اسدالله عظیمی: صفحه‌ای تازه حاوی «مزار خواجه فریدالدین شکر‌گنجی در مولتان ایالت پنجاب پاکستان'''مشایخ در قوم بلوچ'''؛ پیران و مرشدان مورد احترام در قوم بلوچ. مشایخ در قوم بلوچ، از جایگاه معنوی و قدسی بهره‌مند هستند. آنها در زندگی...» ایجاد کرد

2026-05-14T07:17:29Z

صفحه‌ای تازه حاوی «thumb|مزار خواجه فریدالدین شکر‌گنجی در مولتان ایالت پنجاب پاکستان<big>'''مشایخ در قوم بلوچ'''</big>؛ پیران و مرشدان مورد احترام در قوم بلوچ. مشایخ در قوم بلوچ، از جایگاه معنوی و قدسی بهره‌مند هستند. آنها در زندگی...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

[[پرونده:خواجه-فریدالدین-شکر‌گنجی.jpg|thumb|مزار خواجه فریدالدین شکر‌گنجی در مولتان ایالت پنجاب پاکستان]]<big>'''مشایخ در قوم بلوچ'''</big>؛ پیران و مرشدان مورد احترام در قوم بلوچ.
مشایخ در قوم بلوچ، از جایگاه معنوی و قدسی بهره‌مند هستند. آنها در زندگی، محل رجوع مردم [[بلوچ]] هستند و بعد از وفات، مزار آنها محل عبادت و نیایش مریدان می‌شود. مردم بلوچ عقیده دارند که ارواح برخی مشایخ به‌صورت باد در سواحل و صحراها سرگردان هستند و گاهی وارد بدن انسان شده و او را بیمار می‌کنند. [[توسل]] و شفاعت‌طلبی از مشایخ، با جادو و انگاره‌های خرافی همراه شده است.

==مفهوم‌شناسی مشایخ در قوم بلوچ==
مشایخ جمع [[شیخ]] به‌معنای پیر، در اصطلاح به افراد زاهد و عابدی گفته می‌شود که نزد مردم دارای مقام قدسی بوده و راهنمای مریدان در راه رستگاری هستند. در آبادی‌های سواحل و جزایر [[خلیج فارس]] و مناطق بلوچ‌نشین، مزار‌ها و قدم‌گاه‌های آنها مورد توجه مردم است.<ref>[https://www.sid.ir/paper/66426/fa بلوکباشی، «هویت‌سازی اجتماعی از راه بادزدایی گشتاری»، 1381، ص36.]</ref>

==ریشه‌های اعتقاد به مقام معنوی مشایخ==

==='''مکتب تصوف'''===
همخوانی زندگی کوچ‌نشینی و ساده‌زیستی مردم بلوچ با گوشه‌گیری صوفیانه، سبب شد که طریقه‌های مختلف تصوف، میان این مردم رشد کند و مقبولیت‌ اجتماعی پیدا کند. صوفیان و مرشدان، در میان مردم بلوچ مقام قدسی پیدا کردند و گره‌گشای زندگی آنها شدند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/431402/%D9%81%D8%B1%D9%82%D9%87-%D9%85%D8%B0%D9%87%D8%A8%DB%8C-%D8%B0%DA%A9%D8%B1%DB%8C-%D9%87%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86 سرافرازی، «فرقۀ مذهبی ذکری‌ها در بلوچستان»، 1390ش، ص50-51.]</ref> هریک از مشایخ، پیروان خاصی دارند و مزار آنها، سرمایۀ معنوی مردم بلوچ و محل [[عبادت]] پیروان آنها است.<ref>[https://www.sid.ir/paper/66426/fa بلوکباشی، «هویت‌سازی اجتماعی از راه بادزدایی گشتاری»، 1381، ص36.]</ref> زیارت، مهم‌ترین جنبۀ عمل مذهبی پیروان مشایخ را تشکیل می‌دهد.<ref> [https://lib.eshia.ir/23019/1/4577 «بلوچ و بلوچستان دین و معتقدات»، وب‌سایت کتابخانۀ مدرسۀ فقاهت.]</ref>

