نان ساجی - تاریخچهٔ نسخه‌ها

زهرا غلامی: ایجاد لینک داخلی

2026-05-09T17:32:58Z

ایجاد لینک داخلی

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ۱۹ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۲۱:۰۲
خط ۲:		خط ۲:
	<big>'''نان ساجی'''</big>؛ نان پخته شده روی ساج.		<big>'''نان ساجی'''</big>؛ نان پخته شده روی ساج.

	به نانی که بر روی ساج پخت شود، نان ساجی می‌گویند.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/ساجی-3 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه ساجی.]</ref> ساج به قطعه‌ای چدن یا آهن نازک گفته می‌شود که پهن بوده و جهت پخت نان روی آتش قرار می‌گیرد.<ref>[https://www.vajehyab.com/amid/ساج عمید، فرهنگ فارسی، ذیل واژه ساج.]</ref> نان ساجی گاهی به شکل نیمه‌حجیم و گاهی به شکل مسطح پخت می‌شود. در برخی فرهنگ‌نامه‌ها واژة لَتیر برای نان ساجی به‌کار رفته است.<ref>سروشیان، فرهنگ بهدینان، ۱۳۳۵ش، ص۱۴۶.</ref> مردم یزد از واژة هشو برای نان ساجی استفاده می‌کنند. نان ساجی با حرارت غیرمستقیم آتش پخت می‌شود و آتش آن نیز معمولأ از هیزم و مواد طبیعی است؛ بنابراین این نوع نان از سالم‌ترین و طبیعی‌ترین انواع نان به‌شمار می‌رود.		به نانی که بر روی ساج پخت شود، نان ساجی می‌گویند.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/ساجی-3 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه ساجی.]</ref> [[ساج]] به قطعه‌ای چدن یا آهن نازک گفته می‌شود که پهن بوده و جهت پخت [[نان]] روی آتش قرار می‌گیرد.<ref>[https://www.vajehyab.com/amid/ساج عمید، فرهنگ فارسی، ذیل واژه ساج.]</ref> نان ساجی گاهی به شکل نیمه‌حجیم و گاهی به شکل مسطح پخت می‌شود. در برخی فرهنگ‌نامه‌ها واژة لَتیر برای نان ساجی به‌کار رفته است.<ref>سروشیان، فرهنگ بهدینان، ۱۳۳۵ش، ص۱۴۶.</ref> مردم یزد از واژة هشو برای نان ساجی استفاده می‌کنند. نان ساجی با حرارت غیرمستقیم آتش پخت می‌شود و آتش آن نیز معمولأ از هیزم و مواد طبیعی است؛ بنابراین این نوع نان از سالم‌ترین و طبیعی‌ترین انواع نان به‌شمار می‌رود.
	==پیشینه==		==پیشینه==
	در برخی منابع مربوط به سدة ۴ قمری به نان ساجی اشاره شده است. اصطخری در مسالک ‌الممالک<ref>اصطخری، مسالک الممالک، ۱۳۴۶ق، ص۲۱۲.</ref> و ابن‌حوقل در صوره الارض دربارة نان ساجی مطالبی بیان کرده‌اند.<ref>ابن‌حوقل، صورة ‌الارض، ۱۳۹۹ق، ص۳۲۳.</ref> همچنین در کتاب حدود العالم نیز به نان ساجی اشاره شده است.<ref>حدود العالم، ۱۳۶۲ش، ص۱۵۰.</ref> جرجانی در ذخیرة خوارزم‌شاهی (در سدة ۶ قمری) نوشته است که نان ساجی را نمی‌پسندید.