زهرا غلامی: ایجاد لینک داخلی

2026-05-23T17:14:36Z

ایجاد لینک داخلی

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ۲ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۲۰:۴۴
خط ۱:		خط ۱:
	'''<big>مسجدالحرام</big>'''؛ نخستین و مقدس‌ترین مسجد در فرهنگ مسلمانان.		'''<big>مسجدالحرام</big>'''؛ نخستین و مقدس‌ترین مسجد در فرهنگ مسلمانان.

	مسجدالحرام، نخستین، بزرگ‌ترین و مقدس‌ترین مسجد در جامعۀ مسلمان است که در شهر مکه واقع شده و کعبه، قبلۀ مسلمانان در آن قرار دارد.		مسجدالحرام، نخستین، بزرگ‌ترین و مقدس‌ترین [[مسجد]] در جامعۀ مسلمان است که در شهر مکه واقع شده و کعبه، قبلۀ مسلمانان در آن قرار دارد.
	==نام‌گذاری==		==نام‌گذاری==
	علت نام‌گذاری مسجدالحرام این است که خداوند کعبه و اطراف آن را حرم دانسته و کشتن هر جنبنده‌ای در این ناحیه حرام بوده و نباید به انسان‌ها و هر موجود زنده‌ای که وارد این مکان می‌شود، آسیب وارد شود.<ref>[http://shabestan.ir/detail/News/934969 «مسجدالحرام، نخستین مسجدی که بر روی زمین ساخته شده است»، خبرگزاری شبستان.]</ref> همچنین قرآن ورود مشرکان به این مکان را حرام و ممنوع دانسته است؛<ref>سورۀ توبه آیه ۲۸.</ref> ترکیب «المسجدالحرام» گاهی در آیات و روایات برای اشاره به کعبه، شهر مکه و منطقۀ حرم نیز به‌کار رفته است.<ref>[http://www.taghribnews.com/fa/report/462258/%D8%A2%D8%B4%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%85%D8%B3%D8%A7%D8%AC%D8%AF-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86-2-%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D9%85 «آشنایی با مساجد جهان-2مسجد الحرام»، وب‌سایت تقریب.]</ref> مسجدالحرام همچنین به‌نام‌های «بیت‌الله»، «البیت‌الحرام» و «بیت‌العتیق» نیز یاد می‌شود.<ref>[https://fa.imamatpedia.com/wiki/%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF_%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D9%85_%D8%AF%D8%B1_%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86 «مسجدالحرام»، امامت‌پدیا دانشنامه امامت و ولایت.]</ref>		علت نام‌گذاری مسجدالحرام این است که خداوند کعبه و اطراف آن را حرم دانسته و کشتن هر جنبنده‌ای در این ناحیه حرام بوده و نباید به انسان‌ها و هر موجود زنده‌ای که وارد این مکان می‌شود، آسیب وارد شود.<ref>[http://shabestan.ir/detail/News/934969 «مسجدالحرام، نخستین مسجدی که بر روی زمین ساخته شده است»، خبرگزاری شبستان.]</ref> همچنین قرآن ورود مشرکان به این مکان را حرام و ممنوع دانسته است؛<ref>سورۀ توبه آیه ۲۸.</ref> ترکیب «المسجدالحرام» گاهی در آیات و روایات برای اشاره به کعبه، شهر مکه و منطقۀ حرم نیز به‌کار رفته است.<ref>[http://www.taghribnews.com/fa/report/462258/%D8%A2%D8%B4%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%85%D8%B3%D8%A7%D8%AC%D8%AF-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86-2-%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D9%85 «آشنایی با مساجد جهان-2مسجد الحرام»، وب‌سایت تقریب.]</ref> مسجدالحرام همچنین به‌نام‌های «بیت‌الله»، «البیت‌الحرام» و «بیت‌العتیق» نیز یاد می‌شود.<ref>[https://fa.imamatpedia.com/wiki/%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF_%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D9%85_%D8%AF%D8%B1_%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86 «مسجدالحرام»، امامت‌پدیا دانشنامه امامت و ولایت.]</ref>

