زهرا فاضل: صفحه‌ای تازه حاوی «'''نقش رستم'''؛ مجموعه‌ای باستانی در مرودشت استان فارس
مجموعه نقش رستم در نزدیکی مرودشت استان فارس نقش رستم مجموعه‌ای تاریخی از یادمان‌ها، سنگ‌نوشته‌ها، نگاره‌ها، آرامگاه‌ها و آتش‌دان‌ها است که در زنگی‌...» ایجاد کرد

2026-04-19T12:36:56Z

صفحه‌ای تازه حاوی «<big>'''نقش رستم'''</big>؛ مجموعه‌ای باستانی در مرودشت استان فارس 300px|thumb|left|مجموعه نقش رستم در نزدیکی مرودشت استان فارس نقش رستم مجموعه‌ای تاریخی از یادمان‌ها، سنگ‌نوشته‌ها، نگاره‌ها، آرامگاه‌ها و آتش‌دان‌ها است که در زنگی‌...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

<big>'''نقش رستم'''</big>؛ مجموعه‌ای باستانی در مرودشت استان فارس 
[[پرونده:نقش.jpg|300px|thumb|left|مجموعه نقش رستم در نزدیکی مرودشت استان فارس]]
نقش رستم مجموعه‌ای تاریخی از یادمان‌ها، سنگ‌نوشته‌ها، نگاره‌ها، آرامگاه‌ها و آتش‌دان‌ها است که در زنگی‌آباد، قسمت شمالی شهرستان مرودشت [[استان فارس]] و در نزدیکی [[تخت جمشید]]، بر روی کوهی که امروزه حاجی‌آباد نامیده می‌شود، واقع شده است. این آثار از دوره [[ایلامیان]] (هزاره‌های یکم تا سوم قبل از میلاد)، [[هخامنشیان]] و [[ساسانیان]] به ‌یادگار مانده است. تصاویر حک‌شده بر سکه‌های ایرانی (300 تا 150 سال پیش از میلاد)، از اهمیت تاریخی نقش رستم حکایت دارد.<ref>Fisher, The Cambridge History of Iran, 1968, p850. </ref> این مجموعه از آثار کهن و باشکوه در سال 1310ش به ثبت ملی رسید و امروزه، به‌عنوان میراثی ایرانی به ثبت جهانی یونسکو نیز رسیده است.<ref>گيرشمن، ايران از آغاز تا اسلام، 1374ش، ص173-175 و 384-405؛ 
فرصت‌الدوله شيرازي، آثار عجم در تاريخ جغرافيايي بلاد و اماكن فارس، 1362ش، ص30؛ </ref> 

راه و روش سنگ‌تراشی‌های این مجموعه را برگرفته از تمدن اوراتویی می‌دانند، اما پیکره و نمای بیرونی این آرامگاه‌ها را از ابداعات داریوش بزرگ عنوان کرده‌اند<ref>کخ، از زبان داریوش، 1377ش، ص338.</ref> که در خاور نزدیک، [[مصر]] و [[یونان]] نظیری ندارد.<ref>Calmeyer, Zur Genese altiranischer Motive III: Felsgräber, 1975, p7-101. </ref> رسم ایجاد آرامگاه‌هایی در دل کوه از زمان داریوش و جانشینان او مرسوم گشت و تا سده‌ی دهم میلادی (دوره آل‌بویه) ادامه یافت.<ref>Calmeyer, Zur Genese altiranischer Motive III: Felsgräber, 1975, p30.</ref>
==نام و پیشینه این مجموعه==
این مکان در گذشته، به «سه‌گنبدان» یا «دوگنبدان» مشهور بود<ref>شهبازی، شرح مصور نقش رستم، 1357ش، ص16 و 38.</ref> و امروزه در میان مردم آن منطقه به نام‌های کوه «حاجی‌آباد»، کوه «استخر» و کوه «نِفِشت» شناخته می‌شود. برخی از مردم محلی نیز آن را حسین‌کوه می‌خوانند. از آن‌جا که ایرانیان، با دیدن تصاویر رشادت‌ها و پیروزی‌های پادشاهان بر این مجموعه از سنگ‌نگاره‌ها، به یاد رستم، پهلوان نامدار ایرانی، می‌افتادند، این بنا به‌تدریج به «نقش رستم» معروف شد.<ref>کخ، از زبان داریوش، 1377ش، ص338.</ref> 