==='''روح‌باوری'''===
بر اساس این باور، ارواح مشایخ دارای مرتبۀ خاصی بوده و پس از وفات، به‌شکل باد در زمین و دریا سیر می‌کنند. هریک از مشایخ با یکی از گروه‌های اجتماعی سروکار دارد و آن گروه او را روح نیاکان معنوی خود می‌دانند؛ به‌عنوان نمونه شیخ فرج با مردم فقیر و معمولی، شیخ‌البحار با گروه غواصان و ملاحان و شیخ اُدروس با برگزیدگان، بزرگان اجتماعی و بابازار یا مامازار در ارتباط‌ هستند.<ref>[https://www.sid.ir/paper/66426/fa بلوکباشی، «هویت‌سازی اجتماعی از راه بادزدایی گشتاری»، 1381، ص36.]</ref> هرگونه توهین، تردید و نافرمانی از مشایخ، باعث گرفتاری فرد به باد مشایخ می‌شود و برای درمان آن باید مجلس مولود برگزار شود.<ref>ریاحی، زار و باد و بلوچ، 1397ش، ص28.</ref>

==کارکرد مشایخ در قوم بلوچ==

مشایخ در جامعۀ بلوچ، رهبری مذهبی را بر عهده داشتند و بلوچ‌ها که توان مالی برای مراجعه به پزشک و استفاده از دارو را نداشتند، به مشایخ و قلندران دوره‌گرد مراجعه می‌کردند. همچنین در اختلافات درونی جامعۀ بلوچ، مشایخ نقش قاضی و در مقابل بیگانگان رهبری دفاع از آنان را بر عهده داشتند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/431402/%D9%81%D8%B1%D9%82%D9%87-%D9%85%D8%B0%D9%87%D8%A8%DB%8C-%D8%B0%DA%A9%D8%B1%DB%8C-%D9%87%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86 سرافرازی، «فرقۀ مذهبی ذکری‌ها در بلوچستان»، 1390ش، ص50-51.]</ref> تعدادی از مشایخ چون شیخ‌غیبی، شیخ‌رستم، شیخ‌مراد و شیخ‌جمال در مبارزه با مغول‌ها شهید شده‌اند.<ref>ریاحی، زار و باد و بلوچ، 1397ش، ص38، 41.</ref> زندگی صوفیانۀ مشایخ تاثیر قابل توجهی بر زندگی مردم بلوچ داشته و خصلت‌هایی چون [[مدارا]] و تساهل را مردم بلوچ از زندگی مشایخ الهام گرفته‌اند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/431402/%D9%81%D8%B1%D9%82%D9%87-%D9%85%D8%B0%D9%87%D8%A8%DB%8C-%D8%B0%DA%A9%D8%B1%DB%8C-%D9%87%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86 سرافرازی، «فرقۀ مذهبی ذکری‌ها در بلوچستان»، 1390ش، ص50-51.]</ref> مردم بلوچ برای هر یک از مشایخ، داستان‌هایی دارند که نشان از قدرت خار‌ق‌العادۀ آنها در زمان حیات و بهره‌مندی از کرامات بعد از وفات آنها است.<ref>ریاحی، زار و باد و بلوچ، 1397ش، ص35، 41 و 42.</ref>

==مشایخ معروف قوم بلوچ ==
[[پرونده:عبدال-قادر-جیلانی.jpg|thumb|مقبره عبدالقادر جلانی؛ بغداد]]مشایخ بسیاری میان بلوچ‌های ایران، پاکستان و افغانستان و حتی دیگر اقوام مریدان زیادی دارند.<ref>ریاحی، زار و باد و بلوچ، 1397ش، ص28-42.</ref> شیخ عبدالقادر جلانی معروف به‌ شیخ‌قوس (رییس طریقۀ قادریه)، شیخ‌احمد ملوندی (مروندی) معروف به ‌شهباز لعل‌قلندر و خواجه خضر نبی<ref>ریاحی، زار و باد و بلوچ، 1397ش، ص28، 37 و 39.</ref>در میان بلوچ‌ها احترام ویژه دارند و برای رام‌کردن برخی بادهای سنگین از آنها مدد می‌جویند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/246842/%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%8C-%D9%86%D9%88%D8%B9%DB%8C-%D8%A8%DB%8C%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%8C جعفری، «زار»، وب‌سایت مرکزدائره‌المعارف بزرگ اسلامی.]</ref>