محسن شریفی: صفحه‌ای تازه حاوی «'''مسجدالحرام'''؛ نخستین و مقدس‌ترین مسجد در فرهنگ مسلمانان. مسجدالحرام، نخستین، بزرگ‌ترین و مقدس‌ترین مسجد در جامعۀ مسلمان است که در شهر مکه واقع شده و کعبه، قبلۀ مسلمانان در آن قرار دارد. ==نام‌گذاری== علت نام‌گذاری مسجدالحرام این اس...» ایجاد کرد

2026-05-23T15:51:37Z

صفحه‌ای تازه حاوی «'''<big>مسجدالحرام</big>'''؛ نخستین و مقدس‌ترین مسجد در فرهنگ مسلمانان. مسجدالحرام، نخستین، بزرگ‌ترین و مقدس‌ترین مسجد در جامعۀ مسلمان است که در شهر مکه واقع شده و کعبه، قبلۀ مسلمانان در آن قرار دارد. ==نام‌گذاری== علت نام‌گذاری مسجدالحرام این اس...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

'''<big>مسجدالحرام</big>'''؛ نخستین و مقدس‌ترین مسجد در فرهنگ مسلمانان.

مسجدالحرام، نخستین، بزرگ‌ترین و مقدس‌ترین مسجد در جامعۀ مسلمان است که در شهر مکه واقع شده و کعبه، قبلۀ مسلمانان در آن قرار دارد.
==نام‌گذاری==
علت نام‌گذاری مسجدالحرام این است که خداوند کعبه و اطراف آن را حرم دانسته و کشتن هر جنبنده‌ای در این ناحیه حرام بوده و نباید به انسان‌ها و هر موجود زنده‌ای که وارد این مکان می‌شود، آسیب وارد شود.<ref>[http://shabestan.ir/detail/News/934969 «مسجدالحرام، نخستین مسجدی که بر روی زمین ساخته شده است»، خبرگزاری شبستان.]</ref> همچنین قرآن ورود مشرکان به این مکان را حرام و ممنوع دانسته است؛<ref>سورۀ توبه آیه ۲۸.</ref> ترکیب «المسجدالحرام» گاهی در آیات و روایات برای اشاره به کعبه، شهر مکه و منطقۀ حرم نیز به‌کار رفته است.<ref>[http://www.taghribnews.com/fa/report/462258/%D8%A2%D8%B4%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%85%D8%B3%D8%A7%D8%AC%D8%AF-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86-2-%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D9%85 «آشنایی با مساجد جهان-2مسجد الحرام»، وب‌سایت تقریب.]</ref> مسجدالحرام همچنین به‌نام‌های «بیت‌الله»، «البیت‌الحرام» و «بیت‌العتیق» نیز یاد می‌شود.<ref>[https://fa.imamatpedia.com/wiki/%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF_%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D9%85_%D8%AF%D8%B1_%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86 «مسجدالحرام»، امامت‌پدیا دانشنامه امامت و ولایت.]</ref>
==تاریخچه==
در برخی روایات، برپایی کعبه به حضرت آدم نسبت داده شده است؛ پس از او، ابراهیم و اسماعیل آن را بازسازی کرده‌اند. در آیات قرآن و فرهنگ مسلمانان، محیط پیرامونی کعبه، مسجدالحرام نام گرفت. مسجدالحرام در ابتدا به‌جز کعبه، سازۀ پیرامونی دیگری مانند دیوار نداشت.<ref>[http://www.taghribnews.com/fa/report/462258/%D8%A2%D8%B4%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%85%D8%B3%D8%A7%D8%AC%D8%AF-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86-2-%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D9%85 «آشنایی با مساجد جهان-2مسجد الحرام»، وب‌سایت تقریب.]</ref> با گسترش اسلام و افزایش شمار مسلمانان، نیاز به توسعۀ مسجد احساس شد.<ref> - [https://wiki.ahlolbait.com/%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF_%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D9%85 «مسجدالحرام»، دانشنامه اسلامی]؛ [https://fa.wikifeqh.ir/%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF_%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D9%85 «مسجدالحرام»، ویکی‌‌فقه.]</ref> نخستین‌بار، عمر بن ‌خطاب خانه‌هایی را خرید و بر مساحت مسجد افزود. پس از او عثمان برای مسجد، رواق ساخت و قسمت‌هایی از مسجد سرپوشیده شد. در دورۀ ولید، همزمان با بازسازی مسجد، ناودان کعبه را از طلا ساختند.<ref>[http://shabestan.ir/detail/News/934969 «مسجدالحرام، نخستین مسجدی که بر روی زمین ساخته شده است»، خبرگزاری شبستان.]</ref>