این مجموعه برای اولین‌بار توسط «ارنست هرتسفلد» در سال 1302ش بررسی و کاوش شد. وی، پس از بررسی محوطه و دیواره‌های بیرونی این سازه‌ی دژگونه، بقایای برج و باروهای دیگر آن را نیز کشف کرد. پس از آن، این مجموعه‌ی عظیم مورد توجه گروه‌های کاوشگر مختلفی از سراسر دنیا قرار گرفت که از آن جمله می‌توان به گروه کاوش مؤسسه خاورشناسی دانشگاه شیکاگو اشاره کرد. این گروه توانستند در سال‌های 1936-1939م آثار باارزش دیگری همچون نسخه پارسی میانه کتیبه شاپور و دیگر سنگ‌نبشته‌های مدفون در دل خاک را پیدا کنند.<ref>[https://oi.uchicago.edu/research/publications/oip/persepolis-iii-royal-tombs-and-other-monuments Persepolis III: The Royal Tombs and Other Monuments,] </ref> بازمانده‌هایی از دو ساختمان و یک آب‌انبار در غرب قله کوه نیز کشف شدند.<ref>Von Gall, "NAQŠ-E ROSTAM", Encyclopædia Iranica, 2009.</ref>
==آثار برجای‌مانده در نقش رستم==
===آثار متعلق به دوره ایلامیان===
کهن‌ترین نقش بر دیواره‌های نقش رستم، طرحی است از ایزد و ایزدبانو (شاه و ملکه). قسمتی از این طرح، بعدها توسط پادشاه [[ساسانی]] (بهرام دوم) پاک شده و تصویر خود و درباریانش را جایگزین کرده است. آثار باقی‌مانده از نقش قبلی، نگاره‌ای از ایزد و ایزدبانو است که بر روی تختی با پایه‌هایی از مارهای پیچیده در هم، نشسته‌اند و اشخاصی در اطراف آن‌ها ایستاده‌اند.<ref>مصطفوی، آثار باستان: نقش رستم، 1317ش، ص16.</ref> باتوجه به جزئیاتی که در تصویر قابل رؤیت است، می‌توان این دو شخص نشسته را ملکه و پادشاهی دانست که در پیشگاه ایزد و ایزدبانو در حال نیایش هستند.<ref>شهبازی، شرح مصور نقش رستم، 1357ش، ص22.</ref> برخی از کاوشگران، قدمت این نقش را به 4000 سال پیش بازگردانده‌اند.<ref>کخ، از زبان داریوش، 1377ش، ص338.</ref> اما برخی دیگر بر اساس نوع و طرح لباس‌های حک‌شده در این نقوش، قدمت این اثر را در حدود 800 تا 600 سال پیش از میلاد دانسته‌اند.<ref>شهبازی، شرح مصور نقش رستم، 1357ش، ص23.</ref>
===آثار متعلق به دوره هخامنشیان===
[[داریوش]]، پادشاه هخامنشی در سال 486 پیش از میلاد درگذشت و در همین مکان دفن شد.<ref>Shahbazi, "DARIUS iii. Darius I the Great". 1994.</ref> ساخت آرامگاه داریوش در دوران زندگی او و همزمان با ساخت «کاخ آپادانی شوش» و «تخت جمشید» صورت گرفته است.<ref>هینتس، یافته‌های تازه از [[ایران باستان]]، 1387ش، ص206. </ref> نمای بیرونی این مقبره، به شکل چلیپایی با ارتفاع 22 متر کنده شده است.<ref>شهبازی، شرح مصور نقش رستم، 1357ش، ص39.</ref> 

«دیودور سیسیلی» در رابطه با ساختار این آرامگاه‌ها در نقش رستم بیان می‌کند که راهی برای ورود به آرامگاه‌ها وجود ندارد و تابوت‌ها را با اسبابی به درون مقبره وارد می‌کرده‌اند.<ref>پیرنیا، ایران باستان، چ2، 1369ش، ص1601.</ref> «ریچارد فرای»، شرق‌شناس و ایران‌شناس آمریکایی نیز معتقد است این آرامگاه‌ها را از آن جهت در دل سنگ‌های کوهستان بنا کردند که زمین از برخورد با جسد انسان آلوده نشود.<ref>Fisher, The Cambridge History of Iran, 1968, p383-386.</ref> 

تصویر پادشاهی که در دست چپ خود یک کمان دارد و دست راست خود را به‌سمت آتش مقدس و اهورامزدا نشانه گرفته است، بر روی سنگی در بالای این آرامگاه دیده می‌شود. در قسمتی دیگر نیز اقوام قلمرو پادشاهی هخامنشی، در دو ردیف، به تعداد 14 نفر (28 نماینده)، تخت روان پادشاهی را به‌دست گرفته‌اند. 

