https://iranpedia.net/w/index.php?action=history&feed=atom&title=%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%DA%A9_%D8%B7%D9%88%D8%B3%DB%8Cنظامالملک طوسی - تاریخچهٔ نسخهها2026-06-07T14:00:47Zتاریخچهٔ نسخهها برای این صفحه در ویکیMediaWiki 1.44.2https://iranpedia.net/w/index.php?title=%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%DA%A9_%D8%B7%D9%88%D8%B3%DB%8C&diff=49185&oldid=prevحمید فاضل: حمید فاضل صفحهٔ نظام الملک طوسی را به نظامالملک طوسی منتقل کرد2026-05-30T10:00:07Z<p>حمید فاضل صفحهٔ <a href="/wiki/%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85_%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%DA%A9_%D8%B7%D9%88%D8%B3%DB%8C" class="mw-redirect" title="نظام الملک طوسی">نظام الملک طوسی</a> را به <a href="/wiki/%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%DA%A9_%D8%B7%D9%88%D8%B3%DB%8C" title="نظامالملک طوسی">نظامالملک طوسی</a> منتقل کرد</p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<tr class="diff-title" lang="fa">
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمیتر</td>
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ۹ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۳:۳۰</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="fa"><div class="mw-diff-empty">(بدون تفاوت)</div>
</td></tr></table>حمید فاضلhttps://iranpedia.net/w/index.php?title=%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%DA%A9_%D8%B7%D9%88%D8%B3%DB%8C&diff=43575&oldid=prevحبیب الله نجفی: صفحهای تازه حاوی «تندیس نظامالملک در بوستان ملت، مشهد {{درشت|'''نظامالملک طوسی؛'''}} سیاستمدار، دانشمند و نویسندهٔ مشهور ایرانی در قرن پنجم هجری قمری. خواجه نظامالملک طوسی، با نام اصلی حسن بن ابوالحسن ط...» ایجاد کرد2026-05-09T14:16:09Z<p>صفحهای تازه حاوی «<a href="/w/index.php?title=%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87:Nizam_Al-Mulk.png&action=edit&redlink=1" class="new" title="پرونده:Nizam Al-Mulk.png (صفحه وجود ندارد)">جایگزین=نظام الملک طوسی|بندانگشتی|تندیس نظامالملک در بوستان ملت، مشهد</a> {{درشت|'''نظامالملک طوسی؛'''}} سیاستمدار، دانشمند و نویسندهٔ مشهور ایرانی در قرن پنجم هجری قمری. خواجه نظامالملک طوسی، با نام اصلی حسن بن ابوالحسن ط...» ایجاد کرد</p>
<p><b>صفحهٔ تازه</b></p><div>[[پرونده:Nizam Al-Mulk.png|جایگزین=نظام الملک طوسی|بندانگشتی|تندیس نظامالملک در بوستان ملت، مشهد]]<br />
{{درشت|'''نظامالملک طوسی؛'''}} سیاستمدار، دانشمند و نویسندهٔ مشهور ایرانی در قرن پنجم هجری قمری.<br />
<br />