<ref>جرجانی، ذخیره خوارزم‌شاهی، ۱۳۸۲ش، ج۳، ص۴۷.</ref>		در برخی منابع مربوط به سدة ۴ قمری به نان ساجی اشاره شده است. اصطخری در مسالک ‌الممالک<ref>اصطخری، مسالک الممالک، ۱۳۴۶ق، ص۲۱۲.</ref> و ابن‌حوقل در صوره الارض دربارة نان ساجی مطالبی بیان کرده‌اند.<ref>ابن‌حوقل، صورة ‌الارض، ۱۳۹۹ق، ص۳۲۳.</ref> همچنین در کتاب حدود العالم نیز به نان ساجی اشاره شده است.<ref>حدود العالم، ۱۳۶۲ش، ص۱۵۰.</ref> جرجانی در ذخیرة خوارزم‌شاهی (در سدة ۶ قمری) نوشته است که نان ساجی را نمی‌پسندید.<ref>جرجانی، ذخیره خوارزم‌شاهی، ۱۳۸۲ش، ج۳، ص۴۷.</ref>
	==پخت نان ساجی==		==پخت نان ساجی==
	[[پرونده:نان ساجی.jpg\|300px\|thumb\|left]]		[[پرونده:نان ساجی.jpg\|300px\|thumb\|left]]
	در میبد (در استان یزد) نوعی نان ساجی با نام «نان لتیر» پخت می‌شود که در آن از خمیرمایه استفاده نمی‌شود. آن‌ها خمیر را روی ساج پهن می‌کنند که بلافاصله زیر نان می‌پزد. سپس نان را روی ساج زیر و رو کرده تا روی دیگر آن نیز پخته شود.<ref>جانب‌اللهی، چهل گفتار در مردم‌شناسی میبد، ۱۳۸۵ش، ص۵۴.</ref> آن‌ها نوعی نان ساجی دیگر با نام «چپاتی» نیز می‌پزند. جهت پخت این نان ساج را کاملأ داغ می‌کنند. سپس دست را در آب زده و بعد خمیر را روی ساج پهن می‌کنند. آن‌ها پس از پخت یک‌طرف از نان ساج را از روی آتش برمی‌دارند تا طرف دیگر با حرارت مستقیم آتش بپزد.<ref>جانب‌اللهی، چهل گفتار در مردم‌شناسی میبد، ۱۳۸۵ش، ص۵۳. </ref> مردمان میبد، نوعی نان ساجی گرد کوچک نیز با خمیرهای اضافی می‌پزند که «نان سورک» یا «نان سورگک» نام دارد.<ref>جانب‌اللهی، چهل گفتار در مردم‌شناسی میبد، ۱۳۸۵ش، ص۵۶. </ref> مردم جهت مصرف این نان، روی آن پیه یا دنبه ریخته و به‌صورت داغ میل می‌کنند.<ref>جانب‌اللهی، چهل گفتار در مردم‌شناسی میبد، ۱۳۸۵ش، ص۵۴. </ref> مردم یزد جهت نچسبیدن نان به ساج مقداری مغز گردو بر سطح ساج می‌مالند.<ref> دانش، «انواع نان در یزد»، ۱۳۸۸ش، ص۱۴۸.</ref>		در [[میبد]] (در استان یزد) نوعی نان ساجی با نام «نان لتیر» پخت می‌شود که در آن از خمیرمایه استفاده نمی‌شود. آن‌ها خمیر را روی ساج پهن می‌کنند که بلافاصله زیر نان می‌پزد. سپس نان را روی ساج زیر و رو کرده تا روی دیگر آن نیز پخته شود.<ref>جانب‌اللهی، چهل گفتار در مردم‌شناسی میبد، ۱۳۸۵ش، ص۵۴.</ref> آن‌ها نوعی نان ساجی دیگر با نام «چپاتی» نیز می‌پزند. جهت پخت این نان ساج را کاملأ داغ می‌کنند. سپس دست را در آب زده و بعد خمیر را روی ساج پهن می‌کنند. آن‌ها پس از پخت یک‌طرف از نان ساج را از روی آتش برمی‌دارند تا طرف دیگر با حرارت مستقیم آتش بپزد.