در قسمت ورودی آرامگاه، چهار ستون با فاصله‌ی 3.15 متر از یکدیگر قرار دارد که بر بالای آن‌ها، پیکره گاو مقدس قرار دارد. اشمیت، باستان‌شناس آلمانی، کاخ میانی آرامگاه را که منقوش است، همانند کاخ تچر، خانه زمستانی داریوش در [[تخت جمشید]]، دانسته که پس از آن توسط پادشاهانی دیگر تقلید شد. این بخش میانی به راهرویی می‌رسد که درون آن سه اتاقک وجود دارد. درون هر اتاقک نیز، سه گور مانند صندوق‌هایی تقریبا یکسان بنا شده‌اند.<ref>کخ، از زبان داریوش، 1377ش، ص340.</ref> در نتیجه، درون آرامگاه داریوش یکم، 9 قبر وجود دارد، اما هیچ سند و مدرکی از هویت آن‌ها موجود نیست.<ref>شهبازی، شرح مصور نقش رستم، 1357ش، ص63.</ref> حتی تشخیص این‌که کدام یک از این گورها، متعلق به خود داریوش است نیز ناممکن می‌نماید.<ref>کخ، از زبان داریوش، 1377ش، ص340.</ref>
در حجاری‌های صورت‌گرفته بر چلیپا (نمای بیرونی)، متونی به زبان‌های فارسی ‌باستان، ایلامی و بابلی حک شده است،<ref>مصطفوي، اقليم پارس، آثار تاريخي و اماكن باستاني فارس، 1375ش، ص36-43.</ref> که گفتاری شبیه به وصیت‌نامه است. این وصیت معنوی از داریوش را در مقام فرمان‌روای جهان، در تاریخ خاورمیانه بی‌نظیر می‌دانند.<ref> هینتس، یافته‌های تازه از ایران باستان، 1387ش، ص206 و 207.</ref> نوشته‌ی بالایی آرامگاه و نوشته کنده‌کاری شده‌ی کناری را نمونه‌هایی از خصوصیات نیک داریوش و نبوغ وی دانسته‌اند. 

آرامگاه خشایارشا در فاصله 100 متری از آرامگاه [[داریوش]] بنا شده است. بر روی دیواره‌ها و کناره‌های این آرامگاه نیز، نقوشی از پادشاه در حال نیایش و در حالی‌که بر روی اورنگی بر دستان مردمی از سرزمین‌های گوناگون است، به‌تصویر کشیده شده است. آرامگاه اردشیر یکم در فاصله‌ی 37 متری از آرامگاه داریوش یکم و بسیار بی‌دقت و کم‌ارتفاع بنا شده است. آرامگاه داریوش دوم روبه‌روی بنای کعبه زرتشت قرار دارد.<ref>شهبازی، شرح مصور نقش رستم، 1357ش، ص66 و 74 و 77؛ 
بصیری، نقش رستم، 1330ش، ص47.</ref>
===آثار متعلق به دوره ساسانیان===
از آن‌جایی که نقش رستم، جایگاهی مقدس و بااهمیت انگاشته می‌شد، به‌دستور شاهان پس از [[هخامنشیان]] نیز نگاره‌هایی بر دیوار‌های آن ایجاد می‌شد. یکی از آن‌ها که امروزه از زیباترین و سالم‌ترین بناهای این مجموعه به‌شمار می‌رود، سنگ‌نگاره‌ی اهورامزدا و اردشیر بابکان است. در این تصویر که معتقدند اولین بنای انسان‌انگاری اهورامزدا است، نقشی از او و اردشیر بابکان در حالی‌که سوار بر اسب هستند، دیده می‌شود.<ref>پوربهمن، پوشاک در ایران باستان، 1386ش، ص175. </ref> در زیر پای اسب اردشیر نیز، تصویری از «رادوان پنجم»، آخرین پادشاه اشکانی، قرار دارد و در زیر پای اسب اهورامزدا نیز تصویری از اهریمن به‌صورتی قرینه حک شده است.<ref>نفیسی، تاریخ تمدن ایران ساسانی، 1384ش، ص253.</ref> در این نقش، در حقیقت، پیروزی اردشیر بر اردوان را همپایه‌ی پیروزی اهورامزدا بر اهریمن نشان داده‌اند.<ref>بیانی، شامگاه اشکانیان و بامداد ساسانیان، 1386ش، ص35.</ref> 

