حمید فرهمندی راد: صفحه‌ای تازه حاوی «مجسمه بافومت، نماد رسمی کلیسای شیطان، در مراسم «خانه جهنم» معبد شیطان‌پرستان '''نسیان'''؛ فراموش‌کاری انسان که در سبک ز...» ایجاد کرد

2026-05-24T08:09:14Z

صفحه‌ای تازه حاوی «جایگزین=مجسمه بافومت، نماد رسمی کلیسای شیطان، در مراسم «خانه جهنم» معبد شیطان‌پرستان|بندانگشتی|مجسمه بافومت، نماد رسمی کلیسای شیطان، در مراسم «خانه جهنم» معبد شیطان‌پرستان '''<big>نسیان</big>'''؛ فراموش‌کاری انسان که در سبک ز...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

[[پرونده:نسیان۲.jpg|جایگزین=مجسمه بافومت، نماد رسمی کلیسای شیطان، در مراسم «خانه جهنم» معبد شیطان‌پرستان|بندانگشتی|مجسمه بافومت، نماد رسمی کلیسای شیطان، در مراسم «خانه جهنم» معبد شیطان‌پرستان]]
'''<big>نسیان</big>'''؛ فراموش‌کاری انسان که در سبک زندگی، گاه شایسته و گاهی ناشایست دانسته می‌شود.

نسیان، در زندگی انسان‌ها اگر مربوط به فراموشی مواردی مانند مصیبت‌ها ‌و کدورت‌ها باشد، پسندیده است؛ اما در موارد بسیاری مانند فراموشی خدا و نعمت‌های او نکوهیده است. در قرآن کریم، شیطان به‌عنوان عاملی که باعث نسیان انسان می‌شود معرفی شده است. گرچه نسیان در اختیار انسان نیست، اما عوامل و زمینه‌های آن قابل تدبیر است. سبک زندگی انسان مومن، سبک زندگی متذکرانه است، یعنی زندگی او به‌گونه‌ای است که عوامل غفلت و نسیان در آن کم‌رنگ و از سوی دیگر اسباب ذکر و یادآوری نعمت‌های الهی در آن فراوان است. لازمۀ این گونه زندگی، شناخت عوامل نسیان و مدیریت آن و مراقبت بر حفظ و یادآوری نعمت‌ها است.

==مفهوم‌شناسی نسیان==
واژۀ عربی نسیان در [[زبان فارسی]] به معنای فراموشی است.<ref>دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه نسیان.</ref> در قرآن واژۀ نسیان ۴۵ بار با‌ اشکال مختلف به‌کار رفته<ref> عزّتي بخشايش، «فراموشی(نسیان)، وب‌سایت پژوهشکده باقرالعلوم.</ref> که مفسران قرآن، غالب کاربردها را در معنای بی‌اعتنایی و عدم توجه به چیزی دانسته‌اند.<ref>طباطبایی، الميزان في تفسير القرآن، ج‌7، 1370ش، ص89.</ref>