==مولوی‌ها در قوم بلوچ==

==='''گذار از مرجعیت عرفانی به فقهی'''===
جایگاه مذهب و به‌ویژه وضعیت پیشوایان مذهبی در ساختار اجتماعی بلوچستان، دچار تحولات اساسی شده است. حکومت محلی بارکزیی‌ها نقطه آغاز رونق مذهب اهل‌سنت در این منطقه بوده است. در این دوره، یکی از حاکمان محلی تعدادی مولوی را که تحصیلات دینی در پاکستان و افغانستان داشتند، برای اجرای قضاوت شرعی وارد دستگاه حکومتی خود کرد. پیش از این، شیوخ درویش‌مسلک، پیران صاحب‌کرامت و صوفیان یا عارفان محلی، مرجع معنوی مردم بلوچستان بودند.<ref>[https://www.jicr.ir/article_371_4a44b54b18420c39d7fae78abda5e2aa.pdf نادری و دیگران، «تأملی در آرایـش نیروهـای اجتماعی و تحول گفتمان‌‌های هویت قومی در بلوچستان ایران»، 1397ش، ص83-84 و 91.]</ref>

==='''از زهدگرایی تا قضاوت محلی'''===
در قرن گذشته پیشوایان دینی بلوچ که با عنوان «ملا» و «قاضی» شناخته می‌شدند، اغلب کهنسالان زاهدی بودند که در سال‌های دور، آشنایی اندکی با علوم دینی در سطحی ابتدایی پیدا کرده و با همان اندوخته به نیازهای دینی مردم پاسخ می‌دادند، به آموزش فرزندان برخی اقشار می‌پرداختند و در مواردی، به‌عنوان بازوی قضایی حاکمان عمل می‌کردند.<ref>[https://www.jicr.ir/article_371_4a44b54b18420c39d7fae78abda5e2aa.pdf نادری و دیگران، «تأملی در آرایـش نیروهـای اجتماعی و تحول گفتمان‌‌های هویت قومی در بلوچستان ایران»، 1397ش، ص83-84 و 91.]</ref>

==='''ظهور نسل جدید مولوی‌های تحصیل‌کرده'''===
وضعیت سابق کمابیش تا واپسین سال‌های حکومت قاجار ادامه داشت؛ تا اینکه آوازه مدرسه‌های دینی مترقی و سازمان‌یافته در هندوستان آن روزگار به گوش بلوچ‌ها رسید. با توجه به شرایط فرهنگی ویژه بلوچستان، تعداد اندکی از فرزندان همان زاهدان معتمد که از نظر طبقاتی نیز جزو اقشار میانی جامعه به شمار می‌آمدند و مورد اعتماد دیگران بودند، فرصت سفر به خارج از کشور را یافتند. این مسافران پس از بازگشت، به مهم‌ترین و تأثیرگذارترین نیروهای اجتماعی جامعه بلوچستان تبدیل شدند و سرآغاز تحولات گسترده و دگرگونی‌های ریشه‌ای در بنیان‌های فکری و اعتقادی بلوچ‌ها شدند. اگرچه این پیشوایان مذهبی تا پیش از این مورد احترام مردم بودند، اما سازمان منسجمی که دارای گستره نفوذ بالایی در عرصه‌های مختلف سیاسی و اجتماعی باشد، نداشتند.<ref>[https://www.jicr.ir/article_371_4a44b54b18420c39d7fae78abda5e2aa.pdf نادری و دیگران، «تأملی در آرایـش نیروهـای اجتماعی و تحول گفتمان‌‌های هویت قومی در بلوچستان ایران»، 1397ش، ص83-84 و 91.]</ref>

