سیدعلیرضا سیدموسوی: /* مقرنس در دوره پس از اسلام */

2026-05-28T04:56:43Z

مقرنس در دوره پس از اسلام

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ۷ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۰۸:۲۶
خط ۲۸:		خط ۲۸:
	# چهار سده اول هجری؛ مانند مقبرة شاه اسماعیل سامانی در بخارا، گنبد قابوس و مسجد جامع نائین.		# چهار سده اول هجری؛ مانند مقبرة شاه اسماعیل سامانی در بخارا، گنبد قابوس و مسجد جامع نائین.
	# سده‌های پنجم و ششم، مقارن با دوره [[غزنویان]] و [[سلجوقیان]]؛ مانند: برج آجری امام‌زاده عبدالله، گنبد علی در ابرقو، برج لاجیم، برج طغرل، گنبد کبود در مراغه، گنبد نظام‌الملک، تاج‌الملک مسجد جامع [[اصفهان]] و مسجد جامع اشترجان.		# سده‌های پنجم و ششم، مقارن با دوره [[غزنویان]] و [[سلجوقیان]]؛ مانند: برج آجری امام‌زاده عبدالله، گنبد علی در ابرقو، برج لاجیم، برج طغرل، گنبد کبود در مراغه، گنبد نظام‌الملک، تاج‌الملک مسجد جامع [[اصفهان]] و مسجد جامع اشترجان.
	# دوره [[مغول]]؛ مانند مسجد علیشاه [[تبریز]]، مناره‌های مسجد اشترجان، آرامگاه شیخ عبدالصمد در ~~نطنز،~~ مسجد جامع [[اردبیل]]، مقبرة سلطان محمد الجایتو و مسجد جامع پامنار.<ref>زمانی، مقرنس تزئینی در آثار تاریخی ایران، ۱۳۵۰ش، ص10 و 18 و 20.</ref>		# دوره [[مغول]]؛ مانند مسجد علیشاه [[تبریز]]، مناره‌های مسجد اشترجان، آرامگاه شیخ عبدالصمد در [[نطنز]]، مسجد جامع [[اردبیل]]، مقبرة سلطان محمد الجایتو و مسجد جامع پامنار.<ref>زمانی، مقرنس تزئینی در آثار تاریخی ایران، ۱۳۵۰ش، ص10 و 18 و 20.</ref>
	# دوره [[تیموریان]] که ادامه‌دهنده مسیر هنری [[مغولیان]] بود با این تفاوت که در آن دوره از کاشی و موزائیک نیز استفاده شد؛ مانند مقبرة امیرتیمور در سمرقند، [[مسجد جامع گوهرشاد]] و مسجد کبود در تبریز.		# دوره [[تیموریان]] که ادامه‌دهنده مسیر هنری [[مغولیان]] بود با این تفاوت که در آن دوره از کاشی و موزائیک نیز استفاده شد؛ مانند مقبرة امیرتیمور در سمرقند، [[مسجد جامع گوهرشاد]] و مسجد کبود در تبریز.
	# دوره [[صفویان]]، در این دوره مقرنس، شکلی کاملاً تزئینی به خود گرفت و سبک مقرنس آویزان (استلاکتیکی) رواج پیدا کرد. مانند: مدخل اصلی مسجد شاه [[اصفهان]] و محراب [[مسجد شیخ لطف‌الله]]، [[کاخ عالی‌قاپو]]، باغ چهل ستون.		# دوره [[صفویان]]، در این دوره مقرنس، شکلی کاملاً تزئینی به خود گرفت و سبک مقرنس آویزان (استلاکتیکی) رواج پیدا کرد. مانند: مدخل اصلی مسجد شاه [[اصفهان]] و محراب [[مسجد شیخ لطف‌الله]]، [[کاخ عالی‌قاپو]]، باغ چهل ستون.

علی شاهرودی: ابرابزار

2026-05-07T12:01:54Z

ابرابزار

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ۱۷ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۱۵:۳۱
خط ۸۱:		خط ۸۱:
	* مصاحب، غلامحسین، دایرةالمعارف مصاحب، ذیل واژه مقرنس، تهران، امیرکبیر، ۱۳۹۱ش.		* مصاحب، غلامحسین، دایرةالمعارف مصاحب، ذیل واژه مقرنس، تهران، امیرکبیر، ۱۳۹۱ش.
	* Alexander, Popadopouloi, Islam and Muslims Art(England Thames and Hudson), 1980.		* Alexander, Popadopouloi, Islam and Muslims Art(England Thames and Hudson), 1980.

