حمید گلزار: حمید گلزار صفحهٔ مرضیه حدیدچی دباغ را بدون برجای‌گذاشتن تغییرمسیر به مرضیه حدیدچی منتقل کرد

2026-05-30T08:38:07Z

حمید گلزار صفحهٔ مرضیه حدیدچی دباغ را بدون برجای‌گذاشتن تغییرمسیر به مرضیه حدیدچی منتقل کرد

→ نسخهٔ قدیمی‌تر	نسخهٔ ۹ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۲:۰۸
(بدون تفاوت)

سمیرا پورحسن زنگنه: صفحه‌ای تازه حاوی «بندانگشتی '''مرضیه حدیدچی؛''' بانوی مبارز انقلابی و مؤثر در پیروزی انقلاب اسلامی ایران. مرضیه حدیدچی معروف به طاهره دباغ از بانوان مبارز و فعال در عرصۀ انقلاب اسلامی ایران بود. او محافظ شخصی امام خمینی در نوفل‌لوشاتو...» ایجاد کرد

2026-04-25T13:59:31Z

صفحه‌ای تازه حاوی «بندانگشتی <big>'''مرضیه حدیدچی؛'''</big> بانوی مبارز انقلابی و مؤثر در پیروزی انقلاب اسلامی ایران. مرضیه حدیدچی معروف به طاهره دباغ از بانوان مبارز و فعال در عرصۀ انقلاب اسلامی ایران بود. او محافظ شخصی امام خمینی در نوفل‌لوشاتو...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

[[پرونده:دباغ.jpg|بندانگشتی]]
<big>'''مرضیه حدیدچی؛'''</big> بانوی مبارز انقلابی و مؤثر در پیروزی انقلاب اسلامی ایران.

مرضیه حدیدچی معروف به طاهره دباغ از بانوان مبارز و فعال در عرصۀ [[انقلاب اسلامی]] ایران بود. او محافظ شخصی [[امام خمینی]] در نوفل‌لوشاتو و اولین فرماندهِ زن در [[سپاه پاسداران]] بوده است. به او لقب مادربزرگ انقلاب و شیرزنِ انقلابی داده‌اند.

==تولد و خانواده==
مرضیه حدیدچی در 21 [[خرداد]] 1318ش در همدان زاده شد. پدرش از اساتید اخلاق مسجد جامع [[همدان]] و کتاب‌فروش و مادرش معلم [[قرآن]] بود. او دومین فرزند [[خانواده]] بوده و چهار خواهر و دو برادر داشته است.<ref> [https://www.doctv.ir/program/152678 رضایی، مستند «بانوی مبارز»، در شبکۀ مستند.]</ref>

==ازدواج و فرزندان==
مرضیه در 14 سالگی با محمدحسن دباغ [[ازدواج]] کرده و به [[تهران]] مهاجرت کرد. حاصل این ازدواج هشت فرزند (هفت دختر و یک پسر<ref> [http://tarikhirani.ir/fa/news/5644/%D8%B1%D9%88%D8%B2%DA%AF%D8%A7%D8%B1-%D9%85%D8%B1%D8%B6%DB%8C%D9%87-%D8%B2%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D9%87-%DA%86%D8%B1%DB%8C%DA%A9-%D8%B4%D8%AF نظری، فهیمه، «روزگار مرضیه؛ زنی که چریک شد»، وب‌سایت تاریخ ایرانی.]</ref> ) بوده است. همسرش مدتی در بازار تهران اشتغال داشته<ref> کاظمی، خاطرات مرضیه حدیدچی (دباغ)، 1396ش، ص30-31.</ref> و سپس حسابدار شرکت ساختمانی شد.<ref> «طرحی از یک زندگی انقلابی؛ در گفتگوی پاسدار اسلام با مرضیه حدیدچی (دباغ)»، 1388ش، ص29.</ref> او مشوق اصلی تحصیل و فعالیت‌های مرضیه بوده است.<ref> کاظمی، خاطرات مرضیه حدیدچی (دباغ)، 1396ش، ص31 </ref>