<ref>جانب‌اللهی، چهل گفتار در مردم‌شناسی میبد، ۱۳۸۵ش، ص۵۳. </ref> مردمان میبد، نوعی نان ساجی گرد کوچک نیز با خمیرهای اضافی می‌پزند که «نان سورک» یا «نان سورگک» نام دارد.<ref>جانب‌اللهی، چهل گفتار در مردم‌شناسی میبد، ۱۳۸۵ش، ص۵۶. </ref> مردم جهت مصرف این نان، روی آن پیه یا دنبه ریخته و به‌صورت داغ میل می‌کنند.<ref>جانب‌اللهی، چهل گفتار در مردم‌شناسی میبد، ۱۳۸۵ش، ص۵۴. </ref> مردم یزد جهت نچسبیدن نان به ساج مقداری مغز گردو بر سطح ساج می‌مالند.<ref> دانش، «انواع نان در یزد»، ۱۳۸۸ش، ص۱۴۸.</ref>
	در گیلان و آذربایجان، ساج را در میان یک سه‌پایه یا سه قطعه سنگ روشن روی آتش قرار می‌دهند.<ref>بازن، گیلان و آذربایجان شرقی، ۱۳۶۵ش، ص۱۶۵.</ref> آن‌ها نوعی نان ساجی با نام «بُپوتِکلاسو» برای نوروز می‌پزند. جهت تهیة این نان، آرد برنج با نمک، زردچوبه، زیره و آب خمیر می‌شود. سپس از خمیر چانه گرفته و در آب جوش می‌پزند. پس از پخت به نان آرد گندم اضافه کرده تا شیرین شود. خمیر بار دیگر در آب جوش پخته می‌شود. سپس به خمیر اجازه می‌دهند تا ور بیاید. در انتها آن را روی ساج می‌پزند تا نانی ترد و خوش‌مزه حاصل شود.<ref>عباسی، آیین‌های سنتی نوروز در گیلان، ۱۳۹۲ش، ص۵۹.</ref> در استهبان فارس، نوعی نان مانند نان لواش روی ساج می‌پزند. آن‌ها خمیر را بسیار نازک کرده و سه‌تاسه‌تا روی ساج می‌اندازند تا پخت شود. نان جو نیز از جمله نان‌هایی است که روی ساج پخته می‌شود. خمیر این نان از آرد جو و بسیار شل است که به آن نان شُل‌شُلی نیز می‌گویند.<ref>وکیلیان، رمضان در فرهنگ مردم، ۱۳۷۰ش، ج۱، ص۱۷۶.</ref>		در گیلان و آذربایجان، ساج را در میان یک سه‌پایه یا سه قطعه سنگ روشن روی آتش قرار می‌دهند.<ref>بازن، گیلان و آذربایجان شرقی، ۱۳۶۵ش، ص۱۶۵.</ref> آن‌ها نوعی نان ساجی با نام «بُپوتِکلاسو» برای نوروز می‌پزند. جهت تهیة این نان، آرد برنج با نمک، زردچوبه، زیره و آب خمیر می‌شود. سپس از خمیر چانه گرفته و در آب جوش می‌پزند. پس از پخت به نان آرد گندم اضافه کرده تا شیرین شود. خمیر بار دیگر در آب جوش پخته می‌شود. سپس به خمیر اجازه می‌دهند تا ور بیاید. در انتها آن را روی ساج می‌پزند تا نانی ترد و خوش‌مزه حاصل شود.<ref>عباسی، آیین‌های سنتی نوروز در گیلان، ۱۳۹۲ش، ص۵۹.</ref> در استهبان فارس، نوعی نان مانند نان لواش روی ساج می‌پزند. آن‌ها خمیر را بسیار نازک کرده و سه‌تاسه‌تا روی ساج می‌اندازند تا پخت شود. نان جو نیز از جمله نان‌هایی است که روی ساج پخته می‌شود. خمیر این نان از آرد جو و بسیار شل است که به آن نان شُل‌شُلی نیز می‌گویند.<ref>وکیلیان، رمضان در فرهنگ مردم، ۱۳۷۰ش، ج۱، ص۱۷۶.</ref>
	==نان ساجی در فرهنگ مردم==		==نان ساجی در فرهنگ مردم==