سنگ‌نگاره پیروزی شاپور بر امپراتوری [[روم]] نیز از دیگر آثار برجای‌مانده از دوران [[ساسانی]] است. این تصویر در حدود 11 متر طول و 5 متر عرض دارد. در این تصویر که به‌فتح امپراتوری روم توسط [[سپاه]] [[ایران]] اشاره دارد، صحنه اسارت والرین و فیلیپ عرب، امپراتور آن روزگار روم، نشان داده شده است.<ref>نفیسی، تاریخ تمدن ایران ساسانی، 1384ش، ص109.</ref> این نقش، از نظر ظریف‌کاری و زیبایی در هنر معماری و کنده‌کاری، بسیار با ارزش است؛ زیرا حتی لباس والرین نیز مطابق با جامه‌های رومی آن زمان کنده‌کاری شده است.<ref>نفیسی، تاریخ تمدن ایران ساسانی، 1384ش، ص251.</ref> 

سنگ‌نگاره بهرام دوم و درباریان در کنار یک سنگ‌نگاره ایلامی حک شده است. این بنای زیبا و دیدنی، 5 متر طول و 2.5 متر عرض دارد. در میانه‌ی این تصویر، بهرام به‌صورت تمام‌قد ایستاده و در سمت چپ و راست او حدود 8 نفر به‌صورتی نیم‌تنه به‌تصویر کشیده شده‌اند. این افراد همگی به بهرام می‌نگرند و انگشت سبابه‌ی دست راست خود را به‌نشانه احترام به‌سوی او بلند کرده‌اند.<ref>شهبازی، شرح مصور نقش رستم، 1357ش، ص114.</ref> افرادی که در سمت چپ بهرام ایستاده‌اند را خانواده وی معرفی می‌کنند. نفر اول ملکه، شاپور دختک، و 2 نفر بعدی شاهزاده‌ها هستند که به‌دلیل آن‌که ریشی بر چهره ندارند، آنها را کم سن و سال می‌دانند. نفر چهارم را همان کرتیر، موبد پرنفوذ دوران ساسانی، و نفر پنجم را نرسی، پسر شاپور یکم، معرفی می‌کنند که پس از بهرام دوم به پادشاهی رسید.<ref>رجبی، کرتیر و سنگنبشته او در کعبه زرشت، 1350ش، ص36 و 38.</ref> 

سنگ‌نگاره پیروزی بهرام دوم شامل دو سنگ‌تراشی بزرگ است که صحنه پیروزی پادشاهان اسب‌سوار بر دشمنان نگون‌سار آن‌ها را نشان می‌دهند. این سنگ‌نگاره در طول زمان، بسیار آسیب دیده است. 

سنگ‌نگاره آناهیتا و نرسی، چگونگی تاج‌گذاری و سلطنت نرسی را شرح می‌دهد. در این تصویر، که می‌توان آن را یکی از زیباترین سنگ‌نگاره‌های مجموعه نقش رستم دانست، نرسی تاجی زیبا بر سر دارد و دست چپ خود را بلند کرده تا حلقه‌ای را از آناهیتا، ایزدبانوی آب و باروری، بستاند.<ref>سن کریستن، ایران در زمان ساسانیان، 1367ش، ص258.</ref> برخی این حلقه را حلقه اتحاد، و برخی دیگر آن را تاج پادشاهی می‌دانند.<ref>بهنام، نقش رستم در تاجگذاری پادشاهان ساسانی، 1346ش، ص17.</ref> 