==انواع نسیان==
نسیان، بسته به موردی که فراموش شده، ممکن است نسیان ممدوح و یا نسیان مذموم باشد.
===نسیان مذموم===
بعضی موارد نسیان مذموم عبارت است از:
====نسیان خود====
گاهی انسان خود را فراموش می‌کند. نسیان خود یا نسیان نفس به این معنا است که انسان از هویّت، هدف، دل و روح خود غافل شده و آن‌را فراموش کند. نتیجۀ چنین فراموشی، وادادگی در برابر دنیای مادی، لاابالی‌گری و گرفتار شدن در فساد است.<ref>خامنه‌ای، «بیانات در دیدار کارگزاران نظام»، پايگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار آيت‌الله‌ خامنه‌ای.</ref> [[قرآن]] به انسان‌هایی که ديگران را به کار خوب توصیه کرده، اما خود را فراموش کرده‌اند هشدار داده است.<ref>سوره بقره، آیه ۴۴.</ref>
====نسیان خدا====
گاهی انسان خدا را فراموش می‌کند. نسیان خداوند از منظر صاحب‌نظران، بدترین نوع فراموشی بوده و مخرب‌ترین پیامدها را برای انسان در پی دارد.<ref> عزّتي بخشايش، «فراموشی (نسیان)، وب‌سایت پژوهشکده باقرالعلوم.</ref> در قرآن کریم عاقبت چنین فردی خودفراموشی دانسته شده و این فرد علاوه بر از خودبیگانگی تا مرتبۀ حیوانیت و درنده‌خویی نیز سقوط خواهد کرد.<ref>صادقی آهنگری، «رابطه نسیان خدا با ازخودبیگانگی با تکیه بر آیه 19 سوره حشر»، 1400ش، ص130.</ref>
====نسیان هویت ملی====
[[هویت ملی]] شامل ابعاد گوناگونی مانند بعد اجتماعی، تاریخی، جغرافیایی، سیاسی، [[دین|دینی]]، فرهنگی، زبان و ادبیات بوده و همۀ این ابعاد، در تکوین هویت ملی تأثیر دارد.<ref>قربانی، «هویت ملی از دیدگاه استاد مطهری»، پايگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار آيت‌الله‌ خامنه‌ایی.</ref> همچنانکه انسان‌ها ممکن است خود را فراموش کنند هویت ملی و جمعی انسان‌ها و جوامع نیز همواره در معرض تهدید است. یکی از راه‌های نفوذ استثمارگران این است که هویت ملت‌ها را از بین برده و هویت بیگانه را جایگزین آن کنند.<ref>«هویت ملی»، وب‌سایت امام خمینی.</ref>
====نسیان شهری====
[[پرونده:نسیان.jpg|جایگزین=طراحی و ساخت مسجد خاتم الاوصیا در شرق تهران با معماری غربی|بندانگشتی|طراحی و ساخت مسجد خاتم الاوصیا در شرق تهران با معماری غربی]]
نسیان شهری هنگامی است که مدیریت و [[برنامه‌ریزی]] شهری به‌گونه‌ای باشد که شهرها از مکانی برای زندگی، به کالایی برای تجارت بدل شده، اقتصاد بر [[معنویت]]، [[اخلاق]] و فرهنگ برتری داده شود<ref>«آیین رونمایی از فیلم مستند اجتماعی انتقادی «نسیان» در موزه سینما»، خبرگزاری برنا.</ref> و در نتیجه معماری و فرهنگ و هویت اصیل شهر در بافت جدید از بین برود.<ref> فاضلی، «نسیان شهری مهم‌ترین بحران زمان حال است»، وب‌سایت روزنامه همشهری.</ref>
===نسیان ممدوح===
نسیان از منظر آموزه‌های [[دین]]، در بعضی موارد پسندیده است، مانند فراموش‌کردن بدی‌های دیگران، فراموش‌کردن نیکی‌های خود<ref> موسوی مطلق، «شرح دعای بیست و پنجم صحیفه سجادیه»، وب‌سایت موسوی مطلق.</ref> و فراموش‌کردن مصیبت‌هایی که انسان‌ها در زندگی با آن مواجه می‌شوند.<ref>سابقون، «فراموش کردن‌های خوب»، وب‌سایت اندیشه برتر.</ref> [[امام صادق]] نسیان مصیبت‌ها، سختی‌ها، کینه‌ها و آفات دنیا را از نعمت‌های الهی برشمرده است که اگر این نعمت نبود حسرت‌ها و كينه‌‌های انسان پايان نمى‌‏يافت و از دنیا لذت نمى‌‏برد.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، 1403ق، ج3، ص81.</ref>

==عوامل نسیان==
گرچه نسیان با اختیار انسان نیست و از این رو برای تکالیفی که فرد بر اثر نسیان انجام نداده، عذاب نمی‌شود،<ref>محمدي ري‌شهري، ميزان الحكمه، 1386ش، ج10، ح 17898، ص176.</ref> اما عوامل و اسباب آن، به دست انسان بوده و انسان با اختیار خود باعث می‌شود نسیان اتفاق بیفتد. [[مولوی]] در [[مثنوی معنوی]] با اشاره به آیۀ «ربنا لا تؤاخذنا ان نسینا أو أخطأنا»<ref>سوره بقره، آیه 286.</ref> عوامل نسیان را به اهمال و سهل‌انگاری انسان نسبت می‌دهد:

لاتؤاخذ ان نسینا شد گواه که بود نسیان بوجهی هم گناه

گرچه نسیان لابد و ناچار بود در سبب ورزیدن او مختار بود

که تهاون کرد در تعظیمها تا که نسیان زاد یا سهو و خطا<ref>مولوی، «مثنوی معنوی، بخش ۱۷۶ - قصد شاه به کشتن امرا و شفاعت کردن ایاز پیش»، وب‌سایت گنج‌نما.</ref>

در بعضی روایات نیز، نسیان به‌عنوان یکی از نشانه‌های غافلان یاد شده است.<ref>مشكيني، تحرير المواعظ العددية، 1382ش، ص175.</ref>

==بعضی عواملی که باعث نسیان می‌شود عبارت است از:==
===گناه زیاد===
خواجه نصیرالدین طوسی یکی از عوامل نسیان را كثرت گناه بیان می‌کند.<ref>نصیرالدین طوسی، انيس الطالبين، 1370ش، ص50.</ref> در شعری منسوب به یکی از شعرای قدیم عرب نقل شده که وی از فراموشکاری و کم‌حافظه‌گی نزد استاد خود شکایت می‌کند و استاد او را به ترك گناهان توصیه می‌‎کند زیرا خداوند فضل و علم را به گنه‌کاران عطا نمی‌کند.<ref>محمدي ري‌شهري، ميزان الحكمه، 1386ش، ج8، ص11.</ref>

===عوامل روانی===
مزاج انسان تحت تاثیر حالات روانی است، احوال روانی انسان مانند خشم، غضب و [[غم]] بر حافظۀ انسان تأثیرگذار است.<ref> تاج‌الدینی و دیگران، «از نسیان تا آلزایمر: مروری بر دیدگاه های طب سنتی ایرانی»، 1398ش، ص146.</ref> خواجه نصیرالدین طوسی نیز، اندوه و غصۀ زیاد برای امور دنيا را از عوامل نسیان می‌داند.<ref>نصیرالدین طوسی، انيس الطالبين، 1370ش، ص50.</ref>

===تغذیه===
در طب سنتی کاهو، زیاده‌روی در مصرف آب، پرخوری، گشنیز و تخم [[خشخاش]] از عوامل نسیان معرفی شده است.<ref>تاج‌الدینی و دیگران، «از نسیان تا آلزایمر: مروری بر دیدگاه های طب سنتی ایرانی»، 1398ش، ص144.</ref>

===سبک زندگی===
سبک زندگی انسان می‌تواند باعث نسیان شود. برای مثال خواب زیاد به‌خصوص هنگام شکم پر و در طول روز باعث نسیان می‌شود.<ref>تاج‌الدینی و دیگران، «از نسیان تا آلزایمر: مروری بر دیدگاه های طب سنتی ایرانی»، 1398ش، ص146.</ref> نسیان گاهى بر اثر توجه و اشتغال زیاد به امور دنيايى عارض انسان می‌شود.<ref>مرکز فرهنگ و معارف قرآن، فرهنگ قرآن، ج۲۲، ص۷۴.</ref>

===بیماری‌ها===
بعضی بیماری‌ها مانند غلبۀ سردی و تری بر مغز و یا وارد شدن ضربه به سر باعث فراموشی می‌شود.<ref>تاج‌الدینی و دیگران، «از نسیان تا آلزایمر: مروری بر دیدگاه های طب سنتی ایرانی»، 1398ش، ص147.</ref> مهم‌ترین علتی که به‌عنوان منشأ نسیان در کتاب‌های [[طب سنتی ایران|طب سنتی]] بیان شده است غلبۀ سردی و تری است.<ref>تاج‌الدینی و دیگران، «از نسیان تا آلزایمر: مروری بر دیدگاه های طب سنتی ایرانی»، 1398ش، ص147.</ref>