			{{معماری ایرانی}}

زهرا فاضل: صفحه‌ای تازه حاوی «{{درشت|'''مُقَرنَس'''}}؛ تزیین هندسی و چندلایهٔ زیرگنبدها و نیم‌گنبدها در معماری ایرانی{{سخ}} هنر مقرنس در معماری ایرانی مقرنس، از عناصر تزئینی معماری ایرانی و بنایی است که طاق و اطراف آن، پایه‌پایه و دارای اضلاع است....» ایجاد کرد

2026-04-19T13:09:34Z

صفحه‌ای تازه حاوی «{{درشت|'''مُقَرنَس'''}}؛ تزیین هندسی و چندلایهٔ زیرگنبدها و نیم‌گنبدها در معماری ایرانی{{سخ}} 200px|thumb|left|هنر مقرنس در معماری ایرانی مقرنس، از عناصر تزئینی معماری ایرانی و بنایی است که طاق و اطراف آن، پایه‌پایه و دارای اضلاع است....» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

{{درشت|'''مُقَرنَس'''}}؛ تزیین هندسی و چندلایهٔ زیرگنبدها و نیم‌گنبدها در معماری ایرانی{{سخ}}
[[پرونده:مقرنس.jpg|200px|thumb|left|هنر مقرنس در معماری ایرانی]]
مقرنس، از عناصر تزئینی [[معماری]] ایرانی و بنایی است که طاق و اطراف آن، پایه‌پایه و دارای اضلاع است. در [[زبان فارسی]] به آن، آهوپای می‌گویند.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/مقرنس دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه مقرنس، سایت واژه‌یاب.]</ref> مقرنس، همچنین نوعی از تزئینات ساختمان است که در اتاق‌ها و ایوان‌ها به‌شکل نقش و نگار برجسته یا پله‌پله، گچ‌بری می‌کنند.<ref>[https://www.vajehyab.com/amid/مقرنس عمید، فرهنگ فارسی، ذیل واژه مقرنس، سایت واژه‌یاب.]</ref>

این معماری، نوعی از تزئین حجمی است که معمولاً در زیر گنبدها یا نیم‌گنبدهای روی ایوان و درگاه ورودی، زیر گلدسته‌های مناره‌ها و بالای ایوان و محراب مساجد استفاده می‌شود. از مقرنس، بیشتر در تزئین زیرسازی بناهای ایرانی ـ اسلامی، به‌خصوص مساجد و آرامگاه‌ها استفاده می‌شود. از این عنصر معماری، برای آرایش دادن به بناها و تبدیل یک شکل هندسی به شکلی دیگر بهره می‌برند. معماران از مقرنس در زیر، بالا و جبهه‌های ساختمان به‌گونه‌ای استفاده می‌کنند که به اصل و پایهٔ بنا فشاری وارد نشود.<ref>[http://isfhandicraft.blogfa.com/post/26 «مقرنس‌کاری»، وب‌سایت صنایع دستی ایران و اصفهان.]</ref>

در ساخت مقرنس از [[چوب]]، آجر، گچ، فلز یا کاشی استفاده می‌شود تا هر رده از ردهٔ قبلی خود پیش نِشیند و درگاه شکل بگیرد. در این صورت، برجستگی‌ها و فرورفتگی‌هایی از روی نظم و قاعده، همراه با نگاره‌های مختلف ایجاد می‌شود.<ref>یاوری، آشنایی با هنرهای سنتی، چ1، 1390ش.</ref> درواقع، مقرنس نوعی تجسم سه‌بعدیِ برجسته و گره‌چینی‌های [[معماری]] اسلامی است.

== ریشه‌یابی واژه مقرنس ==
واژه مقرنس با واژه‌های قر، قرناس، قرنیس و قرنیز هم‌خانواده است. معنای تزئینی و زیبایی مقرنس با این واژه‌ها و معنای آن‌ها موافق است.<ref>شعرباف، گره و کاربندی، چ2، 1372ش.</ref> در حقیقت، مقرنس عمارتی است که آن را به‌صورت قُرناس می‌سازند و قُرناس به‌معنی بینی کوه و منظور از مقرنس نیز، عمارت بلند و بنای عالی است.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/مقرنس دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه مقرنس، سایت واژه‌یاب.]</ref> همچنین، کلمه مقرنس، اسم مفعول «قرنیز» است که از کلمهٔ یونانی «کُرونیس» به‌معنی «خمیده» گرفته شده است.<ref>مصاحب، دایرةالمعارف مصاحب، ذیل واژه مقرنس، ج2، 1391ش.</ref>

