محمدحسن عباسی: صفحه‌ای تازه حاوی «کتاب مسئله حجاب از علامه شهید [[مرتضی مطهری]] '''مسئله حجاب (کتاب)'''، کتابی از مرتضی مطهری درباره پوشش زن مسلمان.
پیش از پیروزی انقلاب اسلامی، گذشته از انحرافات عملی فراوان در زمینۀ حجاب و مسائل مرب...» ایجاد کرد

2026-05-14T05:48:35Z

صفحه‌ای تازه حاوی «بندانگشتی|کتاب مسئله حجاب از علامه شهید [[مرتضی مطهری]] '''<big>مسئله حجاب (کتاب)</big>'''، کتابی از مرتضی مطهری درباره پوشش زن مسلمان. پیش از پیروزی انقلاب اسلامی، گذشته از انحرافات عملی فراوان در زمینۀ حجاب و مسائل مرب...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

[[پرونده:مسئله حجاب.jpg|بندانگشتی|کتاب مسئله حجاب از علامه شهید [[مرتضی مطهری]]]]
'''<big>مسئله حجاب (کتاب)</big>'''، کتابی از [[مرتضی مطهری]] درباره پوشش زن مسلمان. 
پیش از پیروزی [[انقلاب اسلامی]]، گذشته از انحرافات عملی فراوان در زمینۀ [[حجاب]] و مسائل مربوط به زنان، پوشش زنان در جامعۀ ایرانی، دستاویزی برای اقدامات علیه [[اسلام]] شده بود. در آن زمان، [[مرتضی مطهری|آیت‌الله مرتضی مطهری]] (1298-1358ش) که از روحانیان و اندیشمندان اثرگذار در [[انقلاب اسلامی]] ایران بود، در راستای مقابله با این بیماری برهنگی به‌عنوان بیماری قرن، اقدام به طرح مجموعه‌ای از مباحث کرد که سرانجام با عنوان «مسئله حجاب» منتشر شد.<ref>مطهری، مسأله حجاب، 1387ش، ص11-12 (مقدمه).</ref> این کتاب، شامل یک مقدمه و پنج بخش است: 
بخش اول: عدم اختصاص حجاب به [[دین اسلام؛]] 
بخش دوم: پاسخ به شبهات مخالفین حجاب؛ 
بخش سوم: تبیین حدود و فلسفه حجاب؛ 
بخش چهارم: پاسخ به شبهات اصل حجاب؛ 
بخش پنجم: بررسی و تحلیل حجاب با تکیه بر آیات و روایات.
==مفهوم‌شناسی==
حجاب در لغت به معنای [[چادر]]، حاجب، پرده، روپوش، روبند، آنچه حایل و مانع میان دو چیز باشد، آمده است.<ref>دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژۀ حجاب.</ref> و در اصطلاح به پوشش زنان اطلاق می‌شود.<ref>مطهری، مسأله حجاب، 1387ش، ص72.</ref>
==عفاف در جامعه==
[[مطهری]] در کتاب «مسئله حجاب» بر توجه ویژۀ [[اسلام]] به پاکدامنی و لزوم قانونی بودن روابط بین [[مرد]] و [[زن]] متمرکز شده است.<ref>مطهری، مسأله حجاب، 1387ش، ص201.</ref> از آنجا که [[اسلام]]، [[دینِ]] تعادل و پرهیز از افراط و تفریط است،<ref>مطهری، مسأله حجاب، 1387ش، ص202.</ref> اختلاط (نامعقول) زنان و مردان در [[جامعه]] را برنتابیده، با این حال، طرفدار حبس زن در [[خانه]] هم نبوده<ref>مطهری، مسأله حجاب، 1387ش، ص219.</ref> و حتی حبس تنبیهی زن در [[خانه]] را نیز که دستوری موقتی بود،<ref>سوره نساء، آیه 15؛ مطهری، مسأله حجاب، 1387ش، ص219.</ref> با حکمی دیگر، ملغی نموده<ref>سوره نور، آیه 3.</ref> و به زنان تا جایی که منجر به فساد نشود، اجازه حضور در عرصه‌های اجتماعی و مشارکت در فعالیت‌های گوناگون سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و عبادی، نظیر [[حج]]، دفاع از کشور، [[نماز جمعه]]، نماز عیدین و مسافرت را داده است.<ref>مطهری، مسأله حجاب، 1387ش، ص203.</ref>