==تحصیلات==
مرضیه در کودکی به مکتب رفته و خواندن آموخت؛ نزد پدرش به فراگیری [[قرآن]] و [[نهج‌البلاغه]] پرداخت. پدر مرضیه مخالف یادگیری سوادِ نوشتنِ مرضیه بود اما او با سماجتی که داشت، برگه‌های اضافی پدر را برمی‌داشت و در زیرزمین خانه در تاریکی شب، از روی کتاب می‌نوشت؛ سپس نوشته‌ها را آتش می‌زد و خاکستر آن را در خاک دفن می‌کرد. مرضیه پس از [[ازدواج]]، به پیشنهاد همسرش به یادگیری علوم دینی در جلسات آموزشی امام جماعت مسجد محل در [[تهران]] پرداخت<ref> کاظمی، خاطرات مرضیه حدیدچی (دباغ)، 1396ش، ص27-28 و 32.</ref> و تحصیلات خود را تا فراگیری «شرح لُمعه» ادامه داد.
<ref> [https://www.tasnimnews.com/fa/news/1395/08/27/1243260/%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D9%88-%D8%B3%D9%88%D8%A7%D8%A8%D9%82-%D9%85%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D8%A7%D8%AA%DB%8C-%D9%85%D8%B1%D8%AD%D9%88%D9%85%D9%87-%D9%85%D8%B1%D8%B6%DB%8C%D9%87-%D8%AD%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%86%DB%8C-%D8%AF%D8%A8%D8%A7%D8%BA «زندگی‌نامه و سوابق مبارزاتی مرحومه مرضیه حدیدچی دباغ»، خبرگزاری تسنیم.] </ref>

===استادان===
مرضیه حدیدچی در محضر استادانی چون سید محمدرضا سعیدی (1308-1349ش)، سید مجتبی صالحی خوانساری (1323-1362ش)، سید علی خوانساری (1332-1360ش) و سید محمدباقر موسوی همدانی (1304-1379ش) علوم دینی را فرا گرفت.<ref> [https://www.tasnimnews.com/fa/news/1395/08/27/1243260/%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D9%88-%D8%B3%D9%88%D8%A7%D8%A8%D9%82-%D9%85%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D8%A7%D8%AA%DB%8C-%D9%85%D8%B1%D8%AD%D9%88%D9%85%D9%87-%D9%85%D8%B1%D8%B6%DB%8C%D9%87-%D8%AD%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%86%DB%8C-%D8%AF%D8%A8%D8%A7%D8%BA «زندگی‌نامه و سوابق مبارزاتی مرحومه مرضیه حدیدچی دباغ»، خبرگزاری تسنیم.] </ref>

==فعالیت‌های قبل از انقلاب در ایران==
مرضیه حدیدچی در کنار [[فرزندآوری]]، فرزندپروری و تحصیل علوم دینی، به فعالیت‌های مبارزاتی روی آورد. او از سال 1346ش با نوشتن فتواهای [[امام خمینی]] و پخش اعلامیه زیر نظر سید محمدرضا سعیدی، مجاهدت و شجاعت خود را نشان داد و پا در عرصۀ مبارزه نهاد. در سال‌های 1349 تا 1353ش به شهرستان‌ها می‌رفت و در قالب سخنرانی به آگاهی مردم می‌پرداخت. در سال 1353ش به‌دلیل فعالیت‌های گسترده، دستگیر و زندانی شده و تحت شکنجه‌های شدید قرار گرفت و پس از 16 ماه، به‌دلیل بیماری سرطان و وضعیت وخیمش آزاد شد. پس از مدتی که از مداوا و بهبودی مرضیه گذشت، ساواک فردی را با سِلاح و مواد منفجره دستگیر کرد که ادعا داشت آنها را برای مرضیه حدیدچی آورده است. در این هنگام مرضیه با پیشنهاد افراد تشکیلات، برای نجات از اعدام حتمی با کسب رضایت همسرش و با هویت جعلی به انگلیس رفت.<ref> کاظمی، خاطرات مرضیه حدیدچی (دباغ)، 1396ش، ص46-106. </ref>