===غرق شدن در امور دنیا===
یکی از عواملی که‌ قرآن برای فراموشی نام برده، زیاد بودن نعمت‌های مادی و غرق شدن در آن است.<ref>سوره فرقان، آیه ۱۸.</ref>

===شیطان===
شیطان در قرآن کریم به‌عنوان یکی از اسباب نسیان بیان شده است.<ref>سوره کهف، آیه ۶۳.</ref>

===سایر موارد===
در روایات بعضی موارد دیگر مانند [[حجامت]] بر پشت سر، راه رفتن ميان دو زن، خواندن نوشته‌های روی قبر و نگاه به دارآویخته شده نیز به‌عنوان عوامل نسیان یاد شده است.<ref>مجلسسی، بحار الأنوار، 1403ق، ج76, ص321.</ref>

==پیامدهای نسیان==
نسیان با توجه به موضوعی که به آن تعلق گرفته و فراموش شده پیامدهای خاص خود را خواهد داشت. برای مثال نسیان گناهان گذشته باعث می‌شود فرد به‌دنبال توبه و جبران آن نرود. در روایتی از الطاف خداوند به مومن این دانسته شده که ممکن است مومنی را متذکر گناه بیست سال قبل خود کرده تا [[توبه]] کند، در حالی که کافر بعد از ساعتی کوتاه، گناه خود را فراموش کرده و توفیق استغفار پیدا نمی‌کند.<ref>کلینی، الكافي، ج2، 1407ق، ص437.</ref>

همچنین از دیگر پیامدهای نسیان، عدم بهره‌مندی از آموخته‌ها است. در روایتی از [[حضرت محمد|پیامبر خدا]]، فراموشى به‌عنوان آفت علم بیان شده است.<ref> محمدی ری‌شهری، دانشنامه ميزان الحكمه، ج9، 1386ش. ص. 348.</ref> همچنین نسیان، دشمن تاریخ، فرهنگ و هنر یک ملت بوده یا مقدمۀ نادانی و دشمنی با آثار فرهنگی و تاریخی آن ملت است.<ref>«نسیان فرهنگی، اعتماد به نفس را در دو قرن اخیر از ما گرفته است»، خبرگزاری تسنیم.</ref> بعضی اندیشمندان ذلّت و بدبختی را پیامد فراموشی هویت و فرهنگ ملی، دانسته‌اند.<ref>خامنه‌ای، «بیانات در دیدار کارگزاران نظام»، پايگاه اطلاع‌رسانی دفتر آيت‌الله‌ خامنه‌ای.</ref>

==راهکارهای جلوگیری از نسیان==
===توجه به تغذیه===
مهمترین راهکار در [[طب سنتی ایران|طب سنتی]] برای پیشگیری و درمان، توجه به تغذیه است. [[ابن‌سینا|ابوعلی سینا]]، پرهيز از غذاهای سودازا مانند عدس، بادمجان، گوشت گاو، غذاهای شور، غذاهای بلغم‌زا مانند ماهی، هندوانه و خيار را به سالمندان برای پیشگیری از نسیان توصيه می‌كند.<ref>تاج‌الدینی و دیگران، «از نسیان تا آلزایمر: مروری بر دیدگاه های طب سنتی ایرانی»، 1398ش، ص144.</ref> کندر و عسل در بعضی روایات برای تقویت حافظه مؤثر دانسته شده است.<ref> محمدی ری‌شهری، دانشنامه احاديث پزشكى، ج1، 1386ش، ص256. </ref>

===توجه به عوامل روانی===
بعضی توصیه‌های طب سنتی برای تقویت حافظه و پیشگیری از نسیان عبارت است از: پرهيز از اندوه و عصبانیت، حضور در جمع دوستان و مجالس سرور، شنيدن صداهای خوش، بوييدن گل‌ها و عطرهایی مانند گل سرخ، نسترن، ياسمين، نيلوفر، شب‌بو و بهارنارنج.<ref>تاج‌الدینی و دیگران، «از نسیان تا آلزایمر: مروری بر دیدگاه های طب سنتی ایرانی»، 1398ش، ص146.</ref>