مقرنس را در فرانسه به‌نام استلاکیت، در شرق مقرنس و در غرب مکریس می‌خوانند.<ref>[http://portal.nlai.ir/EI/Wiki%20Pages/مقرنس.aspx بانشی، «مقرنس»، سایت دانشنامه ایران زمین.]</ref>

== پیشینه مقرنس ==
بسیاری از باستان‌شناسان و مورخان، ریشه مقرنس را در [[ایران]] دانسته‌اند. قدمت مقرنس در ایران را به زمان‌های پیش از [[هخامنشیان]] نسبت داده‌اند. از این منظر، هر آنچه در سایر کشورها دیده می‌شود ترکیبی از هنر مردمان آن سرزمین با مقرنس ایرانی است.

برخی دیگر از مورخان، ریشهٔ هنر مقرنس را قندیل‌های یخی و آهکی ساخته‌شده درون غارها می‌دانند<ref>[http://isfhandicraft.blogfa.com/post/26 «مقرنس‌کاری»، وب‌سایت صنایع دستی ایران و اصفهان.]</ref> که بشر از آن‌ها الگوبرداری کرده و در سطوح داخلی و خارجی بناها به‌کار گرفته است.

بررسی آثار اولیه از مقرنس، نشان می‌دهد که این شیوهٔ هنری، در ابتدا تنها کاربردی برای تبدیل پلان مربع به دایره داشته و کاربرد تزئینی نداشته است.<ref>Alexander, Islam and Muslims Art(England Thames and Hudson), 1980, P267.</ref>

== مقرنس در دوره پیش از اسلام ==
آثار برجای مانده از در دوره [[هخامنشیان]]، مانند [[آتشکده پاسارگاد]]، کعبة زردشت و [[طاق کسری]]، شکوفایی هنر مقرنس در این دوره حکومتی را نمایان می‌کند. شیوه اجرا و طراحی مقرنس در دوران پیش از [[اسلام]] تفاوت‌های چشمگیری با دوران اسلامی دارد. در آتشکده پاسارگاد، عناصر ویژه‌ای به‌چشم می‌خورد: برجستگی‌های عمودی در چهار گوشه بنا، یک قرنیز ظریف بلافاصله پس از دیوار، یک ردیف از جرزهای مستطیلی‌شکل که در بالای قرنیز اول قرار داده شده و به‌واسطهٔ برش‌هایی که از پایین خورده‌اند، به‌صورت آویزان دیده می‌شوند؛ سپس ردیفی از واحدهای مقرنس که در بین جرزها قرار گرفته‌اند و قرنیز دوم که در بالای مقرنس قرار گرفته و باران‌گیر سه قسمت اول است.

[[اشکانیان]] این شاخه از معماری را با هنر قرنیز ترکیب کردند، مانند کاخ آشور در عراق یا کاخ هترا. [[ساسانیان]] نیز از مقرنس‌های زیبا و پیچیده‌ای در معماری بناهای خود استفاده کردند.