حانیه کلهر: صفحه‌ای تازه حاوی «left '''نان ساجی'''؛ نان پخته شده روی ساج. به نانی که بر روی ساج پخت شود، نان ساجی می‌گویند.[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/ساجی-3 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه ساجی.] ساج به قطعه‌ای چدن یا آهن نازک گفته می‌شود که پهن بوده و ج...» ایجاد کرد

2026-04-28T13:32:29Z

صفحه‌ای تازه حاوی «300px|thumb|left <big>'''نان ساجی'''</big>؛ نان پخته شده روی ساج. به نانی که بر روی ساج پخت شود، نان ساجی می‌گویند.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/ساجی-3 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه ساجی.]</ref> ساج به قطعه‌ای چدن یا آهن نازک گفته می‌شود که پهن بوده و ج...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

[[پرونده:نان-ساجی.jpg|300px|thumb|left]]
<big>'''نان ساجی'''</big>؛ نان پخته شده روی ساج.

به نانی که بر روی ساج پخت شود، نان ساجی می‌گویند.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/ساجی-3 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه ساجی.]</ref> ساج به قطعه‌ای چدن یا آهن نازک گفته می‌شود که پهن بوده و جهت پخت نان روی آتش قرار می‌گیرد.<ref>[https://www.vajehyab.com/amid/ساج عمید، فرهنگ فارسی، ذیل واژه ساج.]</ref> نان ساجی گاهی به شکل نیمه‌حجیم و گاهی به شکل مسطح پخت می‌شود. در برخی فرهنگ‌نامه‌ها واژة لَتیر برای نان ساجی به‌کار رفته است.<ref>سروشیان، فرهنگ بهدینان، ۱۳۳۵ش، ص۱۴۶.</ref> مردم یزد از واژة هشو برای نان ساجی استفاده می‌کنند. نان ساجی با حرارت غیرمستقیم آتش پخت می‌شود و آتش آن نیز معمولأ از هیزم و مواد طبیعی است؛ بنابراین این نوع نان از سالم‌ترین و طبیعی‌ترین انواع نان به‌شمار می‌رود.
==پیشینه==
در برخی منابع مربوط به سدة ۴ قمری به نان ساجی اشاره شده است. اصطخری در مسالک ‌الممالک<ref>اصطخری، مسالک الممالک، ۱۳۴۶ق، ص۲۱۲.</ref> و ابن‌حوقل در صوره الارض دربارة نان ساجی مطالبی بیان کرده‌اند.<ref>ابن‌حوقل، صورة ‌الارض، ۱۳۹۹ق، ص۳۲۳.</ref> همچنین در کتاب حدود العالم نیز به نان ساجی اشاره شده است.<ref>حدود العالم، ۱۳۶۲ش، ص۱۵۰.</ref> جرجانی در ذخیرة خوارزم‌شاهی (در سدة ۶ قمری) نوشته است که نان ساجی را نمی‌پسندید.<ref>جرجانی، ذخیره خوارزم‌شاهی، ۱۳۸۲ش، ج۳، ص۴۷.</ref>
==پخت نان ساجی==
[[پرونده:نان ساجی.jpg|300px|thumb|left]]