==تاریخچه پوشیدگی زن==
از منظر [[مرتضی مطهری]]، پوشش زنان به پیش از [[اسلام]] برمی‌گردد. در [[ایران باستان]] و [[هندوستان]]، زنان خود را از مردان پوشیده می‌داشته‌اند. [[یهودیان]] نیز پوشش را برای [[زن]] لازم می‌دانسته‌اند.<ref>مطهری، مسأله حجاب، 1387ش، ص19.</ref> برخی معتقدند پوشیدگی و حجاب زن از ملل غیرمسلمان [[ایران]] و روم به [[مسلمانان]] هدیه شده است.<ref>مطهری، مسأله حجاب، 1387ش، ص24، 25 و 26.</ref> همچنین رسم خانه‌نشینی ([[پرده‌نشینی]]) زنان از [[ایرانیان]] به [[اسلام]] و [[مسلمانان]] سرایت کرده است.<ref>مطهری، مسأله حجاب، 1387ش، ص23.</ref>
==علل و عوامل پیدایش حجاب در نگاه مخالفان حجاب==
* ریاضت و رهبانیت (ریشه فلسفی)؛<ref>مطهری، مسأله حجاب، 1387ش، ص31.</ref>
* عدم [[امنیت]] و [[عدالت اجتماعی]] (ریشه اجتماعی)؛<ref>مطهری، مسأله حجاب، 1387ش، ص31.</ref>
* استثمار زن؛ پدرشاهی و تسلط مرد بر زن، در جهت تأمین منافع اقتصادی [[مرد]] (ریشه اقتصادی)؛<ref>مطهری، مسأله حجاب، 1387ش، ص32.</ref>
* حسادت و خودخواهی مرد (ریشه اخلاقی)؛<ref>مطهری، مسأله حجاب، 1387ش، ص32.</ref>
* [[عادت زنانه]] و احساس نقصان و کاستی نسبت به [[مرد]] در خلقت خود (ریشه روانی)؛<ref>مطهری، مسأله حجاب، 1387ش، ص32.</ref>

این عوامل که دستاویز مخالفان پوشش زن قرار گرفته است،<ref>مطهری، مسأله حجاب، 1387ش، ص62.</ref> از دیدگاه [[مرتضی مطهری]]، هیچ تأثیری در پیدایش حجاب در ملل و اقوام و ادیان مختلف نداشته‌اند، و اگر هم مؤثر بوده‌اند، در پیدایش حجاب، در [[اسلام]] تأثیر نداشته‌اند.<ref>مطهری، مسأله حجاب، 1387ش، ص32.</ref>
==علت وجوب پوشش از نظر اسلام==
بالا بردن ارزش زن؛ حیا و عفاف در زن، او را به‌صورت فطری و غریزی به سمت پوشیدگی در مقابل مرد سوق می‌دهد.<ref>مطهری، مسأله حجاب، 1387ش، ص62.</ref> زن برای باارزش کردن خود و دست نیافتنی شدنش برای مرد، به سمت پوشیدگی و به سهولت در دسترس نبودنش برای مردان، می‌رود و بدین وسیله سِرّ دلبری و دلکشی را با پوشیدگی به مرد می‌آموزد.<ref>مطهری، مسأله حجاب، 1387ش، ص63، 65، 66 و 67.</ref>
پوشش زن در اسلام، به معنی زندانی کردن و حبس او در خانه و بیرون نرفتن او از خانه نیست، بلکه به معنی پرهیز از جلوه‌گری و خودآرایی در معاشرت با مردان و پوشاندن بدن خود در برابر آنان است.<ref>مطهری، مسأله حجاب، 1387ش، ص73.</ref>
[[مرتضی مطهری]]، فلسفۀ [[پوشش اسلامی]] را در محورهای زیر مورد توجه قرار داده است:
* آرامش روانی؛ فقدان پوشیدگی، به دلیل تحریک‌پذیری بشر،<ref>مطهری، مسأله حجاب، 1387ش، ص80.</ref> موجب ایجاد و فزونی هیجانات جنسی می‌شود؛<ref>مطهری، مسأله حجاب، 1387ش، ص77.</ref>
* استحکام پیوند خانوادگی؛ پوشش زن و اجتناب از کامیابی جنسی از غیرهمسرِ مشروع خود، موجب احساس خوشبختی مرد و خانواده می‌شود؛<ref>مطهری، مسأله حجاب، 1387ش، ص81.</ref>
* استواری اجتماع؛ پوشش مناسب و رعایت فاصله بین زن و مرد در جامعه، موجب تزریق آرامش به فرد و جامعه و استواری آن می‌گردد؛<ref>مطهری، مسأله حجاب، 1387ش، ص82.</ref>