== مقرنس در دوره پس از اسلام ==
با ظهور اسلام در [[ایران]]، هنرهای ایرانی با حفظ قدمت خود، جنبه‌ای الهی نیز یافتند. هنر مقرنس در ایران پس از [[اسلام]] را به هفت گروه تقسیم می‌کنند:
# چهار سده اول هجری؛ مانند مقبرة شاه اسماعیل سامانی در بخارا، گنبد قابوس و مسجد جامع نائین.
# سده‌های پنجم و ششم، مقارن با دوره [[غزنویان]] و [[سلجوقیان]]؛ مانند: برج آجری امام‌زاده عبدالله، گنبد علی در ابرقو، برج لاجیم، برج طغرل، گنبد کبود در مراغه، گنبد نظام‌الملک، تاج‌الملک مسجد جامع [[اصفهان]] و مسجد جامع اشترجان.
# دوره [[مغول]]؛ مانند مسجد علیشاه [[تبریز]]، مناره‌های مسجد اشترجان، آرامگاه شیخ عبدالصمد در نطنز، مسجد جامع [[اردبیل]]، مقبرة سلطان محمد الجایتو و مسجد جامع پامنار.<ref>زمانی، مقرنس تزئینی در آثار تاریخی ایران، ۱۳۵۰ش، ص10 و 18 و 20.</ref>
# دوره [[تیموریان]] که ادامه‌دهنده مسیر هنری [[مغولیان]] بود با این تفاوت که در آن دوره از کاشی و موزائیک نیز استفاده شد؛ مانند مقبرة امیرتیمور در سمرقند، [[مسجد جامع گوهرشاد]] و مسجد کبود در تبریز.
# دوره [[صفویان]]، در این دوره مقرنس، شکلی کاملاً تزئینی به خود گرفت و سبک مقرنس آویزان (استلاکتیکی) رواج پیدا کرد. مانند: مدخل اصلی مسجد شاه [[اصفهان]] و محراب [[مسجد شیخ لطف‌الله]]، [[کاخ عالی‌قاپو]]، باغ چهل ستون.
# دوره پس از صفویان تا اواخر دوره [[قاجار]]، که شامل دوره [[زندیان]] نیز می‌شود؛ در این دوره، مقرنس به‌همان سبک و سیاق دوره‌های قبل ادامه داشت. از جمله آثار دوره افشاریان، مقرنس‌های کاخ خورشید، [[مسجد وکیل شیراز]] و بنای هفت‌تنان [[شیراز]] است. در دوره [[قاجاریان]]، عناصر هنری با رنگ و بوی غرب آمیخته شد و آثار ایرانی ـ اسلامی، عمدتاً ریشه‌های بومی خود را از دست دادند. از جمله بناهای به‌جا مانده از این دوره می‌توان به مسجد سپهسالار [[تهران]] و تیمچهٔ امین‌الدوله [[کاشان]] اشاره کرد.
# دوره کنونی؛ مانند ایوان‌های مسجد امام حسین.

== انواع مقرنس ==
مقرنس را براساس مصالح به‌کار رفته و شیوهٔ اجرای آن در ۴ گروه تقسیم می‌کنند:
# مقرنس‌های معلق؛ این نوع از مقرنس‌ها مشابه با منشورهای آهکی آویزان درون غارها است. برای شکل‌گیری این مقرنس، مواد مختلف را به سطوح مقعر داخل بنا می‌چسبانند.
# مقرنس‌های جلوآمده؛ مقرنس‌هایی هستند که مواد آن از خود بنا است و در نهایت سادگی به‌صورت آجری یا گچی و در سطوح خارجی اَشکال قرار می‌گیرد و استحکام بالایی دارند.
# مقرنس‌های لانه زنبوری؛ شبیه به لانهٔ زنبور است که مانند کندوهای کوچک روی هم قرار می‌گیرند.
# مقرنس‌های روی هم قرارگرفته؛ مقرنس‌هایی است که برای ساخت آن، علاوه بر مصالح اصلی ساختمان از موادی دیگر همچون گچ، آجر و سنگ استفاده می‌شود.<ref>[http://isfhandicraft.blogfa.com/post/26 «مقرنس‌کاری»، وب‌سایت صنایع دستی ایران و اصفهان.]</ref>

== اجزاء مقرنس ==
در اصطلاح سنتی، به عناصر سازندهٔ مقرنس «آلت» می‌گویند که انواع و اقسام متفاوتی دارد؛ مانند: شاپرک، طاس، تخته، شمسه، عرقچین، شمسه تخته قطاری و چهارلنگه منتظم. کاربردی‌ترین آلت مقرنس در ایران، ترکیب طاس نیم‌شش (شش ضلعی) با دو شاپرک است.

طاس، طاق‌نمای کوچکی است که قاعده‌ای چندضلعی دارد و بین دو طبقه یا دو «پا» ی مقرنس قرار می‌گیرد. در حقیقت، وظیفهٔ طاس، اتصال دو یا چند خط از پای پایین به یک نقطه در پای بالا است.

شاپرک، نقطه مقابل طاس است. در نتیجه عملکردی متفاوت دارد. وظیفهٔ شاپرک، اتصال یک نقطه از پای پایین به دو خط در پای بالای مقرنس است و به‌همین شیوه، حدفاصل طاس‌ها را پُر می‌کند.<ref>[https://archilearn.net/blog/مقرنس-کاری-چیست؟-مقرنس-کاری-در-معماری-س/ «مقرنس کاری چیست؟ (مقرنس کاری در معماری سنتی)»، سایت آرچی‌لرن.]</ref>

== مقرنس در سایر کشورهای اسلامی ==
معماران [[مسلمان]] در کشورهای دیگر مانند اندلس، با تلاش خود بر زیبایی مقرنس افزودند. آن‌ها در معماری گنبدها، از کندوهای [[عسل]] الهام گرفته و تابع هندسهٔ اشکال مربعی و مستطیلی شدند که اطراف یک دایره قرار می‌گرفتند. این سبک از طراحی و اجرای مقرنس در [[ایران]]، که به مقرنس لانه زنبوری معروف شده بسیار نادر است.