خواجه نظامالملک طوسی، با نام اصلی حسن بن ابوالحسن طوسی، در ۴۰۸ق در طوس متولد شد و از کودکی حافظ قرآن بود و علوم دینی را فراگرفت. او در ۳۲ سالگی بهعنوان وزیر ملکشاه سلجوقی انتخاب شد و تمامی امور مملکتی را به او واگذار میکردند. خواجه نظامالملک با تأسیس دانشگاههای نظامیه، [[تربیت]] شاگردان برجسته و احیای [[زبان فارسی]] نقش مهمی در فرهنگ و علم [[ایران]] داشت و تقویم جلالی را با همکاری عمر خیام ابداع کرد. او زیرساختهای شهری، اجتماعی و اقتصادی را گسترش داد و با تدوین [[کتاب]] سیاستنامه، اصول حکومتداری اسلامی و عدالت اجتماعی را تشریح کرد. نظامالملک در ۴۸۵ق در مسیر بغداد توسط فردی با لباس صوفیانه هدف حمله قرار گرفت و یک روز بعد درگذشت.<br />
<br />
==وجه تسمیه نظامالملک==<br />
نام اصلی این دانشمند و سیاستمدار پر آوازهٔ ایرانی، «حسن» است و در منابع مختلف با نام کامل «حسن بن ابوالحسن علی بن اسحاق بن عباس طوسی»، خوانده میشود. کنیهٔ وی «ابوعلی» است و با لقبهای «سیدالوزراء» و «قوامالدین» نیز یاد شده، اما شهرت اصلی وی «خواجه نظامالملک طوسی» است.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/نظام+الملک+طوسی دهخدا، لغتنامه، ذیل واژۀ نظامالملک.]</ref><br />
<br />
==کودکی و نوجوانی خواجه نظامالمک==<br />
نظامالملک طوسی، روز جمعه ۲۱ [[ذیالقعده|ذیالقعدهٔ]] سال ۴۰۸ق در شهر «نوقان» طوس [[خراسان]] (بخشی از [[مشهد]] فعلی) متولد شد.<ref>ابنکثیر، البدایه و النهایه، 1426ق، ج8، ص349.</ref> وی یازده سالگی حافظ [[قرآن]] شد<ref>رضازاده مقدم، «خواجه نظام الملک توسی و شیعیان»، 1389ش، ص10.</ref> و در همین زمان در شهرهای طوس و نیشابور بهتحصیل علوم دینی پرداخت. او برای تکمیل تحصیل دانش به شهر «[[مرو]]» رفت و سپس «[[ابوسعید ابوالخیر]]» را در میمهٔ [[نیشابور]] ملاقات کرد<ref>آزاد ارمکی، اندیشهٔ اجتماعی متفکران مسلمان، 1377ش، ص36.</ref> و با اثرپذیری از ملاقات، همواره صوفیان را ارج مینهاد.<ref>رضازاده مقدم، «خواجه نظام الملک توسی و شیعیان»، 1389ش، ص12.</ref><br />
<br />
==جوانی خواجه نظامالمک==<br />
خواجه نظامالملک، در ۲۱ سالگی، به [[غزنی]] رفت و بهعنوان کاتب به خدمت «ابوعلی ابنشاذان» وزیر «آلب ارسلان» دومین سلطان امپراطوری [[سلجوقیان|سلجوقی]] درآمد.<ref>حسن بن علی، سیاست نامه، 1385، ص16.</ref> آلب ارسلان خواجه نظامالملک را هنگامیکه ۳۲ سال داشت بهعنوان وزیر انتخاب و تمام کارهای مملکتی را به وی سپرد و هیچ کاری را بدون مشورت خواجه نظامالملک انجام نمیداد.<ref>آزاد ارمکی، تقی، اندیشه اجتماعی متفکران مسلمان، ص۳۶.</ref><br />
<br />
==سیرهٔ عملی و اخلاقی خواجه نظامالمک==<br />