در نقش دیگری، هرمز دوم سوار بر اسب است. این بنا نیز بر اثر گذر زمان، آسیب‌هایی جدی دیده است اما بنابر سکه‌های کتیبه‌دار و ظروفی که در این نقش وجود دارند، می‌توان آن را متعلق به شخص هرمز دوم دانست.<ref>[https://oi.uchicago.edu/research/publications/oip/persepolis-iii-royal-tombs-and-other-monuments Schmidt, Persepolis III: The Royal Tombs and Other Monuments, 1970, p135.]</ref> 

سنگ‌نگاره شاپور دوم در پایین آرامگاه داریوش دوم کنده‌کاری شده است. در این تصویر، سوار تاج‌داری حضور دارد که نیزه‌ای بلند بر گردن دشمنی سواره فرو کرده است. تاریخ دقیق این سنگ‌نگاره مشخص نیست اما برخی از کاوش‌گران، بر اساس نوع تاج و پوشش، آن را متعلق به دوران شاپور دوم می‌دانند.<ref>شهبازی، شرح مصور نقش رستم، 1357ش، ص124.</ref>
===کعبه زرتشت (کلبه زرتشت)===
ساختمانی چهارگوش و پله‌دار از سنگ‌های آهک سفید و بسیار خوش‌تراش است و از نظر اصول معماری بسیار بی‌نقص جلوه می‌کند.<ref>بهنام، نقش رستم در تاجگذاری پادشاهان ساسانی، 1346ش، ص15.</ref> ارتفاع این بنا، در حدود 14.12 متر است و یک در ورودی دو لنگه‌ای و بسیار سنگین دارد.<ref>رجبی، کرتیر و سنگنبشته او در کعبه زرشت، 1350ش، ص10.</ref> این خانه مکعبی در دوره ساسانیان به بُن‌خانه/ بُن‌خانک معروف بوده است.<ref>مصطفوي، اقليم پارس، آثار تاريخي و اماكن باستاني فارس، 1375ش، ص336-344. </ref> اصطلاح «کعبه زرتشت» از قرن چهاردهم میلادی برای این بنا مرسوم شد.<ref>Gropp, "KAʿBA-YE ZARDOŠT", 2009. </ref> 

با توجه به شباهت این ساختمان زیبا به بنای دیگری در [[پاسارگاد]]، می‌توان کاربرد آن‌ها را همسان دانست.<ref>Lendering, "Naqš-i Rustam", 2009. </ref> به‌عقیده‌ی برخی از باستان‌شناسان، این بنا یک آرامگاه، و به‌عقیده‌ی گروهی دیگر این مکان آتشکده‌ای بوده که آتش مقدس در آن قرار داشته است.<ref>بهنام، نقش رستم در تاجگذاری پادشاهان ساسانی، 1346ش، ص16.</ref> گروهی دیگر نیز معتقدند که این بنا، جایی برای نگهداری اسناد دینی و اوستا بوده است.<ref>شهبازی، شرح مصور نقش رستم، 1357ش، ص34.</ref> در قسمت جنوبی این بنا، کتیبه‌هایی از دوره شاپور یکم (ساسانیان، 262م) و موبد آن (کرتیر) وجود دارد که در رابطه با امور مذهبی و اداری آن زمان است.<ref>لوكرنين، «نهادهاي سياسي، اجتماعي و اداري، ماليات‌ها و دادوستد»، 1381ش، ص128 و 129. </ref> این کتیبه، از نظر تاریخی بسیار حائز اهمیت است.<ref>شهبازی، شرح مصور نقش رستم، 1357ش، ص29. </ref> 

