https://iranpedia.net/w/index.php?action=history&feed=atom&title=%D9%85%D9%84%D8%A7%D8%AE%D9%84%DB%8C%D9%84_%DA%AF%D9%88%D8%B1%D9%87%E2%80%8C%D9%85%D9%87%E2%80%8C%D8%B1%DB%8Cملاخلیل گورهمهری - تاریخچهٔ نسخهها2026-06-08T06:56:15Zتاریخچهٔ نسخهها برای این صفحه در ویکیMediaWiki 1.44.2https://iranpedia.net/w/index.php?title=%D9%85%D9%84%D8%A7%D8%AE%D9%84%DB%8C%D9%84_%DA%AF%D9%88%D8%B1%D9%87%E2%80%8C%D9%85%D9%87%E2%80%8C%D8%B1%DB%8C&diff=49428&oldid=prevحمید گلزار: حمید گلزار صفحهٔ ملا خلیل گورهمهری را بدون برجایگذاشتن تغییرمسیر به ملاخلیل گورهمهری منتقل کرد2026-05-30T15:19:17Z<p>حمید گلزار صفحهٔ <a href="/w/index.php?title=%D9%85%D9%84%D8%A7_%D8%AE%D9%84%DB%8C%D9%84_%DA%AF%D9%88%D8%B1%D9%87%E2%80%8C%D9%85%D9%87%E2%80%8C%D8%B1%DB%8C&action=edit&redlink=1" class="new" title="ملا خلیل گورهمهری (صفحه وجود ندارد)">ملا خلیل گورهمهری</a> را بدون برجایگذاشتن تغییرمسیر به <a href="/wiki/%D9%85%D9%84%D8%A7%D8%AE%D9%84%DB%8C%D9%84_%DA%AF%D9%88%D8%B1%D9%87%E2%80%8C%D9%85%D9%87%E2%80%8C%D8%B1%DB%8C" title="ملاخلیل گورهمهری">ملاخلیل گورهمهری</a> منتقل کرد</p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<tr class="diff-title" lang="fa">
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمیتر</td>
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ۹ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۸:۴۹</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="fa"><div class="mw-diff-empty">(بدون تفاوت)</div>
</td></tr></table>حمید گلزارhttps://iranpedia.net/w/index.php?title=%D9%85%D9%84%D8%A7%D8%AE%D9%84%DB%8C%D9%84_%DA%AF%D9%88%D8%B1%D9%87%E2%80%8C%D9%85%D9%87%E2%80%8C%D8%B1%DB%8C&diff=43414&oldid=prevمحمد میرزایی: صفحهای تازه حاوی «'''<big>ملا خلیل گورهمهری</big>'''؛ عالم کُرد و سُنی ایرانی که علیه متحد کردن لباس ایرانیان و کشف حجاب زنان در دوره رضاخان، قیام کرد. <br> ملا خلیل گورهمهری، از علمای اهل سنت ایرانی بود که از دانش ریاضیات نیز آگاهی خوبی داشت. ملا خلیل ساعتی ساخ...» ایجاد کرد2026-05-09T12:06:08Z<p>صفحهای تازه حاوی «'''<big>ملا خلیل گورهمهری</big>'''؛ عالم کُرد و سُنی ایرانی که علیه متحد کردن لباس ایرانیان و کشف حجاب زنان در دوره رضاخان، قیام کرد. <br> ملا خلیل گورهمهری، از علمای <a href="/w/index.php?title=%D8%A7%D9%87%D9%84_%D8%B3%D9%86%D8%AA&action=edit&redlink=1" class="new" title="اهل سنت (صفحه وجود ندارد)">اهل سنت</a> ایرانی بود که از دانش ریاضیات نیز آگاهی خوبی داشت. ملا خلیل ساعتی ساخ...» ایجاد کرد</p>
<p><b>صفحهٔ تازه</b></p><div>'''<big>ملا خلیل گورهمهری</big>'''؛ عالم کُرد و سُنی ایرانی که علیه متحد کردن لباس ایرانیان و کشف حجاب زنان در دوره رضاخان، قیام کرد. <br><br />
<br />
ملا خلیل گورهمهری، از علمای [[اهل سنت]] ایرانی بود که از دانش ریاضیات نیز آگاهی خوبی داشت. ملا خلیل ساعتی ساخته بود که اوقات شرعی و زمان نمازهای واجب را نشان میداد. وی علیه اقدام رضاشاه در متحد کردن لباس ایرانیان و کشف حجاب زنان، قیام کرد و [[شجاعت]]، [[غیرت]] و عِرق دینی و ملی قوم کُرد را به نمایش گذاشت. این قیام شکست خورد ولی یاد و نام او و یارانش در تاریخ ایرانزمین نقش بست. <br />