==فعالیت‌های قبل از انقلاب در خارج==
[[پرونده:لبنان.jpg|بندانگشتی]]
بانو حدیدچی مدتی در هتلی در لندن کار می‌کرد و سپس با حضور در جلساتی با [[عبدالکریم سروش]] (1324ش-تاکنون) و [[سید محمد بهشتی]] (1307-1360ش) آشنا شد. پس از مدتی به قصد دیدار [[امام خمینی]] به [[عراق]] سفر کرد و گزارشی از فعالیت‌هایش ارائه داد و از امام تکلیف خود را برای ماندن یا برگشت به [[ایران]] پرسید؛ امام حکم به ماندن او کرد. مرضیه با اجازۀ امام به [[سوریه]] و برای آموزش جنگ‌های چریکی به [[لبنان]] رفت و با سید موسی صدر (1307ش-1357ش) و [[مصطفی چمران]] (1311-1360ش) آشنا شد<ref> کاظمی، خاطرات مرضیه حدیدچی (دباغ)، 1396ش، ص107-121.</ref> و به جمع مبارزان فلسطینی پیوست.<ref> [http://tarikhirani.ir/fa/news/5644/%D8%B1%D9%88%D8%B2%DA%AF%D8%A7%D8%B1-%D9%85%D8%B1%D8%B6%DB%8C%D9%87-%D8%B2%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D9%87-%DA%86%D8%B1%DB%8C%DA%A9-%D8%B4%D8%AF نظری، فهیمه، «روزگار مرضیه؛ زنی که چریک شد»، وب‌سایت تاریخ ایرانی.]</ref> پس از تبعید امام خمینی به فرانسه، به پاریس رفت و محافظ امام و کمک همسر وی در امورات منزل شد. در هنگام بازگشت امام خمینی به ایران، مرضیه به‌‌دلیل بیماری قلبی در بیمارستان بستری بود و نتوانست به ایران بازگردد، او در 16 اسفند 1357ش با نام واقعی خود به ایران بازگشت.<ref> کاظمی، خاطرات مرضیه حدیدچی (دباغ)، 1396ش، ص150-173.</ref>

==بعد از انقلاب==
مرضیه حدیدچی پس از پیروزی [[انقلاب اسلامی]] به فعالیت‌های سیاسی و نظامی خود ادامه داد. از جمله مهم‌ترین فعالیت‌های نظامی او می‌توان به خنثی‌سازی عملیات تروریستی گروهک‌های مجاهدین، حزب دموکرات کردستان و حزب کومله اشاره کرد.<ref> [https://www.jamaran.news/%D9%85%D8%A4%D9%84%D9%81-30-%D9%85%D8%B1%D8%B6%DB%8C%D9%87-%D8%AD%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%86%DB%8C «طاهره دباغ (مرضیه حدیدچی)، پایگاه اطلاع‌رسانی و خبری جماران.]</ref>

===افتخارات و سِمَت‌ها===

* از پایه‌گذاران [[سپاه پاسداران]]؛
* اولین فرمانده سپاه غرب کشور در [[همدان]]؛
* اولین و تنها فرمانده زن در سپاه پاسداران؛
* نمایندگی مردم [[تهران]] و همدان در سه دورۀ مجلس شورای اسلامی؛
* ریاست زندان‌های زنان تهران؛<ref> شریعتی و دیگران، «جایگاه زن در اندیشۀ امام خمینی (ره) و آثار اجتماعی آن»، 1396ش، ص143-145.</ref>
* اولین دیپلمات زن ایرانی<ref> شریعتی و دیگران، «جایگاه زن در اندیشۀ امام خمینی (ره) و آثار اجتماعی آن»، 1396ش، ص143. </ref> (بردن پیام تاریخی امام به گورباچف با همراهی آیت‌الله عبدالله جوادی آملی و محمدجواد لاریجانی<ref> کاظمی، خاطرات مرضیه حدیدچی (دباغ)، 1396ش، ص249.</ref> )؛
* تدریس در دانشگاه علم‌ و صنعت و مدرسۀ عالی [[شهید مطهری]]؛
* از بنیان‌گذاران جمعیت زنان جمهوری اسلامی<ref> پریزاد و قدیری، «تأثیر مشارکت زنان در احزاب، به‌عنوان یکی از مؤلفه‌های تأثیرگذار بر توسعۀ سیاسی»، 1398ش، ص32.</ref> و قائم‌مقام آن؛<ref> «طاهره دباغ (مرضیه حدیدچی)، پایگاه اطلاع‌رسانی و خبری جماران.</ref>
* عضو شورای جمعیت دفاع از مردم فلسطین.<ref> [http://tarikhirani.ir/fa/news/5644/%D8%B1%D9%88%D8%B2%DA%AF%D8%A7%D8%B1-%D9%85%D8%B1%D8%B6%DB%8C%D9%87-%D8%B2%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D9%87-%DA%86%D8%B1%DB%8C%DA%A9-%D8%B4%D8%AF نظری، فهیمه، «روزگار مرضیه؛ زنی که چریک شد»، وب‌سایت تاریخ ایرانی.]</ref>