در میبد (در استان یزد) نوعی نان ساجی با نام «نان لتیر» پخت می‌شود که در آن از خمیرمایه استفاده نمی‌شود. آن‌ها خمیر را روی ساج پهن می‌کنند که بلافاصله زیر نان می‌پزد. سپس نان را روی ساج زیر و رو کرده تا روی دیگر آن نیز پخته شود.<ref>جانب‌اللهی، چهل گفتار در مردم‌شناسی میبد، ۱۳۸۵ش، ص۵۴.</ref> آن‌ها نوعی نان ساجی دیگر با نام «چپاتی» نیز می‌پزند. جهت پخت این نان ساج را کاملأ داغ می‌کنند. سپس دست را در آب زده و بعد خمیر را روی ساج پهن می‌کنند. آن‌ها پس از پخت یک‌طرف از نان ساج را از روی آتش برمی‌دارند تا طرف دیگر با حرارت مستقیم آتش بپزد.<ref>جانب‌اللهی، چهل گفتار در مردم‌شناسی میبد، ۱۳۸۵ش، ص۵۳. </ref> مردمان میبد، نوعی نان ساجی گرد کوچک نیز با خمیرهای اضافی می‌پزند که «نان سورک» یا «نان سورگک» نام دارد.<ref>جانب‌اللهی، چهل گفتار در مردم‌شناسی میبد، ۱۳۸۵ش، ص۵۶. </ref> مردم جهت مصرف این نان، روی آن پیه یا دنبه ریخته و به‌صورت داغ میل می‌کنند.<ref>جانب‌اللهی، چهل گفتار در مردم‌شناسی میبد، ۱۳۸۵ش، ص۵۴. </ref> مردم یزد جهت نچسبیدن نان به ساج مقداری مغز گردو بر سطح ساج می‌مالند.<ref> دانش، «انواع نان در یزد»، ۱۳۸۸ش، ص۱۴۸.</ref>
در گیلان و آذربایجان، ساج را در میان یک سه‌پایه یا سه قطعه سنگ روشن روی آتش قرار می‌دهند.<ref>بازن، گیلان و آذربایجان شرقی، ۱۳۶۵ش، ص۱۶۵.</ref> آن‌ها نوعی نان ساجی با نام «بُپوتِکلاسو» برای نوروز می‌پزند. جهت تهیة این نان، آرد برنج با نمک، زردچوبه، زیره و آب خمیر می‌شود. سپس از خمیر چانه گرفته و در آب جوش می‌پزند. پس از پخت به نان آرد گندم اضافه کرده تا شیرین شود. خمیر بار دیگر در آب جوش پخته می‌شود. سپس به خمیر اجازه می‌دهند تا ور بیاید. در انتها آن را روی ساج می‌پزند تا نانی ترد و خوش‌مزه حاصل شود.<ref>عباسی، آیین‌های سنتی نوروز در گیلان، ۱۳۹۲ش، ص۵۹.</ref> در استهبان فارس، نوعی نان مانند نان لواش روی ساج می‌پزند. آن‌ها خمیر را بسیار نازک کرده و سه‌تاسه‌تا روی ساج می‌اندازند تا پخت شود. نان جو نیز از جمله نان‌هایی است که روی ساج پخته می‌شود. خمیر این نان از آرد جو و بسیار شل است که به آن نان شُل‌شُلی نیز می‌گویند.<ref>وکیلیان، رمضان در فرهنگ مردم، ۱۳۷۰ش، ج۱، ص۱۷۶.</ref>
==نان ساجی در فرهنگ مردم==
نان‌هایی که روی ساج پخت می‌شوند در میان مردم از قداست خاصی برخوردارند.<ref>محمدی، «تقدیس و حرمت نان»، ۱۳۸۳ش، ص۹۴.</ref> مردم شیراز در سفرة هفت‌سین، نان ساجی را به نیت تبرک قرار می‌دهند.<ref>فقیری، آداب و رسوم نوروزی در فارس، ۱۳۸۲ش، ص۵۰.</ref> مردم شهر بابک (در استان کرمان) در مراسم عزاداری، حلوا را در نان ساجی می‌پیچند که نان تیری نامیده می‌شود.<ref>عزیزی، تاریخ و فرهنگ شهر‌بابک، ۱۳۸۳ش، ص۳۳۱.</ref> عشایر خراسان در کنار آش اُماج، نوعی نان ساجی با نام «نان کُماج» نذر می‌کنند که آرد آن را از ۷ خانه که خانمی با نام فاطمه دارد می‌گیرند.<ref>میرنیا، ایل‌ها و طایفه‌های عشایری خراسان، ۱۳۶۹ش، ص۱۸۸-۱۸۷.</ref>

در شهر فامور (در استان فارس) در مراسم عروسی خانم‌ها نان ساجی می‌پزند. آن‌ها هنگام پخت نان می‌خوانند: نون تیری پختمه و برگ گل آویختمه/ مردمون منظور بیارین، آش پر گوشت پختمه.<ref>ثواقب، دریاچۀ پریشان و فرهنگ منطقۀ فامور، ۱۳۸۶ش، ص۳۳۲.</ref>