==تولد==<br />
خلیل گورهمهری معروف به ملا خلیل در سال 1259ش در روستای گورهمهری از توابع سردشت متولد شد. پدر او ملا عبدالله، انسان فرهیخته و سادهای بود که عمر خود را به ارشاد و راهنمایی مردم دیار خویش گذراند. او همزمان به [[کشاورزی]] نیز اشتغال داشت. ملا عبدالله اهتمام ویژهای به تحصیل و پیشرفت فرزندش داشت.<ref>[https://dana.ir/news/1091945.html/%D8%A2%D8%B4%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D9%85%D9%84%D8%A7-%D8%AE%D9%84%DB%8C%D9%84-%DA%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%85%D9%87-%D8%B1%DB%8C «آشنایی با ملا خلیل گورهمهری»، شبکه اطلاعرسانی راه دانا.]</ref> <br />
==تحصیلات==<br />
ملا خلیل، علوم مقدماتی حوزه را نزد ملا وسیم سردشتی فرا گرفت، مدتی هم در مهاباد کسب علم کرد. سپس برای تکمیل مدارج علمی راه کرکوک [[عراق]] را در پیش گرفت. ملا خلیل در کرکوک ریاضیات و نجوم را از ملا علیشاه منصوری آموخت. او بعد از بازگشت به [[ایران]]، به خدمت استاد سابقش ملا وسیم برگشته و به ارشاد و راهنمایی مردم آن دیار مشغول شد. ملا خلیل استاد مبرّز هندسه و ریاضیات بود و ساعتی ساخته بود که زمان نمازهای واجب و [[اوقات شرعی]] را نشان میداد.<ref>«[https://khabarban.com/13071975/%D8%A2%D8%B4%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%8C_%D8%A8%D8%A7_%D9%85%D9%84%D8%A7_%D8%AE%D9%84%DB%8C%D9%84_%DA%AF%D9%88%D8%B1%D9%87_%D9%85%D9%87_%D8%B1%DB%8C آشنایی با ملا خلیل گورهمهری»، وبسایت خبربان.] </ref> یکی از محققان، با ابراز نگرانی دربارۀ احتمال از بین رفتن دستنوشتههای ملا خلیل، آن را خسارتی غیر قابل جبران به تاریخ ستارهشناسی [[کردستان]] میداند.<ref>[https://dana.ir/news/1091945.html/%D8%A2%D8%B4%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D9%85%D9%84%D8%A7-%D8%AE%D9%84%DB%8C%D9%84-%DA%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%85%D9%87-%D8%B1%DB%8C «آشنایی با ملا خلیل گورهمهری»، شبکه اطلاعرسانی راه دان]</ref> <br />
==ویژگیها==<br />
برای ملا خلیل ویژگیهای مختلفی ذکر کردهاند از جمله: خوشنامی، دارای اعتبار، شخصیتی توانا و قابل ستایش، فردی ساده و درویش مسلک و شهادتطلب.<ref>[https://dana.ir/news/1091945.html/%D8%A2%D8%B4%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D9%85%D9%84%D8%A7-%D8%AE%D9%84%DB%8C%D9%84-%DA%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%85%D9%87-%D8%B1%DB%8C «آشنایی با ملا خلیل گورهمهری»، شبکه اطلاعرسانی راه دانا.]</ref> <br />
==زمینههای قیام==<br />