===رعایت تقوا===
رعایت تقوا و ترک گناه یکی از عوامل تقویت حافظه است.<ref>مصباح یزدی، «یکی از عوامل تقویت حافظه رعایت تقوا و ترک گناه است»، خبرگزاری رسا.</ref>

===پرهیز از اندیشه در امور بی‌فایده===
بی‌توجهی به چیزهایی که برای او مفید نیست، موجب تمرکز بیشتر انسان بوده و باعث می‌شود برای ذخیرۀ مطالب علمی مفید جای بیشتری وجود داشته باشد.<ref>مصباح یزدی، «یکی از عوامل تقویت حافظه رعایت تقوا و ترک گناه است»، خبرگزاری رسا.</ref>

===مقید کردن با نوشتن===
در روایتی از [[پیامبر اکرم]]، نگارش آموخته‌ها عاملی برای به‌بند کشیدن و ثابت‌ماندن آن عنوان شده است.<ref> المجلسي، بحار الأنوار، ج77، 1403ق، ص141.</ref>

===روش خواجه نصیرالدین طوسی===
خواجه نصیرالدین طوسی تكرار به مقدار معيّنی را برای ثابت ماندن مطلب و قرارگرفتن در قلب لازم می‌داند. روشی را که پیشنهاد داده به این صورت است که درس روز قبل را پنج بار و درس دو روز قبل چهار مرتبه و درس سه روز قبل، سه و درس چهار روز قبل را دو مرتبه و درس پنج روز قبل را يك بار مرور و تكرار ‌کند.<ref>نصیرالدین طوسی، انيس الطالبين، 1370ش، ص32.</ref>

===روزه‌گرفتن، قرائت قرآن و مسواک===
[[پرونده:نسیان۱.jpg|جایگزین=تلاوت قرآن کریم در قالب طرح تلاوت نور -زنجان|بندانگشتی|تلاوت قرآن کریم در قالب طرح تلاوت نور در یکی از مساجد شهر زنجان]]
در روایات به مواردی مانند [[روزه|روزه‌گرفتن]]، قرائت قرآن و مسواک زدن برای رفع فراموشی و تقویت حافظه اشاره شده است.<ref> محمدی ری‌شهری، دانشنامه احاديث پزشكى، ج1، 1386ش، ص256.</ref> خواجه نصیرالدین طوسی نیز مؤثرترین عوامل برای تقویت حافظه را، قرائت قرآن به‌ویژه آیةالکرسی، [[صلوات]] فرستادن زیاد بر [[حضرت محمد|پیامبر]] و آل او، خوردن ۲۱ دانه کشمش در هر روز، کم‌کردن غذا و خشوع در نماز شب بیان کرده است.<ref>نصیرالدین طوسی، انيس الطالبين، 1370ش، ص48.</ref>

===معماری شهری===
صاحب‌نظران بر حفظ تاریخ و فرهنگ در نوسازی بافت شهری تأکید کرده‌اند.<ref>اشوئی، «نگاهی به فیلم «نسیان»/ هویت ازدست‌رفته یک شهر»، وب‌سایت خبری تحلیلی سینما سینما.</ref> از این‌رو برای پیشگیری از نسیان هویت فرهنگی، لازم است نوع معماری شهری و نوع محلات، ‌و ارتباط‌ها به‌گونه‌ای باشد که به عدم‌فراموشی کمک کند.<ref>فاضلی، «نسیان شهری مهم‌ترین بحران زمان حال است»، وب‌سایت روزنامه همشهری.</ref>

==راهکارهای به یاد خدا بودن==
===توجه به آیات الهی===
خداوند در قرآن کریم با توجه دادن انسان‌ها به آیات الهی، آن را راهی برای تذکر انسان‌ها و عدم فراموشی دانسته است.<ref>سوره بقره، آیه ۲۲۱.</ref>