==سیرۀ اخلاقی==
مرضیه را مادری مهربان، با نظم و برنامه، باگذشت و هدفمند دانسته‌اند که روح حقیقت‌طلبی در تمام فعالیت‌های او جاری بوده است؛<ref> [https://www.farsnews.ir/news/14010828000823/%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%88%DB%8C%DA%98%DA%AF%DB%8C%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B4%D8%AE%D8%B5%DB%8C%D8%AA%DB%8C-%D9%85%D8%B1%D8%B6%DB%8C%D9%87-%D8%AD%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%86%DB%8C-%D9%BE%D8%B1%D8%B3%D8%B4%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%D9%85%D8%B1%D8%B6%DB%8C%D9%87-%D8%AD%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%86%DB%8C-%DA%86%D9%87-%D8%AA%D8%A7%D8%AB%DB%8C%D8%B1%DB%8C نگاهی به ویژگی‌های شخصیتی مرضیه حدیدچی/ پرسشگری مرضیه حدیدچی چه تاثیری در زندگی او داشت؟»، خبرگزاری فارس.]</ref> همچنین او را زنی باتقوا خوانده و عمل و رفتار او را مطابق آموزه‌های اسلامی گفته‌اند.<ref> [https://www.jamaran.news/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1-11/150770-%D8%AF%D9%88-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D8%B2-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D9%85%D8%B1%D8%B6%DB%8C%D9%87-%D8%AD%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%86%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%88%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%87%D8%B1-%D8%B7%D8%A7%D9%87%D8%B1%D9%87-%DA%86%D9%87-%DA%AF%D9%81%D8%AA/?pr=1 «دو روایت از زندگی مرضیه حدیدچی/ بانوی انقلاب دربارۀ خواهر طاهره چه گفت؟»، پایگاه اطلاع‌رسانی و خبری جماران.] </ref>

==دیدگاه بانو حدیدچی دربارۀ نقش زن==
مرضیه به مسائل زنان و کنشگری اجتماعی آنان توجه ویژه‌ای داشت<ref> [http://tarikhirani.ir/fa/news/5644/%D8%B1%D9%88%D8%B2%DA%AF%D8%A7%D8%B1-%D9%85%D8%B1%D8%B6%DB%8C%D9%87-%D8%B2%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D9%87-%DA%86%D8%B1%DB%8C%DA%A9-%D8%B4%D8%AF نظری، فهیمه، «روزگار مرضیه؛ زنی که چریک شد»، وب‌سایت تاریخ ایرانی.]</ref> و نقش زن را در کنار فرزندآوری و فرزندپروری، مقابله با ظلم، دفاع از حق و توجه به مسائل سیاسی و اجتماعی می‌دانست.<ref>طرحی از یک زندگی انقلابی؛ در گفتگوی پاسدار اسلام با مرضیه حدیدچی (دباغ)»، 1388ش، ص28.</ref>