مردم در مثل‌های خود نیز از ساج استفاده می‌کنند. مردم خراسان می‌گویند: بعضی‌ها مانند نان ساج دورویه‌اند.<ref>عضدی، پند کُرمانجی (اندرز فارسی)، ۱۳۶۷ش، ص۱۹۰.</ref> آذربایجانی‌ها زمانی که نمی‌توانند دوست و دشمن را تشخیص دهند می‌گویند: مانند نان ساجی می‌ماند.<ref>حاجی‌ستاری، یوردومون دَیَرلی سوزلری، ۱۳۸۲ش، ص۱۴۹.</ref> لک‌ها به کسی که زود ازدواج می‌کند می‌گویند: مگر نانت بر سر ساج مانده بود؟<ref>عسکری‌عالم، زبان‌زدهای لکی، ۱۳۸۳ش، ص۱۵۱.</ref>
==پانویس==
{{پانویس}}
==منابع==
* ابن‌حوقل، محمد، صوره ‌الارض، بیروت، دار صادر، ۱۳۹۹ق.
* اصطخری، ابراهیم، مسالک ‌الممالک، به‌تحقیق دخویه، لیدن، بریل، ۱۳۴۶ق.
* بازن، مارسل و دیگران، گیلان و آذربایجان شرقی، به‌ترجمۀ مظفر‌امین فرشچیان، تهران، توس، ۱۳۶۵ش.
* ثواقب، جهانبخش، دریاچۀ پریشان و فرهنگ منطقۀ فامور، شیراز، نوید شیراز، چ۱، ۱۳۸۶ش.
* جانب‌اللهی، محمد‌سعید، چهل گفتار در مردم‌شناسی میبد، تهران، روشنان، ۱۳۸۵ش.
* جرجانی، اسماعیل، ذخیرۀ خوارزمشاهی، به‌تحقیق محمد‌رضا محرری، تهران، فرهنگستان علوم پزشکی جمهوری اسلامی ایران، ۱۳۸۲ش.
* حاجی ستاری، فرنگیز، یوردومون دَیَرلی سوزلری، تهران، قطره، ۱۳۸۲ش.
* حدود العالم، به‌تحقیق منوچهر ستوده، تهران، طهوری، چ۱، ۱۳۶۲ش.
* دانش، فاطمه، «انواع نان در یزد»، فصلنامۀ فرهنگ مردم، تهران، س۸، شماره ۳۱، ۱۳۸۸ش.
* دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۱۴ تیر ۱۴۰۱ش.
* سروشیان، جمشید‌سروش، فرهنگ بهدینان، به‌تحقیق منوچهر ستوده، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۳۵ش.
* عباسی، هوشنگ، آیین‌های سنتی نوروز در گیلان، رشت، بلور، چ۱، ۱۳۹۲ش.
* عزیزی، منصور، تاریخ و فرهنگ شهر‌بابک، کرمان، مرکز کرمان‌شناسی، چ۱، ۱۳۸۳ش.
* عسکری‌عالم، علی‌مردان، زبانزدهای لکی، خرم‌آباد، افلاک، ۱۳۸۳ش.
* عضدی، احمد، پند کُرمانجی (اندرز فارسی)، بجنورد، کتاب‌خانه عضدی، ۱۳۶۷ش.
* عمید، حسن، فرهنگ فارسی، سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۱۴ تیر ۱۴۰۱ش.
* فقیری، ابوالقاسم، آداب و رسوم نوروزی در فارس، شیراز، تخت جمشید، ۱۳۸۲ش.
* محمدی، هاشم، «تقدیس و حرمت نان»، فصلنامۀ فرهنگ مردم، س۳، شماره ۸-۹، ۱۳۸۳ش.
* میرنیا، علی، ایل‌ها و طایفه‌های عشایری خراسان، تهران، نسل دانش، چ۱، ۱۳۶۹ش.
* وکیلیان، احمد، رمضان در فرهنگ مردم، تهران، الهدی، ۱۳۷۰ش.