خواجه نظامالملک، انسان مهربان، متواضع، بردبار و باوقار بود و به اجرای عدالت در میان مردم بسیار اشتیاق داشت. همچنین، به احکام دینی بهویژه [[نماز]] و [[روزه]] بسیار اهمیت میداد؛ هرگاه صدای [[اذان]] را میشنید، از هر کاری دست برمیداشت و بر نماز اول وقت مواظبت میکرد و همواره روزهای دوشنبه و پنجشنبه را روزه میگرفت و بسیار [[صدقه]] میبخشید. وی ارادت خاص به انسانهای صالح داشت و از پند و اندرزهای آنها متأثر میشد و اگر کسی عیوب وی را بازگو میکرد، از آن شخص قدردانی میکرد.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/4268484/خدمات-فرهنگی-سیاسی-و-علمی-خواجه-نظام-الملک-مقتدرترین-وزیر-ایرانی#:~:text=علاوه%20بر%20ساختن%20دانشگاه،%20خواجه، شکوفاترین%20قرون%20 «خدمات فرهنگی، سیاسی و علمی خواجه نظام الملک، مقتدرترین وزیر ایرانی»، خبرگزاری مهر.]</ref><br />
<br />
==زمینههای اجتماعی و سیاسی==<br />
دوران رشد و فعالیت خواجه نظامالملک، دوران دگرگونی و به همآمیختگی اندیشهها و نهادهای اجتماعی و سیاسی در [[ایران]] بوده است؛ ظهور سیاستمداران ایرانی در قدرت و حاکمیت، که از ابتدای خلافت عباسیان آغاز شده بود، با تجدید حیات تدریجی نهادهای سیاسی ایرانی و با حمایت سامانیان و غزنویان و سلجوقیان، ادامه پیدا کرد و جهتگیری به سمت تفکر اسلامی و فرهنگ ایرانی، با هم عجین شدند؛ خواجه نظامالملک، در چنین زمینهای اثرگذاری عملی داشته است.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/212224/خواجه-نظام-الملک-،-اندیشه-و-حکمرانی---محمدعلی-نویدی نویدی، «خواجه نظامالملک، اندیشه و حکمرانی»، وبسایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref><br />
<br />
==خدمات فرهنگی و علمی==<br />
نظامالملک طوسی، در زمان وزارت خود، خدمات فرهنگی و علمی بسیار بزرگی را انجام داد که از جمله میتوان به موارد زیر اشاره کرد:<br />
<br />
===۱. ابداع و ترویج سالشمار خورشیدی===<br />
بعد از ظهور [[اسلام]] و پیروزی [[مسلمانان]]، تقویم هجری قمری بهعنوان تقویم رسمی ایرانیان انتخاب شد که نامهای عربی نیز داشت؛ اما استفاده از این تقویم، با مشکلاتی همراه بود؛ در قرن پنچم هجری و در زمان «جلالالدین ملکشاه سلجوقی»، تقویم خورشیدی «جلالی» با درایت و دستور خواجه نظامالملک طوسی و توسط «[[خیام|عُمر خیام]]» ابداع و زمینهٔ تکامل آن و رسیدن به تقویم امروزی فراهم شد.<ref>[https://www.isna.ir/news/1401122718874/سفر-به-سال-صفر «سفر به سال صفر!»، خبرگزاری ایسنا.]</ref><br />
<br />
===۲. تلاش برای احیاء و گسترش زبان فارسی===<br />
خواجه نظامالملک بهمنظور احیا و گسترش [[زبان فارسی]]، دستور داد تا هزاران بار کتاب [[شاهنامه|شاهنامهٔ]] [[فردوسی]] بازنویسی و در سراسر ایران فرهنگی توزیع شود.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/4268484/خدمات-فرهنگی-سیاسی-و-علمی-خواجه-نظام-الملک-مقتدرترین-وزیر-ایرانی#:~:text=علاوه%20بر%20ساختن%20دانشگاه،%20خواجه، شکوفاترین%20قرون%20 «خدمات فرهنگی، سیاسی و علمی خواجه نظام الملک، مقتدرترین وزیر ایرانی»، خبرگزاری مهر.]</ref><br />