==='''تثبیت قدرت و نقش‌آفرینی سیاسی در دوره معاصر'''===
در دوران انقلاب اسلامی و حکومت دینی در ایران، زمینه‌های مناسبی برای افزایش قدرت و تأثیرگذاری روحانیون در فرهنگ و جامعه بلوچستان فراهم شد. تثبیت جایگاه اقتدارآمیز رهبران مذهبی در بلوچستان، به ارتقای نقش عامل مذهب در هویت قومی بلوچ‌ها انجامید. اهمیت سیاسی رهبران مذهبی بلوچ، به‌ویژه در آستانه‌ی انقلاب اسلامی ایران، بیش‌ازپیش آشکار شد؛ آنها در کنار علمای شیعه، نقش مهمی در بسیج سیاسی مردم بلوچ برای همراهی با این انقلاب گسترده ایفا کردند.<ref>[https://www.jicr.ir/article_371_4a44b54b18420c39d7fae78abda5e2aa.pdf نادری و دیگران، «تأملی در آرایـش نیروهـای اجتماعی و تحول گفتمان‌‌های هویت قومی در بلوچستان ایران»، 1397ش، ص83-84 و 91.]</ref>

==مزار مشایخ قوم بلوچ==

==='''زیارتگاه‌ها'''===
بر اساس عقیدۀ پیروان مشایخ، برخی از مشایخ یا زنده‌اند و یا غایب شده‌اند و مرقد ندارند یا مرقد آنها در کشورهای دیگر است؛ براین اساس برای هریک قدم‌گاه‌هایی در نقاط مختلف برپا کرده‌اند که پیروان جهت زیارت و برگزاری مراسم به آن‌جا مراجعه می‌کنند؛ مانند محل غایب شدن شیخ غلام‌رسول در شب عروسی، قدمگاه خواجه خضر در جنوب‌غربی [[چابهار]] و شهرهای ساحلی جنوب، محل غایب شدن شیخ‌غیبی بر فراز کوهی در طیس/ تیس در چابهار.<ref>ریاحی، زار و باد و بلوچ، 1397ش، ص35، 39 و 41.</ref>

==='''مقبره‌ها'''===
مقبرۀ شیخ‌شمس تبریزی در مورتان هندوستان است؛ <ref> [http://www.sabzpaag.blogfa.com/post/5 «معرفی پیر و مرشدان گذشته اهل سنت»، وبلاگ سبزپاگ.]</ref> مقبرۀ شیخ شکر‌گنجی در مولتان ایالت پنجاب پاکستان، <ref> [https://fa.wikifeqh.ir/%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D9%81%D8%B1%DB%8C%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86_%DA%AF%D9%86%D8%AC%E2%80%8C%D8%B4%DA%A9%D8%B1#_%D9%BE%D8%A7%D9%86%D9%88%DB%8C%D8%B3 «بابا فریدالدین گنج‌شکر»، ویکی‌فقه.]</ref> مقبرۀ عجمیر شریف شیخ محی‌الدین نقش‌بندی در مولتان ایالت پنجاب، مقبره‌های شیخ‌رستم، شیخ جهان‌شاه، شیخ‌مراد، شیخ‌جمال، شیخ سید رَکَل، شیخ بهادرشاه، شیخ پیرسهراب، شیخ‌شمیل، شیخ‌شوشین و شیخ‌حسن در منطقۀ چابهار<ref> [http://www.sabzpaag.blogfa.com/post/5 «معرفی پیر و مرشدان گذشته اهل سنت»، وبلاگ سبزپاگ.]</ref> و مقبرۀ شیخ‌احمد ملوندی (مروندی) در سیوان ایالت سند پاکستان، قرار دارد.<ref> [https://www.farsnews.ir/news/13930818000846/%D8%A2%D8%B1%D8%A7%D9%85%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%84%D8%B9%D9%84-%D8%B4%D9%87%D8%A8%D8%A7%D8%B2-%D9%82%D9%84%D9%86%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D9%BE%D8%A7%DA%A9%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%88%DB%8C%D8%B1 «آرامگاه لعل شهباز قلندر در پاکستان»، خبرگزاری فارس.]</ref> مقبره‌های برخی دیگر در کشورهای عربستان، عراق، هند، یمن و کشورهای آفریقایی است که سالانه مریدان زیادی از افغانستان، پاکستان و ایران به زیارت آنها می‌روند.<ref> [http://www.sabzpaag.blogfa.com/post/5 «معرفی پیر و مرشدان گذشته اهل سنت»، وبلاگ سبزپاگ.]</ref>