* ارزش و احترام زن؛ زن از طریق عاطفی، برتری خود را نسبت به مرد نشان می‌دهد و پوشش زن یکی از ابزارهای دل‌ربایی و سلطۀ او بر مرد محسوب می‌شود؛<ref>مطهری، مسأله حجاب، 1387ش، ص86.</ref>
* عطش روحی؛ با اشباع جنسی، حرارت جسمی فروکش می‌کند اما احساس نیاز و التهاب درونی، به حال خود باقی می‌ماند.<ref>مطهری، مسأله حجاب، 1387ش، ص102–104.</ref>

==حجاب اسلامی==
واژۀ «حجاب» برای پوشش، اصطلاح جدیدی است که اخیراً باب شده است و در قدیم رواج نداشته است، زیرا هر پوششی، حجاب نیست، بلکه حجاب، از طریق پشت پرده واقع شدن، محقَّق می‌شود.<ref>مطهری، مسأله حجاب، 1387ش، ص73.</ref> سابقاً از کلمۀ «سَتر» برای پوشش استفاده می‌شده است.<ref>مطهری، مسأله حجاب، 1387ش، ص73.</ref>
==بررسی آیات حجاب==
[[مرتضی مطهری]]، آیات قرآنی مربوط به حجاب را از چند زاویه، بررسی کرده است: 
'''الف)''' دسته‌ای از آیات [[قرآن]] از مردان و زنان می‌خواهد که از [[چشم‌چرانی]] پرهیز کنند، [[شهوت]] خود را فرو بکاهند و [[شرمگاه]] خود را از دیگران –حتی هم‌جنسان- بپوشاند.<ref>سوره نور، آیات 30 و 31.</ref> این آیات، عنایت به کارِ چشم، یعنی دیدن دارد نه به خودِ چشم؛ به‌همین دلیل، از واژۀ «أبصار» که جمع بَصَر است، استفاده کرده است.<ref>مطهری، مسأله حجاب، 1387ش، ص124.</ref> همچنین با توجه به تمایز غَمض عین (بستن چشم) و غَضّ عین (فروکاستن از نگاه)،<ref>مطهری، مسأله حجاب، 1387ش، ص125 و 127.</ref> این آیات از مردان و زنان نمی‌خواهد که چشمان خود را کاملاً فرو ببندند، بلکه از آنان می‌خواهد در نگاه کردن به نامَحرَم، به او خیره نشوند و اصطلاحاً [[چشم‌چرانی]] نکنند و نگاه خریدارانه نداشته باشند.<ref>مطهری، مسأله حجاب، 1387ش، ص127.</ref> مُتَعلَّق نگاه در این دو آیه نیز، صورت و چهره است.<ref>مطهری، مسأله حجاب، 1387ش، ص128.</ref> پوشاندن عورت نیز در اصطلاح به معنای [[پاکدامنی]] و نگاهداری خود از [[زنا]] و [[فحشا]] و هر کار زشت و پلشتی است.<ref>مطهری، مسأله حجاب، 1387ش، ص128.</ref> در [[دوران جاهلیت]] پیش از [[اسلام]]، در سرزمین [[حجاز]]، پوشاندن [[شرمگاه]] (عورت) معمول نبوده و [[اسلام]] آن را بر [[مسلمانان]] [[واجب]] نمود.<ref>مطهری، مسأله حجاب، 1387ش، ص128.</ref> 
'''ب)''' در آیات مربوط به [[حجاب]] از زنان خواسته شده که زیورآلات پنهان خود را عیان نکنند و پای بر زمین نکوبند تا به واسطۀ عیان شدن زیورآلات، موجب تحریک دیگران نشوند.<ref>سوره نور، آیه 31؛ مطهری، مسأله حجاب، 1387ش، ص117.</ref> البته آشکارسازی زیورآلات بر محارم؛ شوهر، پدر، پدرشوهر، پسرِ شوهر، برادر، برادر و خواهرزاده، زنان، مملوکان (شامل کنیز و غلام<ref>مطهری، مسأله حجاب، 1387ش، ص144-145.</ref>)، کسانی که نیاز جنسی ندارند (خواجگان و دیوانگان<ref>مطهری، مسأله حجاب، 1387ش، ص145.</ref>) و کودکان (غیرمُمَیِّز<ref group="یادداشت">قدرت تشخیص ندارند و بر امور نهانی زنان آگاه نیستند.</ref> و نابالغ<ref group="یادداشت">قدرت بر امور جنسی ندارند.</ref>)<ref>مطهری، مسأله حجاب، 1387ش، ص146.</ref> –و فرزندان-، جایز است.<ref>سوره نور، آیه 31؛ مطهری، مسأله حجاب، 1387ش، ص116-117 و 142.