در کشورهای [[سوریه]] و [[ترکیه]]، برای اجرای مقرنس از سنگ استفاده می‌شود که با آنچه در [[ایران]] از [[سفال]] و گچ بهره گرفته می‌شود، متفاوت است. در مصر نیز، از سبک استلاکتیکی استفاده می‌شود. از جمله نمونه‌های معروف در [[مصر]]، مدرسه ابن‌طولون، خانقاه سلطان بارس (۱۳۱۰م) و آرامگاه سنجر سالار است.
در دوره [[سلجوقیان]]، در سرزمین‌های ترکیه و عثمانی، علاوه بر رواق‌ها و طاق‌های بنا، در داخل ساختمان‌ها مانند سراها و زاویه‌ها نیز از هنر مقرنس استفاده می‌شد. مسجد علاءالدین در نجد از این جمله است.<ref>Alexander, Islam and Muslims Art(England Thames and Hudson), 1980, P263 , 268</ref>

== مقرنس در ادبیات ایران ==
واژه مقرنس، از جمله واژگان قدیمی در ادبیات [[ایران]] است که به‌واسطهٔ طراحی گنبدها و سقف‌ها، عموماً در ابیات و اشعار بزرگان، به‌معنی «آسمان» به‌کار رفته است. اصطلاحاتی همچون بام مقرنس شکل، چرخ مقرنس نمای و سقف مقرنس در نوشته‌های ادیبان فارسی‌زبان دیده می‌شود.<ref>[https://ganjoor.net/khaghani/divankh/ghetekh/sh69 خاقانی، دیوان اشعار، قطعات، شماره69، در مدرح نظام‌الملک قوام‌الدین، بیت 4، سایت گنجور.]</ref><ref>[https://ganjoor.net/mohtasham/divan-moh/ghazal-moh/sh391 محتشم کاشانی، دیوان اشعار، غزلیات، غزل شماره 391، بیت 2، سایت گنجور.]</ref>

{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب|این هفت تابخانه مشبک شد از دعا | تا شاه در مقرنس ایوان نو نشست}}

{{ب|زیر این سقف مقرنس به از این‌جایی نیست| که من تنگ‌دل از بهر تو پرداخته‌ام}}
{{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}

== پانویس ==
{{پانویس}}

== منابع ==
* آوری، حسین و دیگران، آشنایی با هنرهای سنتی، تهران، آذر، سیمای دانش، چ۱، ۱۳۹۰ش.
* بانشی، ندا، «مقرنس»، سایت دانشنامه ایران زمین، تاریخ بازدید: ۲ آذر ۱۴۰۰ش.
* خاقانی، دیوان اشعار، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۲ آذر ۱۴۰۰ش.
* دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۲ آذر ۱۴۰۰ش.
* زمانی، عباس، مقرنس تزئینی در آثار تاریخی ایران، هنر و مردم جلد ۱–۳، ۱۳۵۰ش.
* شعرباف، اصغر، گره و کاربندی، تهران، سازمان میراث فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، چ۲، ۱۳۷۲ش.
* عمید، حسن، فرهنگ فارسی، سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۲ آذر ۱۴۰۰ش.
* محتشم کاشانی، دیوان اشعار، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۲ آذر ۱۴۰۰ش.
* «مقرنس کاری چیست؟ (مقرنس کاری در معماری سنتی)»، سایت آرچی‌لرن، تاریخ بازدید: ۲ آذر ۱۴۰۰ش.
* «مقرنس‌کاری»، وب‌سایت صنایع دستی ایران و اصفهان، تاریخ بازدید: ۲ آذر ۱۴۰۰ش.
* مصاحب، غلامحسین، دایرةالمعارف مصاحب، ذیل واژه مقرنس، تهران، امیرکبیر، ۱۳۹۱ش.
* Alexander, Popadopouloi, Islam and Muslims Art(England Thames and Hudson), 1980.

مقرنس - تاریخچهٔ نسخه‌ها

سیدعلیرضا سیدموسوی: /* مقرنس در دوره پس از اسلام */

علی شاهرودی: ابرابزار