<br />
===۳. تأسیس دانشگاههای نظامیه===<br />
وی دانشگاههایی در سراسر شهرهای جهان اسلام تأسیس کرد که در تاریخ با انتساب به نام نظامالملک، مدارس «نظامیه» شناخته میشود<ref>آزاد ارمکی، اندیشهٔ اجتماعی متفکران مسلمان، ۱۳۷۷ش، ص۳۶.</ref> و مهمترین آنها عبارتند از: نظامیهٔ بغداد، موصل، نیشابور، [[بلخ]]، [[هرات]]، [[مرو]]، آمل، گرگان، بصره، [[شیراز]] و [[اصفهان]].<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/نظام+الملک+طوسی دهخدا، لغتنامه، ذیل واژۀ نظام الملک.]</ref><br />
<br />
===۴. تربیت شاگردان زیاد===<br />
نظامالملک بهمدت بیست سال در نظامیهٔ نیشابور بهتدریس اشتغال داشت و شاگردان زیادی از جمله «امام محمد غزالی» را تربیت کرد. از بزرگترین دانشگاههایی که وی تأسیس کرد، «نظامیه بغداد» بود که در آن زمان بیش از ۶۰۰۰ دانشجو داشت و در طول تاریخ، اساتید برجستهای مانند «[[سعدی]] شیرازی» و «ابواسحاق شیرازی» در آن تدریس میکردند.<ref>ابنکثیر، البدایه و النهایه، ۱۴۲۶ق، ج8، ص۳۵۰.</ref><br />
<br />
===۵. ترویج جهاد سازندگی===<br />
وی علاوه بر ساختن دانشگاه، زیرساختهای ضروری بسیاری مانند [[آب]] انبار، گرمابه، [[بازار]] و بیمارستان در شهرهای مختلف تأسیس کرد و بهنظر برخی محققان، وی قرن پنجم را به شکوفاترین دورهٔ فرهنگی جامعهٔ مسلمانان تبدیل کرد و روح جهاد سازندگی را در دنیای اسلام زنده کرد.<ref>ابنکثیر، البدایه و النهایه، ۱۴۲۶ق، ج8، ص۳۵۰.</ref><br />
<br />
==آثار==<br />
امروزه خواجه نظامالملک را با مشهورترین کتاب او، «سیاستنامه» میشناسند که تجربههای عملی وی در سیاست و نیز برخی از اصولِ سیاست و حکومت اسلامی بر پایهٔ فقه شافعی و اصول عقاید اشعری را بازتاب داده است.<ref>حلبی، تاریخ تمدن اسلام، ۱۳۷۲، ص۴۶۹.</ref> اهمیت کتاب سیاستنامه به اندازهای است که اصول اساسی اعلامشده در این کتاب، تا هنوز راهنمای ملتها در مسائل داخلی و روابط بینالملل است. از دیگر کتابهای وی میتوان به «دستورالوزراء» (وصایای خواجه نظامالملک) و «سفرنامه» اشاره کرد.<ref>[http://pajoohe.ir/نظام-الملک-طوسی__a-46110.aspx کفشگر جلودار، «خواجه نظامالملک طوسی»، وبسایت پژوهه.]</ref><br />
<br />
==دیدگاهها==<br />
===الف) سیاسی===<br />
====۱. نهاد دولت====<br />
نظامالملک بر این عقیده بود که دولت، نهاد [[اخلاق|اخلاقی]] است و وظیفهٔ آن تأمین خوبیها برای دولت و مردم است. او دستیابی به منافع دنیوی مانند سعادت، رفاه و برابری را بهعنوان هدف دولت اسلامی میدانست و بر همین اساس، در دستگاه حکومتی، اندیشههای اسلامی خود را عملی میکرد.<ref>غزالی، اندیشههای اقتصادی نظامالملک طوسی، ۱۳۸۵ش، ص۱۴۶.</ref><br />