</ref> قرآن در این‌جا، صراحتاً زنان را از آشکارسازی زینت‌های پنهان، نهی نموده است و در نتیجه، پوشاندن زینت‌های آشکار و ظاهر، مثل سُرمه، خَضاب، دستبند، النگو، انگشتر، حلقه و گلگونه<ref group="یادداشت">سُرخاب، که زنان به گونه‌های خود می‌مالند. ([https://vajehyab.com/dehkhoda/%DA%AF%D9%84%DA%AF%D9%88%D9%86%D9%87 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژۀ گُلگونه])</ref> واجب نیست.<ref>مطهری، مسأله حجاب، 1387ش، ص132، 133، 135 و 136.</ref> 
'''ج)''' [[قرآن]] از زنان می‌خواهد که [[روسری]] و سرپوش خود را بر گردن و گریبان خویش قرار دهند<ref>سوره نور، آیه 31؛ مطهری، مسأله حجاب، 1387ش، ص117.</ref> و با جِلباب<ref group="یادداشت">جلباب، به پیراهن یا جامۀ گشاد، روسری، جامه‌ای که با آن سایر جامه‌ها پوشانده می‌شود، جامه‌ای که از چارقد بزرگتر و از عبا/ردا کوچک‌تر بوده و به وسیله آن سر و سینه پوشیده می‌شود و روسری که هنگام خروج از خانه از آن استفاده می‌شود و گریبان و سر و صورت را می‌پوشاند، تعریف شده است. (مطهری، مسأله حجاب، 1387ش، ص158-160)</ref> خود را بپوشانند تا از اذیت و آزار کسانی که دل‌هایشان مریض است، در امان باشند.<ref>سوره أحزاب، آیه 59-60؛ مطهری، مسأله حجاب، 1387ش، ص157.</ref> آیه برای تمیز داده شدن زنان مؤمن و حُرّ (آزاد) با کنیزان نازل شده است تا مردان با شناسایی این دو، برای زنان حُرّ ایجاد مزاحمت نکنند.<ref>مطهری، مسأله حجاب، 1387ش، ص162.</ref> 
[[زن]] لازم است مو، سینه، دور گردن و زیر گلوی خود را از [[نامحرم|نامَحرَم]] بپوشاند.<ref>مطهری، مسأله حجاب، 1387ش، ص139.</ref> مقصود آیه،<ref>سوره نور، آیه 31.</ref> پوشاندن سر و گردن است، و [[روسری]] خصوصیتی ندارد.<ref>مطهری، مسأله حجاب، 1387ش، ص139.</ref> آیه، در کمال صراحت حدود پوشش زنان را بیان کرده است و جای تردید باقی نگذاشته است.<ref>مطهری، مسأله حجاب، 1387ش، ص141.</ref> زنان سالخورده و از کار افتاده، در صورتی که [[خودآرایی]] ([[آرایش]]) نکرده باشند و قصد [[خودنمایی]] نیز نداشته باشند، می‌توانند جامه<ref>مطهری، مسأله حجاب، 1387ش، ص148-149.</ref> و روسری<ref>مطهری، مسأله حجاب، 1387ش، ص152.</ref> و موی<ref>مطهری، مسأله حجاب، 1387ش، ص160.</ref> خود را آشکار کنند.<ref>سوره نور، آیه 60.</ref> با این حال هر قدر جانب پوشش و عفاف رعایت شود، پسندیده‌تر است.<ref>مطهری، مسأله حجاب، 1387ش، ص153.</ref> 
در [[فقه اسلامی]]، پوشاندن تمام بدن برای زن، جز صورت و دست‌ها تا مچ، واجب است و در این مسأله اختلاف وجود ندارد.<ref>مطهری، مسأله حجاب، 1387ش، ص165.</ref> اگر قائل به پوشاندن صورت و دست‌ها باشیم، در این صورت، زن از فعالیت‌های اجتماعی طرد و در محیط [[خانه]] حبس می‌شود.<ref>مطهری، مسأله حجاب، 1387ش، ص168-169.</ref> اما اگر قائل به جواز کشف این دو باشیم، زنان اجازه خواهند داشت وارد عرصه‌های گوناگون اجتماعی شده<ref>مطهری، مسأله حجاب، 1387ش، ص168-169.</ref> و به اموری نظیر رانندگی، فروشندگی، علمی، آموزشی و تدریس، فعالیت‌های اقتصادی و نیز اداری و کارمندی بپردازند.<ref>مطهری، مسأله حجاب، 1387ش، ص170-171.</ref> 