بر فراز نقش رستم نیز برج سنگی آتش‌دانی به‌صورت مکعب تراشیده شده که مربوط به‌دوره [[هخامنشیان]] است و در اطراف آن استودان‌ها (دخمه‌ها)یی مربوط به دوره ساسانی قرار دارد.
==پانویس==
{{پانویس}}
==منابع==
* بصیری، حسین، نقش رستم، تهران، تعلیم و تربیت (آموزش و پرورش)، 1330ش.
* بهنام، عیسی، نقش رستم در تاجگذاری پادشاهان ساسانی، تهران، هنر و مردم، 1346ش.
* بیانی، شیرین، شامگاه اشکانیان و بامداد ساسانیان، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، 1386ش.
* پوربهمن، فریدون، پوشاک در ایران باستان، ترجمه هاجر ضیا سیکارودی، تهران، امیرکبیر، 1386ش.
* پیرنیا، حسن، ایران باستان، تهران، دنیای کتاب، 1369ش.
* رجبی، پرویز، کرتیر و سنگ‌نبشته او در کعبه زرشت، تهران، ویژه، 1350ش.
* سن کریستن، آرتور، ایران در زمان ساسانیان، تهران، امیرکبیر، 1367ش.
* شهبازی، علیرضا شاپور، شرح مصور نقش رستم، تهران، بنداد تحقیقات هخامنشی، 1357ش.
* فرصت‌الدوله شيرازي، محمدنصير بن جعفر حسيني، آثار عجم در تاريخ جغرافيايي بلاد و اماكن فارس، تهران، فرهنگسرا، 1362ش.
* کخ، هایدماری، از زبان داریوش، ترجمه پرویز رجبی، تهران، کارنگ، 1377ش.
* گيرشمن، رومن، هنر ايران در دوره هخامنشي، ترجمه عيسي بهنام، تهران، بنگاه ترجمه و نشر كتاب، 1346ش.
* گيرشمن، رومن، ايران از آغاز تا اسلام، ترجمه محمد معين، تهران، علمي و فرهنگي، 1374ش.
* لوكرنين، و. گ، «نهادهاي سياسي، اجتماعي و اداري، ماليات‌ها و داد و ستد»، در تاريخ ايران از سلوكيان تا فروپاشي دولت ساسانيان، پژوهش دانشگاه كمبريج، ترجمه حسن انوشه، تهران، اميركبير، 1381ش.
* مصطفوي، محمدتقي، اقليم پارس، آثار تاريخي و اماكن باستاني فارس، تهران، نشر اشاره، 1375ش.
* مصطفوی، محمدتقی، آثار باستان: نقش رستم، تهران، تعلیم و تربیت (آموزش و پرورش)، 1317ش.
* نفیسی، سعید، تاریخ تمدن ایران ساسانی، تهران، انتشارات اساطیر، 1384ش.
* هینتس، والتر، داریوش و ایرانیان، ترجمه پرویز رجبی، تهران، نشر ماهی، 1387ش.
* هینتس، والتر، یافته‌های تازه از ایران باستان، ترجمه پرویز رجبی، تهران، ققنوس، 1387ش.
* Calmeyer, Peter, Zur Genese altiranischer Motive III: Felsgräber, Berlin, Reimer, 1975.
* Fisher, W. B, The Cambridge History of Iran, Cambridge, University Press, 1968.
* Frye, Richard Nelson, "Persepolis Again", Journal of Near Eastern Studies, 1974.
* Gropp, Gerd, "KAʿBA-YE ZARDOŠT", Encyclopædia Iranica, 2009.
* Lendering, Jona, "Naqš-i Rustam", Livius, 2009.
* Schmidt, E. F, Persepolis III: The Royal Tombs and Other Monuments, University of Chicago Press, 1970.
* Shahbazi, A. Shapur, "DARIUS iii. Darius I the Great". Encyclopædia Iranica, 1994.
* Von Gall, Hubertus, "NAQŠ-E ROSTAM", Encyclopædia Iranica, 2009.

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ۲۶ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۱۷:۲۶
خط ۷۴:		خط ۷۴:
	* Von Gall, Hubertus, "NAQŠ-E ROSTAM", Encyclopædia Iranica, 2009.		* Von Gall, Hubertus, "NAQŠ-E ROSTAM", Encyclopædia Iranica, 2009.

	{{~~شاهشاهی~~ ساسانی}}		{{شاهنشاهی ساسانی}}

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ۲۶ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۱۷:۲۶
خط ۷۳:		خط ۷۳:
	* Shahbazi, A. Shapur, "DARIUS iii. Darius I the Great". Encyclopædia Iranica, 1994.		* Shahbazi, A. Shapur, "DARIUS iii. Darius I the Great". Encyclopædia Iranica, 1994.
	* Von Gall, Hubertus, "NAQŠ-E ROSTAM", Encyclopædia Iranica, 2009.		* Von Gall, Hubertus, "NAQŠ-E ROSTAM", Encyclopædia Iranica, 2009.

			{{شاهشاهی ساسانی}}

نقش رستم - تاریخچهٔ نسخه‌ها

علی شاهرودی: /* منابع */

علی شاهرودی: /* منابع */