===تلاوت قرآن کریم===
تلاوت قرآن کریم باعث تذکر انسان و یاد خدا بودن و مانع فراموشی می‌شود.<ref>«چگونه همیشه یاد خدا باشیم؟»، وب‌سایت دفتر استاد حسین انصاریان.</ref> خداوند در آیات متعددی، قرآن کریم را آسان برای تذکر توصیف کرده است.<ref>سوره قمر، آیه 17و 22 و32 و40؛ سوره دخان، آیه 58.</ref>

===مطالعه مواعظ و دستورات اخلاقى===
برنامه روزانه مطالعه روایات، مواعظ و دستورات اخلاقى موجب می‌شود انسان همواره به یاد هدف و راه صحیح و دستورات خداوند باشد.<ref>مصباح یزدی، خودشناسی برای خودسازی، 1399ش، ص127.</ref>

===خردورزی و تفکر===
تفکر دربارۀ صفات و آیات الهى، هدف آفرینش و نعمت‌هاى الهی،<ref>مصباح یزدی، خودشناسی برای خودسازی، 1399ش، ص125.</ref> از غفلت جلوگیری کرده و یاد خدا را در انسان‌ها زنده نگه می‌دارد.<ref>«چگونه همیشه یاد خدا باشیم؟»، وبسایت دفتر استاد حسین انصاریان.</ref>

===نماز با حضور قلب در اول وقت<ref>مصباح یزدی، خودشناسی برای خودسازی، 1399ش، ص124.</ref>===
نماز در قرآن کریم، عاملی برای ذکر و یادآوری پروردگار معرفی شده است.<ref>سوره طه، آیه 14.</ref>

==نسیان در آموزه‌های دین==
گاهی انسان ممکن است تکالیف الهی را فراموش ‌کند. بعضی روایات این حالت را مورد عفو و بخشش پروردگار بیان کرده است،<ref>محمدي ري‌شهري، ميزان الحكمه، 1386ش، ج10، ح 17898، ص176.</ref> گرچه این وظیفه را نیز دارد که در اولین فرصت، تکلیف فراموش شده را به‌جا آورد. از سوی دیگر نسیان نعمت‌های الهی مورد مذمت قرار گرفته و به انسان نسبت به نسیان پروردگار به شدت هشدار داده و عاقبت آن را از خود بیگانگی دانسته است.<ref>سوره حشر، آیه 19.</ref> در حالی که به یاد داشتن نعمت‌های الهی موجب رستگاری و سعادت معرفی شده است.<ref>سوره اعرافف آیه 69.</ref> زندگی انسان مؤمن به گونه‌ای است که در آن به یاد نعمت‌های الهی بوده<ref>سوره بقره، آیه 231و آیه40 و122؛ آل عمران، آیه 103؛ سوره مائده، آیه 11؛ سوره فاطر، آیه 3.</ref> و شکرگزار آن است.<ref>سوره نحل، آیه 114.</ref> در روایتی، یادآوری نعمت‌های الهی موجب محبت بیشتر انسان به پروردگار دانسته شده است.<ref>المجلسي، بحار الأنوار، ج70، 1403ق، ص22.</ref>