<br />
====۲. امنیت کشور====<br />
نظامالملک، امنیت [[جامعه]] را در سایهٔ حکومت حاکمی قابل تأمین میدانست که او را خداوند برگزیده باشد و در مورد وظایف او در کتاب سیاستنامه مینویسد که خداوند مصالح جهان و امنیت بندگان را به حاکم عادل واگذار میکند و فساد، آشوب و فتنه را بهسبب او از مردم جامعه برمیدارد. به نظر وی، حاکم در جامعهٔ اسلامی، مظهر امنیت کشور است.<ref>هدایتی، «سلوک سیاسی نظامالملک»، ۱۳۷۸ش، ص۲۲۵.</ref><br />
<br />
====۳. اصول مدیریت اداری====<br />
خواجه نظامالملک، در کتاب سیاستنامه، اصول مدیریت اداری از منظر اسلام را چنین مطرح کرده است:<br />
*اصل اول: نیاز نیست که حاکم زیرک و باهوش باشد؛ یک فرد متوسط هم میتواند مفید باشد.<br />
*اصل دوم: استخدام افراد در شغلهای مختلف بر اساس شایستگی آنها و نه بر اساس رابطهٔ خویشاوندی و دوستی باشد؛ زیرا لازمهٔ خدمت خوب، اطلاع کافی حاکم از نیروهای لایق و کارآمد است.<br />
*اصل سوم: هرگز به یک نفر بیش از یک شغل واگذار نشود؛ زیرا توانایی او محدود بوده و با قبول بیش از یک شغل، ضعفهای کاری خود را به گردن گرفتاری کارهای دیگر میاندازد.<br />
*اصل چهارم: افراد باید در کارهای مختلف وارد شوند؛ ماندگاری افراد در یک شغل باعث میشود که کارها را بهخوبی انجام ندهند و با مردم بهخوبی رفتار نکنند.<br />
*اصل پنجم: حاکم برای ایجاد رابطه با مردم باید افراد مسئول را انتخاب کند تا در صورت لزوم بتواند از فرد مسئول بازخواست کند.<ref>آزاد ارمکی، اندیشهٔ اجتماعی متفکران مسلمان، ۱۳۷۷ش، ص۴۹–۵۰.</ref><br />
<br />
===ب) اقتصادی===<br />
====۱. رفاه اقتصادی، بهرهوری و کارایی====<br />
خواجه نظامالملک از رابطه میان رفاه قتصادی، بهرهوری و کارایی آگاهی داشت و عملکرد وی در دوران وزارت، نشان داد که او با تأمین منافع مادی و رفاه کارگزاران و لشکریان خود، بهرهوری، بازدهی و کارایی آنها را ارتقا داده است تا آنها با انگیزه و تلاش بیشتری در مسیر تحقق اهداف خواجه گام بردارند.<ref>غزالی، اندیشههای اقتصادی نظامالملک طوسی، ۱۳۸۵ش، ص۱۴۷.</ref><br />
<br />
====۲. برابری اقتصادی و اجتماعی====<br />
نظامالملک به اصول برابری اسلامی معتقد بود که بنابر آن، افراد در داخل حکومت اسلامی بدون توجه به منزلت و قدرت آنها، از فرصت مساوی با دیگران برخوردار باشند. بهعقیدهٔ او، مساوات در فرصتهای اقتصادی، شرط لازم دستیابی به [[عدالت]] اجتماعی است و وظیفهٔ حکومت، تأمین زمینههای فرصت برابر برای همگان است. همچنین تلاشهای اقتصادی-اجتماعی انجام گرفته در این زمینه سبب مدیریت مؤثر [[زکات]]، افزایش چشمگیر وجوهات شرعی، ساخته شدن مهمانسراها و [[خانه]]های متعدد برای افراد فقیر جامعه و اشتغال افراد با توجه به ظرفیت و منافع حکومت خواهد شد.<ref>غفاری و ابوالحسنی، تاریخ اندیشههای اقتصادی متفکران مسلمان، ۱۳۸۹ش، ص۶۷.</ref><br />
