 1389ش، ص327.</ref> از دست دادن جاذبه‌های میان‌فردی،<ref>محمدی ری‌شهری، دانش‌نامه امیرالمؤمنین بر پایه قرآن، 1389ش، ج11، ص276.</ref> ملامت،<ref>آمدی، تصنیف غرر الحکم و درالکلم، 1366ش، ص303.</ref> از دست رفتن پایداری هیجانی<ref>محمدی ری‌شهری، میزان الحکمة، 1389ش، ج‏8، ص459.</ref> جای خود را به زندگی معنوی<ref>محمدی ری‌شهری، حکم النبی الأعظم، 1429ق، ج5، ص61.</ref> و پر از آرامش<ref>سوره روم، آیه 21.</ref> و سلامتی روح و روان می‌دهد.<ref>خطیب، مهارت‌های زندگی، 1396ش، ص173.</ref>

==آموزش مدیریت خشم به فرزندان از دیدگاه روان‌شناسی==
از نظر علم روان‌شناسی روش‌های مناسب برای کنترل خشم، اکتسابی هستند، از این‌رو می‌توان با روش‌های زیر، چگونگی قدرتمند شدن احساسات و مدیریت آنها را به فرزندان خود آموخت.
*مثال زدن و الگو بودن برای آنها؛
*توضیح طبیعی بودن عصبانی شدن انسان و بروز به موقع و به جای آن و دوری از کتک زدن دوستان؛
*احترام به احساسات فرزندان؛
*آموزش راهکارهای مناسب برای حل مشکلات؛
*آموزش ارتباطات درست و صادقانهٔ آزاد به آنها؛
*آموزش و بیان تفاوت بین خشم درست و خشم منفی و خشونت؛
*[[بازی]] درمانی؛
*روبه‌رو کردن کودک با عواقب رفتارش؛
*داشتن قانون برای عصبانیت در [[خانه]] و آگاه کردن [[کودک]] از این قوانین.<ref>[https://honarehzendegi.com/fa/Anger-control-in-children طباطبایی، «کنترل خشم درکودکان، نحوۀ مدیریت و کنترل عصبانیت در کودکان»، حامی هنر زندگی.]</ref>

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
{{آغاز منابع}}
* ابن‌بابویه، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیه، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۱۳ش.
* ابن‌شعبه حرانی، حسن بن علی، تحف العقول، قم، جامعه مدرسین، ۱۴۰۴ق.
* ابن‌منظور، محمد، لسان العرب، بیروت، دارالصادر، ۱۴۱۴ق.
* آمدی، عبدالواحد بن محمد، تصنیف غرر الحکم و دررالکلم، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، ۱۳۶۶ش.
* خطیب، مهدی، مهارت‌های زندگی، قم، دارالحدیث، چاپ اول، ۱۳۹۶ش.
* خمینی، روح‌الله، شرح حدیث جنودِ عقل و جهل، قم، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۶۸ش.
* دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۲۵ مرداد ۱۴۰۱ش.
* رفیعی محمدی، ناصر، گفتار رفیع، قم، معروف، چاپ چهارم، ۱۳۹۱ش.
* راغب اصفهانی، حسین، المفردات فی غریب القرآن، دمشق، دار العلم ۱۴۱۲ق.
* طباطبایی، فرزاد، «کنترل خشم درکودکان، نحوهٔ مدیریت و کنترل عصبانیت در کودکان»، وب‌سایت حامی هنر زندگی، تاریخ بازدید: ۲۵ مرداد ۱۴۰۱ش.
* طریحی، فخرالدین، مجمع البحرین، تهران، [بی‌نا]، ۱۳۷۵ش.
* فیض کاشانی، ملامحسن، اللمعه البیضاء فی شرح الاحیا، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه، ۱۴۱۷ق.
* کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، قم، دار الحدیث، چاپ اول، ۱۴۲۹ق.
* «کنترل خشم چیست؟ روش‌های کنترل خشم کدامند؟»، وب‌سایت افرا کلینیک، تاریخ درج مطلب: ۱۹ اردیبهشت ۱۳۹۸ش.
* کیومرثی اسکویی، محمدرضا، مهار خشم: بررسی روانشناختی خشم و مهار آن از دیدگاه اسلام، قم، دار الحدیث، چاپ اول، ۱۳۹۱ش.
* متقی هندی، علی بن حسام الدین، کنزالعمال، بیروت، مؤسسه الرساله، ۱۴۰۹ق.
* مجلسی، محمدباقر، بحارالأنوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
* محمدی ری‌شهری، محمد، حکم النبی الأعظم، قم، دار الحدیث، چاپ اول، ۱۴۲۹ق.
* محمدی ری‌شهری، محمد، دانش‌نامه امیرالمؤمنین بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ، قم، دار الحدیث، چاپ سوم، ۱۳۸۹ش.
* محمدی ری‌شهری، محمد، دنیا و آخرت از نگاه قرآن و حدیث، قم، دار الحدیث، چاپ اول، ۱۳۸۴ش.
* محمدی ری‌شهری، محمد، میزان الحکمة، دار الحدیث، چاپ یازدهم، ۱۳۸۹ش.
* مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۶۸ش.
* نوری، حسین بن محمدتقی، مستدرک الوسائل، قم، مؤسسه آل البیت، ۱۴۰۸ق.
{{پایان منابع}}

مدیریت خشم - تاریخچهٔ نسخه‌ها