حکومت پهلوی برای نوسازی [[ایران]] در راستای همگونی با تمدن غرب، سیاست تغییر پوشش مردان و زنان ایرانی را در پیش گرفت؛ این سیاست که از آغاز تأسیس سلسلۀ [[پهلوی]] در [[ایران]] دنبال شد، از مهمترین برنامههای دولت رضاشاه در حوزۀ آداب و رسوم اجتماعی بود.<ref>هدایت، خاطرات و خطرات، ص37؛ مکی، تاریخ بیست ساله ایران، ج 6، ص282.</ref> این برنامه ابتدا برای کارکنان دولتی و سپس همۀ مردم اجرا شد.<ref>مشروح مذاکرات مجلس، دوره هفتم، جلسه پانزدهم؛ ضرقام بروجنی، دولتهای عصر مشروطیت، ص182.</ref> بر اساس اسناد بهجا مانده از نظمیههای سراسر کشور، مردم به غیر از اندکی از نخبگان غربگرا به این قانون تن ندادند. آنان این لباس را بدعت و خلاف شأن دانسته و در برابر آن مقاومت کردند.<ref>نوری اسفندیاری، رستاخیز ایران، دیلی میل، 2 ژوئیه 1929، ص467؛ کرونین، نوگرایی تحول و دیکتاتوری در ایران نظم نوین و مخالفانش (1306-1308/1927-1929)، ص188. </ref> در نقاط مختلف کشور از جمله [[قم]]، جهرم، شهرهای مرزی [[کردستان]]، بنادر و دشتستان، اجرای این برنامه با مخالفتها و مقاومتهایی مواجه و منجر به کشته و زخمی شدن تعداد زیادی از مردم شد.<br />
<ref>تغییر لباس و کشف حجاب به روایت اسناد، ص44؛ جعفری، اسناد منتشر نشده از واقعه کشف حجاب در عصر رضاخان، ص44؛ صلاح، کشف حجاب؛ زمینهها، پیامدها و واکنشها، ص97-98.</ref> این اعتراضها در مناطق عشایرنشین، گستردهتر بود. کردهای طایفه منگور در استان [[آذربایجان غربی]] به رهبری ملا خلیل منگور از جمله این عشایر و اقوام بودند که در برابر اجرای این قانون مقاومت کردند.<ref>جعفری، اسناد منتشر نشده از واقعه کشف حجاب در عصر رضاخان، ص44.</ref> <br />
==قیام==<br />
عشیرۀ منگور به قانون متحدالشکل کردن لباس و کلاه پهلوی اعتراض داشتند. ملا خلیل، خطاب به ایلات کُردنشین حکم جهاد صادر کرده و از آنها خواست برای مقاومت در برابر این دستور، سلاح و نیرو جمع کنند. رؤسای ایل منگور با ملا خلیل بیعت کردند و با قسم به [[قرآن]] و سوگندهای مذهبی و عشیرهای همبستگی خود را نشان دادند.<ref>افخمی، قیام ملاخلیل، ص9.</ref> ایلات مناطق ساوجبلاق، [[ارومیه]] و [[تبریز]] به سرعت درخواست او را اجابت کردند<ref>کرونین، نوگرایی تحول و دیکتاتوری در ایران نظم نوین و مخالفانش(1306-1308/1927-1929)، ص191.</ref> و در زمانی اندک، چند هزار تن از مردم در اطراف او جمع شدند.<ref>حکیمزاد، سردشت در آیینه اسناد تاریخی، ص17-14.</ref> <br><br />
<br />
پهلوی اول از سرلشکر خزعلی میخواهد در اینباره تحقیق کند. او بعد از دیدار با ملا خلیل و یارانش به دربار مینویسد که مردم به حکم پادشاه در تغییر لباس اعتراض داشته و ایلات مرزی علیه آن قیام کردهاند. راه رفاه و آسوده بودن ملت صرفنظر کردن از اتحاد شکل و تجدد است.<br />
<ref>[https://dana.ir/news/1091945.html/%D8%A2%D8%B4%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D9%85%D9%84%D8%A7-%D8%AE%D9%84%DB%8C%D9%84-%DA%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%85%D9%87-%D8%B1%DB%8C «آشنایی با ملا خلیل گورهمهری»، شبکه اطلاعرسانی راه دانا.] </ref> <br />
در [[زمستان]] 1307ش، نظامیان دولتی به منطقه مُکریان شامل مهاباد، سردشت، نقده و اشنویه یورش بردند<ref>نامه تاریخ پژوهان، ص192.</ref> ولی شماری از آنها در روستاها، به اسارت منگورها درآمدند.<ref>افخمی، قیام ملاخلیل، ص20. </ref> در اواسط زمستان، نظامیان مهاباد را محاصره کرده و نیروهای شیخ خلیل بهعلت سردی هوا مجبور به عقبنشینی شدند. در اواسط [[بهار]] 1308ش، نیروی هوایی [[ارتش]]، مراکز مهم منگورها را بهشدت بمباران کرد و نیروی زمینی وارد مهاباد شده و منگورها را شکست داد. ملا خلیل و یارانش به ناچار به مرزهای [[عراق]] عقبنشینی کرده و به آن کشور پناهنده شدند.<ref>فتاح قاضی، سالهای اضطراب، ص60؛ برزویی، اوضاع سیاسی کردستان (از سال 1258 تا 1325ش) ص253-258. </ref> <br />