<br />
====۳. اهمیت عمران کشور====<br />
وی به اهمیت آبادانی کشور اسلامی تأکید داشته و وظیفه این کار را بهعهده حاکم میداند و مینویسد که کندن کاریز و جوی آب، ساختن پل بر رودخانههای بزرگ، آباد کردن ده و مزرعه، بنا کردن دیوارها، ایجاد شهرهای نو و ساختن ساختمانهای بلند و مدارس برای طلاب علوم دینی، از آبادانی جهان محسوب میشود و دعای خیر مردم را بهدنبال دارد.<ref>غفاری و ابوالحسنی، تاریخ اندیشههای اقتصادی متفکران مسلمان، ۱۳۸۹ش، ص۶۷.</ref><br />
<br />
==روش حکومتداری==<br />
[[پرونده:خواجه نظام الملک.jpg|جایگزین=مقبره خواجه نظام الملک در محلهٔ احمدآباد اصفهان|بندانگشتی|مقبره خواجه نظام الملک در محلهٔ احمدآباد اصفهان]]<br />
<br />
===۱. پیروی از شریعت اسلامی===<br />
نظامالملک، سیاستمدار دیندار بود و در حکومتداری از الگوهای ارزشی اسلام برای استخراج وجوه میراث ایرانی استفاده میکرد و در مسائل شریعت و سیاستمداری و چارچوب فکری از عقاید فقهای [[مسلمان]] پیروی میکرد.<ref>غزالی، اندیشههای اقتصادی نظامالملک طوسی، ۱۳۸۵ش، ص۱۵۹.</ref><br />
<br />
===۲. تأکید بر توسعهٔ زیرساختها===<br />
روش حکومتی رفاهمحور نظامالملک و درایت مدیریتی او باعث گسترش زیرساختها و توسعهٔ اقتصادی امپراطوری اسلامی در آن زمان شده بود. او، مالیاتهای مناسبی از مردم میگرفت و جادهها را نیز بهموازات آن میساخت.<ref>غزالی، اندیشههای اقتصادی نظامالملک طوسی، ۱۳۸۵ش، ص۱۵۹.</ref><br />
<br />
==درگذشت==<br />
خواجه نظامالملک، در دهم [[رمضان]] ۴۸۵ق زمانی که با سربازان شاهی از [[اصفهان]] به [[بغداد]] میرفت، در نزدیکی منطقهٔ «صحنه» در استان [[کرمانشاه]] بهدست کسی که با لباس صوفیانه ظاهر شده بود، با ضرب کارد بر سینه زخمی شد و یک روز پس از آن درگذشت.<ref>ابنکثیر، البدایه و النهایه، ۱۴۲۶ق، ج۸، ص۳۵۰.</ref><br />
<br />
==یادبود==<br />
[[پرونده:Nizam-al-mulk Tomb Stone.jpg|جایگزین=آرامگاه نظام الملک|بندانگشتی|آرامگاه خواجه نظامالملک، دارالبطیخ، اصفهان]]<br />
<br />
===۱. آرامگاه===<br />
بر مزار خواجه نظامالملک، آرامگاهی ساخته شده که در بنای «دارالبطیخ» در محلهٔ احمدآباد اصفهان و در کوچهای بهنام خواجه نظامالملک واقع شده است. این بنای کوچک، آرامگاهی سلجوقی است و در آن حدود ۱۰ قبر وجود دارد که به شاهزادگان سلجوقی نسبت داده میشود. بر بیشتر مقبرهها سنگهای مرمر نفیس نصب شده و روی قبر خواجه نیز سنگ مرمرین زیبایی قرار دارد که در اطراف آن کتیبهای مزین به آیةالکرسی و کلمات دیگر وجود دارد.<ref>[https://www.imna.ir/news/371960/آرامگاه-وزیر-سلجوقیان-در-کوچه-پس-کوچه-های-احمدآباد «آرامگاه وزیر سلجوقیان در کوچه پسکوچههای احمدآباد»، خبرگزاری ایمنا.]</ref><br />
<br />
===۲. ساخت تندیس===<br />