'''د)''' [[قرآن]] از زنان می‌خواهد که هنگام مواجهه با [[نامحرم|نامَحرَم]]، با ناز و عشوه سخن نگویند و نیز هنگام بیرون رفتن از [[خانه]]، با [[خودآرایی]]، به دنبال [[خودنمایی]] نباشند تا موجبات طمع دیگران را فراهم نیاورند.<ref>سوره أحزاب، آیه 32-33.</ref> 
'''هـ)''' [[قرآن]] به مردان معاصر [[حضرت محمد|پیامبر]] سفارش کرده است که اگر از زنان (پیامبر) چیزی می‌خواهند، از پشت پرده بگیرند و داخل [[خانه]] نشوند.<ref>سوره أحزاب، آیه 53.</ref>

==نگاه به نامحرم==
در حالی که برخی، همچون کلینی، شیخ طوسی، صاحب حدائق، شیخ انصاری، نراقی در مستند، شهید ثانی در مسالک الأفهام و حکیم در منهاج الصالحین، نگاه به صورت و دست‌های زنان نامَحرَم را در صورتی که از روی [[لذت‌جویی]] و [[شهوت]] نباشد، مطلقاً جایز دانسته‌اند،<ref>مطهری، مسأله حجاب، 1387ش، ص166 و 226-228.</ref> برخی، نظیر علامه حِلّی در تذکرة الفقها، نجفی در جواهر الکلام و سیدکاظم طباطبایی در عروة الوثقی، جز برای خواستگاری، مطلقاً ممنوع<ref>مطهری، مسأله حجاب، 1387ش، ص227.</ref> و برخی نیز، مانند محقِّق حِلّی در شرایع الإسلام، شهید اول در لمعه و علامه حِلّی در برخی کتاب‌هایش، نگاه اول را جایز و نگاه‌های بعدی را ممنوع دانسته‌اند.<ref>مطهری، مسأله حجاب، 1387ش، ص227 و 228.</ref>
==پیامدهای انتشار کتاب «مسئلۀ حجاب»==
انتشار کتاب «مسئله حجاب» در ميان دو قشر متجدد و سنتي بازتاب داشت. و تأثير زيادي روي قشر متجدد گذاشت، به‌طوري که تعداد قابل‌ توجهي از بانوان به اصطلاح متجدد که خيال مي‌کردند [[پوشش اسلامی|پوشش اسلامي]] با تحصيل و پيشرفت قابل جمع نيست و از سوي ديگر در وجدان خود، به‌خاطر بي‌حجابي ناراحت بودند، به حجاب اسلامي رو آوردند و آثار اين کتاب در جامعه، خصوصاً دانشگاه‌ها به سرعت ظاهر شد. برخي افراد و جریان‌های سنتی نیز معتقد بودند که اين کتاب، چون حجاب را منحصر به [[چادر]] ندانسته، موجب بي‌حجابي خواهد شد. مي‌گفتند حرف‌هاي [[مطهری]] همه درست و مطابق با [[فقه اسلامي]] است، ولي نبايد گفته شود که وجه و کفي‍ّن مستثني است و [[حجاب]] به شکل غير [[چادر]] نيز ممکن است، زيرا موجب سوءاستفاده خواهد شد. ولي [[استاد مطهری]] معتقد بودند که بايد [[اسلام]] را آن‌طور که هست به مردم معرفي کنيم، نه چيزي به آن اضافه کنيم و نه چيزي از آن کم کنيم، به تعبير ديگر [[اسلام]] را بدون آرايش و پيرايش عرضه کنيم، آن‌گاه [[فطرت]] حقيقت‌جوي انسان‌ها به سوي آن جذب خواهد شد.<ref>[https://www.khabaronline.ir/news/210578/%D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%82%D8%A8-%D9%86%D9%88%D8%B4%D8%AA%D9%86-%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D8%B3%D8%A6%D9%84%D9%87-%D8%AD%D8%AC%D8%A7%D8%A8-%D8%B3%D8%AE%D9%86%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%85%D8%B7%D9%87%D8%B1%DB%8C-%D9%86%D9%88%D8%B1-%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF-%D8%B1%D8%A7-%D9%85%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%AF «عواقب نوشتن کتاب مسئله حجاب»، وب‌سایت خبر آنلاین].