==درگذشت==
مرضیه حدیدچی در 27 [[آبان]] 1395ش در اثر عوارض شکنجه‌های زندان و بیماری قلبی درگذشت. آرامگاه او در حرم [[امام خمینی]] قرار دارد.<ref> [https://www.jamaran.news/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1-11/150770-%D8%AF%D9%88-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D8%B2-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D9%85%D8%B1%D8%B6%DB%8C%D9%87-%D8%AD%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%86%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%88%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%87%D8%B1-%D8%B7%D8%A7%D9%87%D8%B1%D9%87-%DA%86%D9%87-%DA%AF%D9%81%D8%AA/?pr=1 «دو روایت از زندگی مرضیه حدیدچی/ بانوی انقلاب دربارۀ خواهر طاهره چه گفت؟»، پایگاه اطلاع‌رسانی و خبری جماران.]</ref>

==بزرگداشت==
هر ساله در سال‌روز وفات بانو حدیدچی، طی مراسمی یاد و خاطره‌اش بزرگ داشته می‌شود؛ در سال 1401ش نیز در مراسمی با عنوان بانوی پولادین، دستخط او در گنجینۀ کتابخانۀ ملی جای گرفت.<ref> [https://akharinkhabar.ir/social/9371367/%D8%A2%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D8%A8%D8%B2%D8%B1%DA%AF%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA-%D9%85%D8%B1%D8%B6%DB%8C%D9%87-%D8%AD%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%86%DB%8C-(%D8%AF%D8%A8%D8%A7%D8%BA)-%D8%A8%D8%B1%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D8%B4%D8%AF «آیین بزرگداشت مرضیه حدیدچی (دباغ) برگزار شد»، آخرین خبر.] </ref>

بزرگ‌ترین بوستان بانوان [[تهران]] نیز جهت بزرگداشت وی، «مرضیه حدیدچی» نام‌گذاری شده است.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/459865/%D8%AA%D9%81%D8%B1%DB%8C%D8%AD-%D8%AF%D8%B1-%D9%81%D8%B6%D8%A7%DB%8C-%D8%AC%D9%86%DA%AF%D9%84%DB%8C «نخستین بوستان بانوان منطقه ۴ به نام «مرضیه حدیدچی» راه‌اندازی شد»، همشهری آنلاین.]</ref>

==تصویرپردازی==
کتاب‌های «خاطرات مرضیه حدیدچی»<ref> [https://www.iranketab.ir/book/34874-marzieh-hadidchi «کتاب خاطرات مرضیه حدیدچی (دباغ)»، وب‌سایت ایران کتاب.] </ref> و «پرواز با نور»<ref> [https://www.jamaran.news/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1-11/150770-%D8%AF%D9%88-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D8%B2-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D9%85%D8%B1%D8%B6%DB%8C%D9%87-%D8%AD%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%86%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%88%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%87%D8%B1-%D8%B7%D8%A7%D9%87%D8%B1%D9%87-%DA%86%D9%87-%DA%AF%D9%81%D8%AA/?pr=1 «دو روایت از زندگی مرضیه حدیدچی/ بانوی انقلاب دربارۀ خواهر طاهره چه گفت؟»، پایگاه اطلاع‌رسانی و خبری جماران.]</ref> به زندگی‌نامه، خاطره‌ها و مبارزه‌های بانو دباغ پرداخته است.

همچنین کتاب صوتی «زنی از تبار الوند» با گویندگی نسرین والامقام و افسانه دست‌‍‌گیرنده در مدت 115 دقیقه، خاطرات مرضیه حدیدچی را مرور می‌کند.<ref>[http://book.iranseda.ir/DetailsAlbum/?VALID=TRUE&g=353303 «زنی از تبار الوند»، وب‌سایت بوک ایران صدا.]</ref>

سریال «آتش در گلستان»، به کارگردانی پرویز شیخ هادی گوشه‌ای از فعالیت‌های بانو حدیدچی را در سال 1358ش در منطقۀ غرب [[ایران]] به تصویر کشیده است.<ref> [https://snn.ir/fa/news/996776/%D9%BE%D8%AE%D8%B4-%D8%B3%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D9%85%D9%88%D8%B6%D9%88%D8%B9-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%B7%D8%A7%D9%87%D8%B1%D9%87-%D8%AF%D8%A8%D8%A7%D8%BA «پخش سریالی با موضوع زندگی طاهره دباغ»، خبرگزاری دانشجو.]</ref>