بهپاس خدمات خواجه نظامالملک، تندیسها و سردیسهای متعدد وی ساخته و در شهرهای مختلف، از جمله تندیس او در ۱۳۸۷ش در شهر [[چناران]] [[خراسان رضوی]] نصب شده است.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/704264/تندیس-خواجه-نظام-الملک-در-شهر-چناران-نصب-می-شود «تندیس خواجه نظامالملک در شهر چناران نصب میشود»، خبرگزاری مهر.]</ref><br />
<br />
==افتخارات==<br />
#بهدلیل خدمات شایستهٔ نظامالملک به حکومت اسلامی آن زمان، خلیفهٔ عباسی «القائم» به او لقب «راضی امیرالمؤمنین» را داده بود و این لقب پیش از آن به هیچ وزیری اطلاق نشده بود.<br />
#همچنین، ملکشاه سلجوقی او را بهدلیل مواجههٔ موفقیتآمیز با مشکلات مختلف و سختیهایی که به پادشاه وارد میشد، با لقب «اتابک» (پدر بزرگ) خطاب میکرد.<ref>غزالی، اندیشههای اقتصادی نظامالملک طوسی، ۱۳۸۵ش، ص۱۴۳–۱۴۴.</ref><br />
<br />
==پانویس==<br />
{{پانویس}}<br />
<br />
==منابع==<br />
{{آغاز منابع}}<br />
* آزاد ارمکی، تقی، اندیشهٔ اجتماعی متفکران مسلمان، تهران، جهاد، ۱۳۷۷ش.<br />
* «آرامگاه وزیر سلجوقیان در کوچه پسکوچههای احمدآباد»، خبرگزاری ایمنا، تاریخ درج مطلب: ۱۳ فروردین ۱۳۹۸ش.<br />
* «تندیس خواجه نظامالملک در شهر چناران نصب میشود»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۳ تیر ۱۳۸۷ش.<br />
* «خدمات فرهنگی، سیاسی و علمی خواجه نظامالملک، مقتدرترین وزیر ایرانی»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲۲ فروردین ۱۳۹۷ش.<br />
* حسن بن علی، (نظامالملک) ابوعلی؛ سیاستنامه، بهکوشش جعفر شعار، تهران، امیر کبیر، ۱۳۸۵ش.<br />
* حلبی، علیاصغر، تاریخ تمدن اسلام، تهران، اساطیر، ۱۳۷۲ش.<br />
* دهخدا، علیاکبر، لغتنامه، در وبسایت واژیاب، تاریخ بازدید: ۱۰ اردیبهشت ۱۴۰۲ش.<br />
* رضازاده مقدم، عباس، «خواجه نظامالملک توسی و شیعیان»، مجلهٔ فقه و تاریخ تمدن، شمارهٔ ۲۵، پاییز ۱۳۸۹ش.<br />
* «سفر به سال صفر!»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۲۷ اسفند ۱۴۰۱ش.<br />
* غزالی، عیدیت، عقاید اقتصادی اندیشمندان مسلمان، ترجمهٔ احمد شیبانی، تهران، دانشگاه امام صادق، ۱۳۸۵ش.<br />
* غفاری، هادی و ابوالحسنی، اصغر، تاریخ اندیشههای اقتصادی متفکران مسلمان، تهران، پیام نور، ۱۳۸۹ش.<br />
* کفشگر جلودار، حسین، «خواجه نظامالملک طوسی»، وبسایت پژوهه، تاریخ درج مطلب: ۲۴ آبان ۱۳۹۳ش.<br />
* دمشقی، ابنکثیر، البدایه و النهایه، بیروت، المکتبة العصریه، ۱۴۲۶ق.<br />
* نویدی، محمدعلی، «خواجه نظامالملک، اندیشه و حکمرانی»، وبسایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۶ دی ۱۳۹۶ش.<br />
* هدایتی، ابوالفضل، «سلوک سیاسی نظامالملک»، مجلهٔ حکومت اسلامی، شمارهٔ ۱۳، پاییز ۱۳۷۸ش.<br />
{{پایان منابع}}</div>حبیب الله نجفی