معصومه برخورداری: صفحه‌ای تازه حاوی «'''نامَحرَم؛''' انگارۀ دینی مسلمانان برای تعیین قلمرو روابط زن و مرد.
نامحرم، صفتی مرکب دهخدا، لغت¬نامه، ذیل واژه¬ی نامحرم. از یک پیشوند فارسی و یک واژۀ عربیعمید، فرهنگ فارسی، ذیل واژۀ نامحرم. است. در فرهنگ اسلامی به هر فرد...» ایجاد کرد

2026-05-23T10:25:05Z

صفحه‌ای تازه حاوی «'''<big>نامَحرَم؛</big>''' انگارۀ دینی مسلمانان برای تعیین قلمرو روابط زن و مرد. نامحرم، صفتی مرکب<ref> دهخدا، لغت¬نامه، ذیل واژه¬ی نامحرم.</ref> از یک پیشوند فارسی و یک واژۀ عربی<ref>عمید، فرهنگ فارسی، ذیل واژۀ نامحرم. </ref> است. در فرهنگ اسلامی به هر فرد...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

'''<big>نامَحرَم؛</big>''' انگارۀ دینی مسلمانان برای تعیین قلمرو روابط زن و مرد. 

نامحرم، صفتی مرکب<ref> دهخدا، لغت¬نامه، ذیل واژه¬ی نامحرم.</ref> از یک پیشوند فارسی و یک واژۀ عربی<ref>عمید، فرهنگ فارسی، ذیل واژۀ نامحرم. </ref> است. در فرهنگ اسلامی به هر فردی که از جنس مخالف زن یا مرد بوده<ref>دهخدا، لغتنامه، ذیل واژۀ نامحرم. </ref> و بتوان با او [[ازدواج]] کرد، نامحرم گفته می‌شود.<ref>طریحی، مجمع البحرین، 1375ش، ج6، ص38.</ref> در دانش فقه، اصطلاح «نامحرم» در برابر «مَحرَم» وضع شده است.<ref> عمید، فرهنگ فارسی، ذیل واژۀ نامحرم.</ref> از نظر فقهای [[مسلمان]] و با تکیه بر [[قرآن]]<ref>سوره نور، آیه 23. </ref> و روایات،<ref>شيخ حر عاملى، وسائل الشيعة، 1409ق‏، ج20، ص372.</ref> مَحرَمیّت از طریق ولادت (محرمیت نَسَبی)، ازدواج (محرمیت سَبَبی) و شیرخوردن (محرمیت رِضاعی) به‌وجود می‌آید.<ref>مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، 1371ش، ج3، ص327.</ref> بر این اساس، مَحارِم هر انسان در فرهنگ مسلمانان به سه دستۀ کلی زیر، تقسیم می‌شوند: 

'''محارم نَسبی:''' [[پدر]] و [[مادر]]، پدر بزرگ‌ها و مادر بزرگ‌ها، فرزندان و نوه‌ها و نتیجه‌ها، [[خواهر]] و [[برادر]] و فرزندان‌شان، [[عمه]]، [[خاله]]، [[عمو]] و [[دایی]]. همچنین عمه، خاله، عمو و داییِ پدر، مادر، پدر بزرگ‌ها و مادر بزرگ‌ها نیز در این قلمرو جای می‌گیرند.<ref>مغنیه، تفسیر الکاشف، 1424ق، ج2، ص290–285. </ref> 
'''محارم سَببی:''' [[پدر]] ، [[مادر]]، پدر بزرگ و مادر بزرگ‌های همسر، فرزندان همسر، نامادری و ناپدری، داماد و عروس.<ref>بنی‌هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع (13 مرجع)، 1385ش، ج2، ص465.</ref> 
'''محارم رِضاعی:''' همۀ کسانی که با ولادت، به یک انسان محرم می‌شدند از طریق شیر خوردن نوزاد نیز محرم می‌شوند.<ref>مغنیه، تفسیر الکاشف، 1424ق، ج2، ص290- 285. </ref>