</ref> برخی، یکی از دلایل هجرت [[مطهری]] از [[قم]] به [[تهران]] را دیدگاه ویژۀ او دربارۀ [[حجاب]] دانسته‌اند.<ref>[http://ensani.ir/fa/article/47925/%D9%85%D8%B7%D9%87%D8%B1%DB%8C-%D8%B1%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D8%AD%D9%88%D8%B2%D9%87-%D8%A8%D8%A7%DB%8C%DA%A9%D9%88%D8%AA-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%D8%AF ایازی، «مطهری را در حوزه بایکوت کردند»، نشریه شهروند، 1387ش، در پرتابل جامع علوم انسانی].</ref> نقدهای خصمانه با هدف تخریب شخصیت [[مطهری]] تا جایی پیش رفت که برخی حضور او در [[مسجد]] را زائل‌کنندۀ نورانیت [[مسجد]] می‌دانستند<ref>[https://www.khabaronline.ir/news/210578/%D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%82%D8%A8-%D9%86%D9%88%D8%B4%D8%AA%D9%86-%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D8%B3%D8%A6%D9%84%D9%87-%D8%AD%D8%AC%D8%A7%D8%A8-%D8%B3%D8%AE%D9%86%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%85%D8%B7%D9%87%D8%B1%DB%8C-%D9%86%D9%88%D8%B1-%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF-%D8%B1%D8%A7-%D9%85%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%AF «عواقب نوشتن کتاب مسئله حجاب»، وب‌سایت خبر آنلاین].</ref> و به خاطر نگارش کتاب مسئله حجاب، از او نزد [[امام خمینی]]، سعایت کرده و این کتاب را موجب بی‌حجابی زنان و دختران ایرانی معرفی کردند. اما [[امام خمینی]] که [[مطهری]] و نفوذ کلام او در میان جوانان را به خوبی می‌شناخت،<ref>طباطبایی، خاطرات سیاسی – اجتماعی سید صادق طباطبایی، 1394ش، ج1، ص112-113.</ref> کتاب مسئله حجاب را موجب توجه بانوان ایرانی به حجاب اصیل اسلامی، معرفی کرد.<ref>[https://www.isna.ir/news/95031207417/%D8%AE%D8%A7%D8%B7%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D9%86%D8%A7%DA%AF%D9%81%D8%AA%D9%87-%D8%AF%D8%B9%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8 «خاطرات ناگفته دعایی از دوران انقلاب»، خبرگزاری ایسنا].</ref>
==یادداشت‌ها==
<references group="یادداشت"/>
==پانویس==
{{پانویس}}
==منابع==
* قرآن
* ایازی، محمدعلی، «مطهری را در حوزه بایکوت کردند»، نشریه شهروند، شماره 44، اردیبهشت 1387ش، در پرتابل جامع علوم انسانی، تاریخ بازدید: 31 شهریور 1401ش.
* «خاطرات ناگفته دعایی از دوران انقلاب»، خبرگزاری ایسنا، ۱۲ خرداد ۱۳۹۵ش.
* دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، در سایت اینترنتی واژه‌یاب، تاریخ بازیابی: 22 مهر 1400ش.
* شریعتی، مهدی، حل مسألۀ حجاب، قم، کتابخانه شهید شریعتی، چاپ اول، 1399ش.
* طباطبایی، صادق، خاطرات سیاسی – اجتماعی سید صادق طباطبایی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، چاپ چهارم، 1394ش.
* «عواقب نوشتن کتاب مسئله حجاب»، وب‌سایت خبر آنلاین، تاریخ بارگذاری: 12 اردیبهشت 1391ش.
* مطهری، مرتضی، مسأله حجاب، تهران، صدرا، چاپ هفتاد و نهم، 1387ش.

مسئله حجاب (کتاب) - تاریخچهٔ نسخه‌ها