در دورۀ عباسی، منصور در سال ۱۳۷ق وسعت مسجد را دو برابر کرد.<ref>[https://wikihaj.com/view/%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF_%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D9%85 احمدی، «مسجدالحرام»، ویکی حج.]</ref> سپس مهدى عباسى در سال۱۶۷ق مسجد را از هر سو توسعه داد و مساحت مسجد به مقدار ۶۵۶۰ متر مربع افزایش یافت.<ref> - [https://wiki.ahlolbait.com/%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF_%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D9%85 «مسجدالحرام»، دانشنامه اسلامی]؛ [https://fa.wikishia.net/view/%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF_%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D9%85 «مسجدالحرام»، ویکی شیعه.]</ref> معتضد عباسی در سال۲۸۱ق جایی برای اقامت حاجیان بر مساحت مسجد افزود. در دورۀ مقتدر و مستنصر عباسی نیز کوشش‌هایی برای نوسازی مسجد صورت گرفت.<ref> - [https://fa.wikifeqh.ir/%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF_%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D9%85 «مسجدالحرام»، ویکی فقه.]؛ [https://fa.wikishia.net/view/%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF_%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D9%85 «مسجدالحرام»، ویکی شیعه.]</ref>
در دورۀ معاصر، ملک عبدالعزيز سعودى در سال ١٣۶٨ق مساحت مسجد را تا ١۶٠٨۶١ مترمربع رساند. تعداد درهاى مسجد نيز به ۶۴ عدد رسيد.<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF_%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D9%85 «مسجدالحرام»، دانشنامه اسلامی.]</ref> ملک فهد به سال ۱۴۰۹ق، افزایش مساحت مسجد‌الحرام را به‌صورت بی‌سابقه‌ای آغاز کرد و محدوده‌ای به وسعت ۷۶۰۰۰ مترمربع در ضلع غربی مسجدالحرام افزود. همچنین، دو منارۀ بزرگ ۸۹ متری در آن قسمت بنا شد. او، سه گنبد بزرگ در میانۀ سطح افزوده‌شده ساخت که هر کدام بر چهار ستون استوار است. تعداد مأذنه‌های فعلی مسجد الحرام، نُه عدد است.<ref>[http://www.taghribnews.com/fa/report/462258/%D8%A2%D8%B4%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%85%D8%B3%D8%A7%D8%AC%D8%AF-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86-2-%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D9%85 «آشنایی با مساجد جهان-2مسجد الحرام»، وب‌سایت تقریب.]</ref>
هم‌اکنون مسجدالحرام مجموعه‌ای بزرگ با مساحتی بیش از۸۸۰۰۰ متر مربع است و گنجایش نزدیک یک میلیون نمازگزار را دارد. مسجدالحرام دارای سه طبقه ‌است که طبقۀ سوم یعنی بام آن محوطۀ بسیار وسیعی دارد.<ref>[http://www.taghribnews.com/fa/report/462258/%D8%A2%D8%B4%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%85%D8%B3%D8%A7%D8%AC%D8%AF-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86-2-%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D9%85 «آشنایی با مساجد جهان-2مسجد الحرام»، وب‌سایت تقریب.]</ref>
==موقعیت جغرافیایی==
مسجدالحرام، در شهر مکه، کشور عربستان سعودی میان کوه‌های ابوقبیس، اجیاد، هندی و عمر واقع است. حدود کنونی مسجدالحرام از شرق به کوه ابوقبیس، از غرب به کوه عمر و خیابان شبیکه، از شمال به خیابان شامیه و کوه هندی و از جنوب به خیابان اجیاد و مسفله محدود می‌شود. حدود حرم تا مسجدالحرام در نقاط مختلف، متفاوت است: از تنعیم تا مسجدالحرام ۶۱۵۰ متر، از جِعرانه تا مسجد ۱۸۰۰۰ متر، از مسیر طائف در نقطۀ هُدی تا مسجدالحرام ۱۵۵۰۰ متر، از مسیر لیث تا مسجد ۱۷۰۰۰ متر و از راه جده تا مسجدالحرام ۱۱۰۰۰ متر فاصله است.<ref>[https://saednews.com/fa/post/masjedeolharam-kojast «مسجد الحرام کجاست؟»، پایگاه خبری تحلیلی ساعدنیوز.]</ref> مساحت داخلی و بیرونی مسجدالحرام اندکی بیش از 400 هزار متر مربع است.<ref>[http://shabestan.ir/detail/News/934969 «مسجدالحرام، نخستین مسجدی که بر روی زمین ساخته شده است»، خبرگزاری شبستان.]</ref>