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
{{آغاز منابع}}
*قرآن کریم.
*«آیین رونمایی از فیلم مستند اجتماعی انتقادی «نسیان» در موزه سینما»، خبرگزاری برنا، تاریخ درج مطلب: ۴ دی ۱۳۹۶ش.
*اشوئی، فریبا، «نگاهی به فیلم «نسیان»/ هویت ازدست‌رفته یک شهر»، وب‌سایت خبری تحلیلی سینما سینما، تاریخ درج مطلب: ۲۹ اردیبهشت ۱۳۹۷ش.
*تاج‌الدینی، هاله و دیگران، «از نسیان تا آلزایمر: مروری بر دیدگاه های طب سنتی ایرانی»، مجله طب سنتی اسلام و ایران، دورۀ ۱۰ ، شمارۀ ۲٬۱۳۹۸ش.
*«چگونه همیشه یاد خدا باشیم؟»، وب‌سایت دفتر استاد حسین انصاریان، تاریخ بازدید: ۷ اسفند ۱۴۰۲ش.
*«حدیث رفع»، وب‌سایت حدیث شیعه، تاریخ بازدید: ۱۲ بهمن ۱۴۰۲ش.
*خامنه‌ای، سید علی، «بیانات در دیدار کارگزاران نظام»، پايگاه اطلاع‌رسانی دفتر آيت‌الله‌ خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: ۲۱ آذر ۱۳۸۰ش.
*دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۱۳ بهمن ۱۴۰۲ش.
*سابقون، «فراموش‌کردن‌های خوب»، وب‌سایت اندیشه برتر، تاریخ درج مطلب:
*۲۰ اسفند ۱۳۹۲ش.
*صادقی آهنگری، رقیه، «رابطه نسیان خدا با ازخودبیگانگی با تکیه بر آیه ۱۹ سوره حشر»، مجله قرآن و طب، دورۀ ۶، شمارۀ ۴، ۱۴۰۰ش.
*طباطبایی، محمد حسین، الميزان في تفسير القرآن، قم، اسماعیلیان، چ۲، ۱۳۷۰ش.
*عزّتي بخشايش، محمد، «فراموشی (نسیان)»، وب‌سایت پژوهشکده باقرالعلوم، تاریخ درج مطلب: ۲۴ آبان ۱۳۹۳ش.
*فاضلی، نعمت‌الله، «نسیان شهری مهم‌ترین بحران زمان حال است»، وب‌سایت روزنامه همشهری، تاریخ درج مطلب: ۱۳ شهریور ۱۳۹۹ش.
*قربانی، قدرت‌الله، «هویت ملی از دیدگاه استاد مطهری»، پايگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار آيت‌الله خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: ۳۰ مرداد ۱۳۸۰ش.
*کلینی، محمد بن یعقوب، الكافي، تهران، الاسلامية، چ۴، ۱۴۰۷ق.
*محمدی ری‌شهری، محمد، میزان الحکمه، قم، دارالحدیث، چ۷، ۱۳۸۶ش.
*مجلسی، محمدباقر، بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، لبنان، دار إحياء التراث العربي، چ۳، ۱۴۰۳ق.
*مرکز فرهنگ و معارف قرآن، فرهنگ قرآن، وب‌سایت کتابخانه مدرسه فقاهت، تاریخ بازدید: ۱۳ بهمن ۱۴۰۲ش.
*مشكيني، علی، تحرير المواعظ العددية، قم، الهادی، چ۸، ۱۳۸۲ش.
*مصباح یزدی، محمدتقی، «یکی از عوامل تقویت حافظه رعایت تقوا و ترک گناه است»، خبرگزاری رسا، تاریخ درج مطلب: ۱۵ اسفند ۱۳۹۱ش.
*مصباح یزدی، محمدتقی، خودشناسی برای خودسازی، قم، مؤسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی، چ۲۱، ۱۳۹۹ش.
*موسوی مطلق، سید عباس، «شرح دعای بیست و پنجم صحیفه سجادیه»، وب‌سایت موسوی مطلق، تاریخ درج مطلب: ۲۳ اسفند ۱۴۰۰ش.
*مولوی، جلال‌الدین محمد بلخی، مثنوی معنوی، وب‌سایت گنج‌نما، تاریخ بازدید: ۱۳ بهمن ۱۴۰۲ش.
*«نسیان فرهنگی، اعتماد به نفس را در دو قرن اخیر از ما گرفته است»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۰۵ آبان ۱۳۹۳ش.
*نصیرالدین طوسی، محمد، انيس الطالبين، قم، حاذق، چ۲، ۱۳۷۰ش.
*«هویت ملی»، وب‌سایت امام خمینی، تاریخ درج مطلب: ۸ مرداد ۱۳۹۷ش.
{{پایان منابع}}

نسیان - تاریخچهٔ نسخه‌ها