مستند «بانوی مبارز» به کارگردانی و تهیه‌کنندگی پناه‌برخدا رضایی دربارۀ زندگی‌نامۀ مرضیه حدیدچی ساخته شده است.<ref> [https://www.doctv.ir/program/152678 «بانوی مبارز»، در شبکۀ مستند سیما.] </ref>

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
* «آیین بزرگداشت مرضیه حدیدچی (دباغ) برگزار شد»، آخرین خبر، تاریخ درج مطلب: 2 آذر 1401ش.
* «بانوی مبارز»، در شبکۀ مستند سیما، تاریخ بازدید: 11 آذر 1401ش.
* «پخش سریالی با موضوع زندگی طاهره دباغ»، خبرگزاری دانشجو، تاریخ درج مطلب: 27 بهمن 1400ش.
* پریزاد، رضا و قدیری، طاهره، «تأثیر مشارکت زنان در احزاب، به‌عنوان یکی از مؤلفه‌های تأثیرگذار بر توسعۀ سیاسی»، پژوهش‌نامۀ مطالعات راهبردی علوم انسانی و اسلامی، سال دوم، شمارۀ 18، بهار 1398ش.
* «دو روایت از زندگی مرضیه حدیدچی/ بانوی انقلاب دربارۀ خواهر طاهره چه گفت؟»، پایگاه اطلاع‌رسانی و خبری جماران، تاریخ درج مطلب: 29 آبان 1395ش.
* «زندگی‌نامه و سوابق مبارزاتی مرحومه مرضیه حدیدچی دباغ»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: 27 آبان 1395ش.
* «زنی از تبار الوند»، وب‌سایت بوک ایران صدا، تاریخ بازدید: 15 آذر 1401ش.
* رضایی، پناه‌برخدا، مستند «بانوی مبارز»، به کارگردانی پناه‌برخدا رضایی، 1390ش.
* شریعتی، الهام و دیگران، «جایگاه زن در اندیشۀ امام خمینی (ره) و آثار اجتماعی آن»، فصلنامۀ نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان، سال هفتم، شمارۀ 2، پاییز و زمستان 1396ش.
* «طاهره دباغ (مرضیه حدیدچی)»، پایگاه اطلاع‌رسانی و خبری جماران، تاریخ بازدید: 11 آذر 1401ش.
* «طرحی از یک زندگی انقلابی؛ در گفتگوی پاسدار اسلام با مرضیه حدیدچی (دباغ)»، پاسدار اسلام، سال 28، شمارۀ 329، اردیبهشت 1388ش.
* «کتاب خاطرات مرضیه حدیدچی (دباغ)»، وب‌سایت ایران کتاب، تاریخ بازدید: 10 آذر 1401ش.
* کاظمی، محسن، خاطرات مرضیه حدیدچی (دباغ)، تهران، سورۀ مهر، چاپ چهاردهم، 1396ش.
* «نخستین بوستان بانوان منطقۀ ۴ به نام «مرضیه حدیدچی» راه‌اندازی شد»، همشهری آنلاین، تاریخ بازدید: 15 آذر 1401ش.
* نظری، فهیمه، «روزگار مرضیه؛ زنی که چریک شد»، وب‌سایت تاریخ ایرانی، تاریخ درج مطلب: 28 آبان 1395ش.
* «نگاهی به ویژگی‌های شخصیتی مرضیه حدیدچی/ پرسش‌گری مرضیه حدیدچی چه تأثیری در زندگی او داشت؟»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: 28 آبان 1401ش.

مرضیه حدیدچی - تاریخچهٔ نسخه‌ها

حمید گلزار: حمید گلزار صفحهٔ مرضیه حدیدچی دباغ را بدون برجای‌گذاشتن تغییرمسیر به مرضیه حدیدچی منتقل کرد