==مسجدالحرام در قرآن==
واژۀ مسجدالحرام ۱۵ مرتبه در قرآن ذکر شده است. از مجموع آنها، آیات ۱۴۴، ۱۴۹ و ۱۵۰ سورۀ بقره در رابطه با تغییر قبله است؛ آیۀ ۱۹۶ سورۀ بقره، آیات ۲۵ و ۲۷ سورۀ فتح، دربارۀ حج است، آیه ۲۱۷ و آیات ۱۹۱ تا ۱۹۴ سورۀ بقره، آیۀ ۲ سورۀ مائده، آیۀ ۳۴ سورۀ انفال و آیات ۱۹ و ۲۸ سورۀ توبه، دربارۀ جنگ با مشرکان است.<ref>[https://www.isna.ir/news/97053016256/%D8%A7%D9%87%D9%85%DB%8C%D8%AA-%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF-%D8%AF%D8%B1-%D8%A2%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86%DB%8C بهرامی، «اهمیت مسجد در آیات قرآنی»، خبرگزاری دانشجویان ایران.]</ref> در آیات ۱۱۴ و ۱۸۷ سورۀ بقره، آیۀ ۱۰۱ سورۀ نساء، آیۀ ۹۷ سورۀ مائده و آیۀ ۱۷ سورۀ توبه نیز به آن اشاره شده است.<ref>[https://fa.imamatpedia.com/wiki/%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF_%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D9%85_%D8%AF%D8%B1_%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86 «مسجدالحرام»، امامت‌پدیا دانشنامه امامت و ولایت.]</ref>
==اهمیت و جایگاه==
مسجدالحرام از دیرباز مورد احترام مسلمانان بوده و بنا بر روایات اسلامی، با فضیلت‌ترین مکان روی زمین است.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF_%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D9%85 «مسجدالحرام»، ویکی شیعه.]</ref> این مکان به‌دلیل اینکه رسالت پیامبر از آن‌جا آغاز شده و قبله نیز در آن قرار دارد از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است. همچنین بنا بر روایات، قبر هفتاد پیامبر در مسجدالحرام است.<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF_%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D9%85 «مسجدالحرام»، دانشنامه اسلامی]؛ [https://fa.wikishia.net/view/%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF_%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D9%85 «مسجدالحرام»، ویکی شیعه.]</ref> خواندن نماز در آن طبق برخی روایات معادل صد هزار رکعت نماز است و طبق روایت دیگری از امام باقر، هر کسی یک نماز واجب در این مسجد‌ بخواند خداوند متعال كليّۀ نمازهای گذشته و آیندۀ او را می‌پذیرد.<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF_%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D9%85 «مسجدالحرام»، دانشنامه اسلامی.]</ref> طبق برخی روایات شیعه، محل ظهور حضرت مهدی در آخرالزمان نیز در همین مکان است.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF_%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D9%85 [https://fa.wikishia.net/view/%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF_%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D9%85 «مسجدالحرام»، ویکی شیعه.]]</ref>
==بخش‌ها و بناهای داخلی==
مسجدالحرام دارای بخش‌ها و بناهای مهمی است که برخی از آنها عبارتند از:
===۱. کعبه===
ساختمان مربع‌شکل که دارای چهار ضلع بوده و هر ضلع آن را رُکن می‌نامند. کعبه مهمترین عبادتگاه مسلمانان است.<ref>[http://www.taghribnews.com/fa/report/462258/%D8%A2%D8%B4%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%85%D8%B3%D8%A7%D8%AC%D8%AF-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86-2-%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D9%85 «آشنایی با مساجد جهان-2مسجد الحرام»، وب‌سایت تقریب]؛ [https://fa.wikishia.net/view/%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF_%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D9%85 «مسجدالحرام»، ویکی شیعه.]</ref>
===۲. حَجَرُالاَسْود===