==آیین بزرگداشت مشایخ در قوم بلوچ==
[[پرونده:سید-غلام-رسول.jpg|thumb|بقعه سید غلام‌رسول در چابهار]]مردم بلوچ با هدف برآورده‌شدن حاجات‌ خود، آیینی با نام مجلس مولود را برگزار می‌کنند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/246842/%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%8C-%D9%86%D9%88%D8%B9%DB%8C-%D8%A8%DB%8C%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%8C جعفری، «زار»، وب‌سایت مرکزدائره‌المعارف بزرگ اسلامی.]</ref> این مراسم، از بزرگ‌ترین و دیدنی‌ترین آیین‌های قوم بلوچ است. مدیریت این برنامه را پیران به دست دارند.<ref>ریاحی، زار و باد و بلوچ، 1397ش، ص28-29.</ref> مولود برخی مشایخ زمان محدود و مشخص دارد؛ مانند مولود سید غلام‌رسول که از بیست‌وچهارم [[ذی قعده|ذی‌القعده]] آغاز می‌شود و تا هفت روز ادامه می‌یابد.<ref> [http://www.sabzpaag.blogfa.com/post/5 «معرفی پیر و مرشدان گذشته اهل سنت»، وبلاگ سبزپاگ.]</ref> مولود برخی مشایخ از جمله شیخ‌ شمس تبریزی، فقط روزهای پنجشنبه و شب‌های [[جمعه]] برگزار می‌شود و غذای [[نذری]] به مردم می‌دهند.<ref>ریاحی، زار و باد و بلوچ، 1397ش، ص35.</ref> بانی مولود برای شیخ، حیوانی قربانی می‌کند؛ <ref>ساعدی، اهل هوا، تهران، 1345ش، ص98-117.</ref> مراسم مولود تعداد زیادی از مشایخ، با اطعام، [[دعا]]، تلاوت قرآن و شعرخوانی در وصف [[حضرت محمد|پیامبر اسلام]] و شیخ برگزار می‌شود. مریدان برای حاجت‌گیری، تکه‌هایی از پارچه، زنگوله، شیپور، سنگواره یا اشیای دیگر را به [[ضریح]] می‌بندند.<ref> [https://lib.eshia.ir/23019/1/4577 «بلوچ و بلوچستان دین و معتقدات»، وب‌سایت کتابخانۀ مدرسۀ فقاهت.]</ref> گاهی مراسم با دهل‌نوازی و رقص و پای‌کوبی همراه می‌شود. در برخی مجالس، نمایشی اجرا می‌شود که عروسی شیخ را بازنمایی می‌کند. در مراسم مولود برخی مشایخ نیز برنامه‌های جادوگری و چشم‌بندی اجرا می‌شود.<ref>ریاحی، زار و باد و بلوچ، 1397ش، ص31 -32.</ref> این در حالی است که دانشمندان دینی، اعتقاد به دخالت ارواح در امور عالم و آزار انسان‌ها را خرافه می‌دانند.<ref> [http://alem.thaqalain.ir/%D8%A7%D8%B0%DB%8C%D8%AA-%D9%88%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B7-%D8%B1%D9%88%D8%AD-%D9%88-%D8%AC%D9%86/ «اذیت و آزار انسان توسط روح و جن»، وب‌سایت ثقلین.]</ref> همچنین از منظر فقه اسلامی، جادوگری و احضار ارواح، حرام است.<ref> [https://fa.wikifeqh.ir/%D8%AC%D8%A7%D8%AF%D9%88%20%D9%88%20%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85%E2%80%8C%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C#_%D9%86%D8%B8%D8%B1%20%D8%AC%D9%81%D8%B1%DB%8C «جادو و مردم شناسی»، ویکی‌فقه.]</ref> روان‌شناسان نیز همۀ بیمار‌هایی را که مردم [[بلوچ]]، بادزدگی می‌دانند، گونه‌هایی از بیماری روانی دانسته‌اند که ریشه در عوامل اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی دارد.<ref> [https://www.sarpoosh.com/society/social/social980702285.html «درباره مراسم زاردرمانی که در آن جن را از جسم فرد خارج می‌کنند!»، وب‌سایت سرپوش.]</ref>