==روابط اجتماعی با نامحرم در فقه اسلامی==
آموزه‌های [[اسلام]]، انواع کام‌یابی جنسی از نامحرم را ممنوع کرده<ref>مطهری، مسآله حجاب، 1395ش، ص75. </ref> و زنان و مردان را از سخن گفتن غیر ضروری،<ref>مجلسی، محمد¬باقر، بحار الانوار، 1403ق. ج101، ص32؛ عشایری منفرد و دهقان، پوشش زنان در زمان [[پیامبر اکرم|پیامبر]]، 1398ش، ج1، ص269. </ref> دست‌دادن،<ref> وسائل الشیعه، ج20، ص198؛ مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، 1403ق، ج7، ص214. </ref> اختلاط،<ref>کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، 1407ق، ج5، ص537. </ref> خلوت کردن،<ref>نوری، حسین بن محمد، 1408ق، ج14، ص265. </ref> و چشم‌دوختن<ref>سوره نور، آیات 30 و 31. </ref> به نامحرم نهی کرده و حتی اندیشیدن شهوانی به نامحرم را نکوهش کرده است.<ref>عشایری منفرد و دهقان، پوشش زنان در زمان پیامبر، 1398ش، ج1، ص273</ref> همچنین در آیین اسلام، پوشش بر زنان<ref>سوره نور، آیه 30 و 31؛ سوره احزاب، آیه 59.</ref> و مردان<ref>عشایری منفرد و دهقان، پوشش زنان در زمان پیامبر، 1398ش، ج1، ص265.</ref> واجب است و جلوه‌گری جنسی<ref>عشایری منفرد و دهقان، پوشش زنان در زمان پیامبر، 1398ش، ج1، ص243.</ref> و سخن گفتن شهوت‌انگیز<ref>سوره احزاب، آیه 59.</ref> در برابر نامحرم، نهی شده است. معصومی، سیدمسعود، احکام روابط زن و مرد و مسائل اجتماعی آنان، 1395ش، ص70.</ref> با نامحرم نباید به‌گونه‌ای شهوت‌انگیز سخن گفت و نباید به‌قصد لذت جنسی به صدای نامحرم گوش داد.<ref>بنی‌هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع (13 مرجع)، 1385ش، ج2، ص492.</ref> 

'''پوشش؛''' پوشاندن بخش‌های معینی از بدن، بر مردان و زنان واجب است.<ref>بنی‌هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع (13 مرجع)، 1385ش، ج2، ص488.</ref> 

'''نگاه؛''' زن و مرد نباید به بخش‌هایی از بدن نامحرم که معمولا پوشیده می‌شود، نگاه کنند.<ref>بنی‌هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع (13 مرجع)، 1385ش، ج2، ص486–485. </ref> از این‌رو، نگاه بدون لذت به صورت و دست‌های زن و همچنین سر و دست و پای مردان، استثنا شده است.<ref>حسینی سیستانی، توضیح المسائل، 1395ش، ص464.</ref> فقهای شیعه دربارۀ نگاه کردن به عکس زنان، دیدگاه‌های مختلفی دارند.<ref>بنی‌هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع (13 مرجع)، 1385ش، ج2، ص490.</ref> 

'''خلوت کردن؛''' بسیاری از مراجع تقلید [[شیعه]]، خلوت کردن زن و مرد نامحرم در جایی که دیگران وارد نمی‌شوند را [[حرام]] دانسته‌اند.<ref>بنی‌هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع (13 مرجع)، 1385ش، ج2، ص492. </ref> 

'''اختلاط؛''' از منظر فقهای [[مسلمان]]، اختلاط زن و مرد نامحرم، مکروه بوده و در مواردی، حرام شمرده شده است؛ در حکم اختلاط با نامحرم، وجه فسادانگیز بودن آن، مورد توجه فقها بوده است.<ref>شریفی و رفیعی، اربعین حجاب، 1389ش، ص180. </ref> مثلا استفاده از عطر که معمولا در روابط اجتماعی با جنس مخالف، شهوت او را برمی‌انگیزد، [[حرام]] دانسته شده است.<ref>شریفی و رفیعی، اربعین حجاب، 1389ش، ص133. </ref> هرگونه تماس بدنی مانند دست دادن نیز حرام است؛ اگرچه برخی فقها، دست دادن از روی لباس و بدون لذت و فشار دادن را جایز می‌دانند.<ref>معصومی، احکام روابط زن و مرد و مسائل اجتماعی آنان، 1395ش، ص73.</ref> 