سنگ سیاه مقدسی است که ابراهیم پس از بازسازی کعبه، آن را در رُکن شرقی کعبه در ارتفاع یک‌مترونیم از زمین نصب کرد.<ref>[http://www.taghribnews.com/fa/report/462258/%D8%A2%D8%B4%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%85%D8%B3%D8%A7%D8%AC%D8%AF-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86-2-%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D9%85 «آشنایی با مساجد جهان-2مسجد الحرام»، وب‌سایت تقریب]؛ [https://fa.wikishia.net/view/%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF_%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D9%85 «مسجدالحرام»، ویکی شیعه.]</ref>
===۳. حِجْر اسماعيل===
محوطۀ نیم‌دایره‌ای شکل در جوار کعبه است که بر پایۀ روایات اسلامی، مکان دفن حضرت اسماعیل، هاجر و برخی پیامبران است.<ref>[https://wikihaj.com/view/%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF_%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D9%85 احمدی، «مسجدالحرام»، ویکی حج.]</ref>
===۴. مقام ابراهيم===
سنگی که حضرت ابراهیم هنگام بازسازی کعبه، زیر پای خود گذاشت تا روی آن بایستد و راحت‌تر دست او به قسمت بالای دیوار برسد و خانۀ خدا را بنا کند.<ref>[http://www.taghribnews.com/fa/report/462258/%D8%A2%D8%B4%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%85%D8%B3%D8%A7%D8%AC%D8%AF-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86-2-%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D9%85 «آشنایی با مساجد جهان-2مسجد الحرام»، وب‌سایت تقریب]؛ [https://fa.wikishia.net/view/%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF_%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D9%85 «مسجدالحرام»، ویکی شیعه.]</ref> هم‌اکنون در مقصوره‌ای طلایی‌رنگ در کنار کعبه قرار گرفته و با شاذَروان کعبه یازده متر فاصله دارد.<ref>[https://wikihaj.com/view/%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF_%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D9%85 احمدی، «مسجدالحرام»، ویکی حج.]</ref>
===۵. چاه زمزم===
چاه آبی در قسمت شرقی مسجدالحرام است که آن را بئر زمزم، چاه اسماعیل، حفیرة عبدالمطلب، شفاء سُقم، عافیه، مَیمونه، طُعم، بَرکة و بَرّة می‌خوانند. چاه در نزدیکی مقام ابراهیم و در حدود هجده متری کعبه و در زیرزمین قرار دارد.<ref>[http://www.taghribnews.com/fa/report/462258/%D8%A2%D8%B4%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%85%D8%B3%D8%A7%D8%AC%D8%AF-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86-2-%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D9%85 «آشنایی با مساجد جهان-2مسجد الحرام»، وب‌سایت تقریب]؛ [https://fa.wikishia.net/view/%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF_%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D9%85 «مسجدالحرام»، ویکی شیعه.]</ref>
==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
* «آشنایی با مساجد جهان-۲ مسجدالحرام»، وب‌سایت تقریب، تاریخ درج مطلب: ۲۳ ارديبهشت ۱۳۹۹ش.
* احمدی، عباس، «مسجدالحرام»، ویکی حج، تاریخ درج مطلب: ۲۷ نوامبر ۲۰۲۰م.
* بهرامی، علیرضا، «اهمیت مسجد در آیات قرآنی»، خبرگزاری دانشجویان ایران، تاریخ درج مطلب: ۳۱ مرداد ۱۳۹۷ش.
* «مسجدالحرام»، امامت‌پدیا دانشنامه امامت و ولایت، تاریخ درج مطلب: ۹ دسامبر ۲۰۱۸م.
* «مسجد الحرام کجاست؟»، پایگاه خبری تحلیلی ساعدنیوز، تاریخ درج مطلب: 23 مهر 1401ش.
* «مسجدالحرام»، دانشنامه اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۷ مارس ۲۰۱۳م.
* «مسجدالحرام، نخستین مسجدی که بر روی زمین ساخته شده است»، خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۱۶ خرداد ۱۳۹۹ش.
* «مسجدالحرام»، ویکی شیعه، تاریخ بازدید: ۲۴ دی ۱۴۰۱ش.
* «مسجدالحرام»، ویکی‌‌فقه، تاریخ درج مطلب: ۱۹ آذر ۱۳۹۹ش.

مسجدالحرام - تاریخچهٔ نسخه‌ها

زهرا غلامی: ایجاد لینک داخلی