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==

*«آرامگاه لعل شهباز قلندر در پاکستان»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: 19 آبان 1398ش.

*«اذیت و آزار انسان توسط روح و جن»، وب‌سایت ثقلین، تاریخ درج مطلب: 28 تیر 1395ش.

*بیگی، همت، «پیوند آوایی معنایی واژگان روح، ریح و ریحان از منظر اشتقاق»، فصل‌نامۀ آموزش معارف اسلامی، دورۀ 25، شمارۀ 3، بهار1392ش.

*«بابا فریدالدین گنج‌شکر»، ویکی‌فقه، تاریخ بازدید: 6 دی 1402ش.

*بلوکباشی، علی، «هویت‌سازی اجتماعی از راه بادزدایی گشتاری»، نامۀ انسان‌شناسی، دورۀ اول، شمارۀ اول، بهار و تابستان 1381ش.

*«بلوچ و بلوچستان دین و معتقدات»، وب‌سایت کتابخانۀ مدرسۀ فقاهت، تاریخ بازدید: 2 دی 1402ش.

*«جادو و مردم‌شناسی»، ویکی‌فقه، تاریخ بازدید: 9 دی 1402ش.

*جعفری، حمید، «زار»، وب‌سایت مرکزدائره‌المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: 1 آذر 1400ش.

*«درباره مراسم زاردرمانی که در آن جن را از جسم فرد خارج می‌کنند!»، وب‌سایت سرپوش، تاریخ درج مطلب: 9 مهر 1398ش.

*ریاحی، علی، زار و باد و بلوچ، تهران، کتابخانۀ ظهوری، 1397ش.

*ساعدی، غلام‌حسین، اهل هوا، تهران، مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات اجتماعی، 1345ش.

*زاویه، سعید و اصل‌مرز، مهدی، «مطالعه‌ تطبیقی آیین ‌زار در ایران و سودان»، نشریۀ هنرهای زیبا، شمارۀ 42، پاییز و زمستان 1389ش.

*«عقیده به جن نشانه تاثیرپذیری قرآن از فرهنگ جاهلی!»، وب‌سایت آیین رحمت، تاریخ بازدید: 7 آذر 1402ش.

*سرافرازی، عباس، «فرقۀ مذهبی ذکری‌ها در بلوچستان»، پژوهش‌نامه‌ تاریخ اسلام، سال اول، شمارۀ سوم، پاییز 1390ش.

*«معرفی پیر و مرشدان گذشته اهل سنت»، وبلاگ سبزپاگ، تاریخ بازدید: 5 دی 1402ش.
*نادری، احمد و دیگران، «تأملی در آرایش نیروهای اجتماعی و تحول گفتمان‌های هویت قومی در بلوچستان ایران»، فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران، دورۀ 3، شمارۀ 11، پاییز 1397ش.

مشایخ در قوم بلوچ - تاریخچهٔ نسخه‌ها