==دلایل شکست==<br />
دلایل شکست این قیام عبارت بود از: کمبود مهمات، نگرانی کُردها در خصوص سلامتی خانواده و بستگان و عدم انسجام بین آنها.<ref>نامه تاریخپژوهان، ص193، کرونین، نوگرایی تحول و دیکتاتوری در ایران نظم نوین و مخالفانش (1306-1308/1927-1929)، ص195. </ref> <br />
==بازگشت به ایران==<br />
در سال 1309ش، دولت [[پهلوی]] از ملا خلیل و یارانش خواست به [[ایران]] بازگردند، ملا خلیل دو شرط برای مراجعت به ایران مطرح کرد؛ لغو احکام صادره در مورد کشف [[حجاب]] زنان و کلاه فرنگی مردان، حداقل در مناطق تحت نفوذ او و آزاد کردن چند تن از علمای [[شیعه]] زندانی در [[تبریز]] بهدلیل اعتراض به این حکم. رضاشاه دو شرط ملا خلیل را قبول کرده و او به همراه یارانش به دیار خود بازگشتند. ملا خلیل در [[زمستان]] سال 1334ش در سن 75 سالگی در میرآباد از دنیا رفت و در قبرستان گورهمر به خاک سپرده شد.<ref>[http://eimanmirabad4.blogfa.com/post/56 ملا خلیل گوره مری (میر آباد)، وبلاگ هسته جوان ایمان.] </ref><br />
==پانویس==<br />
{{پانویس}} <br />
==منابع==<br />
* «آشنایی با ملا خلیل گورهمهری»، شبکه اطلاعرسانی راه دانا، تاریخ انتشار: 6 اردیبهشت 1396ش.<br />
* «آشنایی با ملا خلیل گورهمهری»، وبسایت خبربان، تاریخ انتشار: 6 اردیبهشت 1396ش.<br />
* افخمی، ابراهیم، قیام ملاخلیل بر پایه خاطرات میرزا کریم شیشه وانی، سقز، محمدی، 1368ش. <br />
* برزویی، مجتبی، اوضاع سیاسی کردستان (از سال 1258 تا 1325ش)، تهران: فکر نو، 1378ش.<br />
* بینام، تغییر لباس و کشف حجاب به روایت اسناد، تهران، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، بیتا. <br />
* جعفری، مرتضی، اسناد منتشر نشده از واقعه کشف حجاب در عصر رضاخان، تهران: سازمان مدارک فرهنگی انقلاب اسلامی، مؤسسه پژوهش و مطالعات فرهنگی، 1371ش. <br />
* حکیمزاد، فریدون، سردشت در آیینه اسناد تاریخی، بیجا، مؤلف، 1383ش.<br />
* صلاح، مهدی، کشف حجاب: زمینهها، پیامدها و واکنشها، تهران، مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی، 1384ش.<br />
* ضرقام بروجنی، جمشید، دولتهای عصر مشروطیت، تهران: اداره کل قوانین مجلس شورای ملی، بیتا.<br />
* فتاح قاضی، خلیل، سالهای اضطراب، ارومیه: صلاحالدین ایوبی، 1370ش. <br />
* کرونین، استفانی، «نوگرایی تحول و دیکتاتوری در ایران نظم نوین و مخالفانش (1306-1308/1927-1929)»، ترجمه فرشید نوروزی، نامه تاریخپژوهان، سال دوم، شماره 7، 1385ش. <br />
* مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی، دوره هفتم، مجلس شورای ملی، جلسه پانزدهم.<br />
* مکی، حسین، تاریخ بیست ساله ایران، تهران: علمی، 1374ش. <br />
* «ملا خلیل گورهمری (میرآباد)»، وبلاگ هسته جوان ایمان؛ تاریخ انتشار: 12 آذر 1392ش.<br />
* نوری اسفندیاری، «رستاخیز ایران»، دیلیمیل، 2 ژوئیه 1929م، مطابق با 11 تیرماه 1308ش.<br />
* هدایت، مهدیقلیخان، خاطرات و خطرات، تهران: زوار، 1357ش.</div>محمد میرزایی