==نامحرم در فرهنگ مسلمانان==
آموزه‌های اسلامی ارتباط با نامحرم را به‌طور کلی نفی نمی‌کند بلکه این ارتباط را در چهارچوب رعایت پوشش اسلامی و حفظ حریم جنسیتی جایز می‌داند.<ref>علی‌محمدی و آرمان، «حدود ارتباط با نا نامحرم از دیدگاه قرآن»، 1397ش، ص7 - 1. </ref> پس از نزول آیه 31 سوره نور که بر پوشش سر و گردن زنان، تأکید کرده است، زنان [[مسلمان]] در [[مدینه]]، سر و گردن‌شان را می‌پوشاندند،<ref>طبرسی، جوامع الجامع، 1412ق، ج3، ص104. </ref> اما در فعالیت‌های اجتماعی، تجاری، علمی و خدماتی شرکت می‌کردند. بیعت با [[پیامبر اسلام|پیامبر]]،<ref>مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، 1371ش، ج24، ص46. </ref> حضور در جلسات پیامبر،<ref>عشایری منفرد و دهقان، پوشش زنان در زمان پیامبر، 1398ش، ج1، ص275. </ref> پرسش از پیامبر در جمع اصحاب، شرکت در نمازها، به‌جا آوردن حج، انجام فعالیت‌های اقتصادی، کتابت و رفتن به سفر از جمله فعالیت‌های اجتماعی زنان مسلمان است که از صدر اسلام گزارش شده است.<ref>پشمی، «نحوه پوشش و حضور اجتماعی زنان در صدر اسلام»، 1387ش، ص225 – 218. </ref> تمام این فعالیت‌ها با حفظ حریم زنان و مردان، صورت می‌گرفت.<ref>عشایری منفرد و دهقان، پوشش زنان در زمان پیامبر، 1398ش، ج1، ص271 و 283. </ref> 

معماری خانه‌ها نیز در فرهنگ [[مسلمانان]] به‌گونه‌ای بود که این حریم، مراعات می‌شد؛ خانه‌ها، اتاق و یا مکان پوشیده-ای مخصوص زنان داشت که وقتی نامحرمی وارد خانه می‌شد زنان به آنجا می‌رفتند. ورودی خانه‌ها علاوه بر در، پرده هم داشت تا ورود و خروج کنترل و محدود شود و نگاه نامحرم به اهل خانه نیفتد.<ref> عشایری منفرد و دهقان، پوشش زنان در زمان پیامبر، 1398ش، ج2، ص؟ </ref>

==نامحرم در فرهنگ ایرانیان==
نقش‌های کتیبه‌ها، مجسمه‌ها و ظروف کشف شده از دوران [[ایران]] باستان نشان می‌دهد که پوشش زنان در جامعه ایرانی حتی قبل از [[اسلام]] نیز مورد توجه بوده و غیر از دورۀ مادها، زنان علاوه بر پوشش بدن، موی خود را نیز می‌پوشانده‌اند و هنگام خروج از خانه، چیزی شبیه چادر بر سر می‌افکندند. در آن دوران حریم زن و مرد رعایت می‌شده و غیر از همسران کسی اجازۀ لمس و تماس با زنی را نداشته<ref>بهرامیان، درنیایی و ابراهیمی، «حجاب در ایران باستان»، پژوهش‌نامه زنان، 1398ش، ص125 – 111. </ref> و حتی پدران و برادران نسبت به زن شوهردار، نامحرم محسوب می‌شدند.<ref>مطهری، مساله حجاب، 1395ش، ص24–21. </ref> شاهزادگان و زنان دربار در اجتماع حاضر نمی‌شدند و زنان طبقات پایین نیز از آنها الگوبرداری می‌کردند.<ref>بهرامیان، درنیایی و ابراهیمی، «حجاب در ایران باستان»، پژوهش¬نامه زنان، 1398ش، ص125 – 111.</ref> 

بعد از [[اسلام]] تا دورۀ [[قاجار]] نیز، زنان لباس‌های بلند و گشاد می‌پوشیدند، موی خود را می‌پوشاندند، چادر بر سر می‌کردند و شلوار می‌پوشیدند و در بعضی دوره‌ها صورت‌شان را هم با روبنده می‌پوشاندند. بعد از سفر ناصرالدین شاه به اروپا و آشنایی او با چگونگی پوشش زنان اروپایی، مفهوم «نامحرمی» و رعایت حریم زن و مرد، از توجه کافی و کامل، فاصله گرفت و پوشش زنان ایرانی کم‌کم، دگرگون شد؛ زنان مرفه و روشنفکر با کت و دامن، شلوارهای تنگ یا نازک، روسری‌های ساده و بدون چادر وارد اجتماع می‌شدند. تنها زنان روستایی و شهرهای کوچک، پوشش خود را به شکل سنتی حفظ کردند.<ref>نظری، «پوشاک زنان در پنج دوره تاریخی پس از ورود اسلام به ایران»، شباک، 1396ش، ص64 - 53. </ref> بی‌توجهی به پوشش اصیل ایرانی ـ اسلامی، در دورۀ پهلوی نیز ادامه یافت تا آنجا که رضاخان فرمان کشف حجاب را صادر کرد؛ اما عدم پذیرش اجتماعی این فرمان، موجب شد که پهلوی دوم، آن را لغو کند.<ref>ابراهیمی، «پوشش زن ایرانی در گذر تاریخ»، معارف، 1393ش. </ref>
==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
* ابراهیمی، احمد، «حجاب زن ایرانی در گذر تاریخ»، معارف، دی و بهمن، 1393ش.
* بنی‌هاشمی خمینی، سیدمحمدحسن، توضیح المسائل مراجع (13 مرجع)، قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1385ش.
* بهرامیان، مسعود و همکاران، «حجاب در ایران باستان»، پژوهش‌نامه زنان، پاییز و زمستان، 1398ش.
* پشمی، منیره، «نحوه پوشش و حضور اجتماعی زنان در صدر اسلام»، بانوان شعیه، تابستان، 1387ش.
* حسینی سیستانی، سید علی، توضیح المسائل، قم، دار المجتبی، 1395ش.
* دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، در وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: 25 شهریور 1401ش.
* شریفی، معصومه و رفیعی، محسن، اربعین حجاب، تهران، سازمان بسیج جامعه زنان کشور، 1389ش.
* شيخ حر عاملى، محمد بن حسن‏، وسائل الشيعة، قم، مؤسسة آل البيت عليهم السلام‏، 1409ق.‏
* طریحی، فخرالدین بن محمد، مجمع البحرین، تهران، مرتضوی، 1375ش.
* طبرسی، فضل بن حسن، جوامع الجامع، قم، حوزه علمیه قم، 1412ق.
* عشایری‌منفرد، محمد و دهقان، مجید، «پوشش زنان در زمان پیامبر»، قم، دفتر مطالعات و تحقیقات زنان، 1398ش.
* علی‌محمدی، محمد و آرمان، هاشم، «حدود ارتباط با نا نامحرم از دیدگاه قرآن»، سازمان امور دانشجویان، آبان، 1397ش.
* عمید، حسن، فرهنگ فارسی، در وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: 25 شهریور 1401ش.
* کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دار الکتب الاسلامیه، 1407ق.
* مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربیه، 1403ق.
* مطهری، مرتضی، مساله حجاب، تهران، صدرا، 1395ش.
* مغنیه، محمدجواد، تفسیر الکاشف، قم، دار الکتب الاسلامیه، 1424ق.
* مكارم شيرازى، ناصر، تفسير نمونه‏، تهران، دار الكتب الإسلامية، 1371ش.‏
* معصومی، سیدمسعود، احکام روابط زن و مرد و مسائل اجتماعی آنان، قم، بوستان کتاب، 1395ش.
* نظری، ساره، «پوشاک زنان در پنج دوره تاریخی پس از ورود اسلام به ایران»، شباک، فروردین 1396ش.
* نوری، حسین بن محمد، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، قم، موسسه آل البیت (علیهم‌السلام)، 1408ق.

نامحرم - تاریخچهٔ نسخه‌ها