رضا عسکری: رضا عسکری صفحهٔ مباهله را بدون برجای‌گذاشتن تغییرمسیر به واقعه مباهله منتقل کرد

2026-06-03T05:16:34Z

رضا عسکری صفحهٔ مباهله را بدون برجای‌گذاشتن تغییرمسیر به واقعه مباهله منتقل کرد

→ نسخهٔ قدیمی‌تر	نسخهٔ ۱۳ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۰۸:۴۶
(بدون تفاوت)

علی شاهرودی: /* منابع */

2026-05-31T16:59:04Z

منابع

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ۱۰ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۲۰:۲۹
خط ۶۷:		خط ۶۷:
	* یعقوبی، ابن واضح، تاریخ یعقوبی، قم، دارالزهرا، چاپ اول، ۱۳۸۷ش.		* یعقوبی، ابن واضح، تاریخ یعقوبی، قم، دارالزهرا، چاپ اول، ۱۳۸۷ش.
	{{پایان منابع}}		{{پایان منابع}}

			{{شیعه-افقی}}

محمدحسن عباسی: صفحه‌ای تازه حاوی «تابلوی نقاشی رضا بدرالسماء با مضمون مباهله '''مباهله'''؛ رویارویی خاندان پیامبر اسلام و مسیحیان نجران به‌منظور نفرین و هلاکت گروه باطل و ناحق. پس از آن که مناظرۀ پیامبر اسلام ب...» ایجاد کرد

2026-05-10T11:54:53Z

صفحه‌ای تازه حاوی «جایگزین=رضا بدرالسماء-مباهله|بندانگشتی|تابلوی نقاشی رضا بدرالسماء با مضمون مباهله '''<big>مباهله</big>'''؛ رویارویی خاندان پیامبر اسلام و مسیحیان نجران به‌منظور نفرین و هلاکت گروه باطل و ناحق. پس از آن که مناظرۀ پیامبر اسلام ب...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

[[پرونده:مباهله.jpg|جایگزین=رضا بدرالسماء-مباهله|بندانگشتی|تابلوی نقاشی رضا بدرالسماء با مضمون مباهله]]
'''<big>مباهله</big>'''؛ رویارویی خاندان پیامبر اسلام و مسیحیان نجران به‌منظور نفرین و هلاکت گروه باطل و ناحق.

پس از آن که مناظرۀ [[پیامبر اسلام]] با مسیحیان نجران، سودی نبخشید و [[ایمان]] نیاوردند، پیشنهاد [[مباهله]] توسط طرفین پذیرفته شد؛ اما در روز موعود، هیئت نجرانی حاضر به مباهله نشده و تن به مصالحه و پرداخت جزیه دادند. به اعتقاد [[شیعیان]]، این ماجرا علاوه بر حقانیت دعوت پیامبر اسلام، فضیلت همراهان پیامبر را نیز اثبات می‌کند. آیه ۶۱ سوره آل‌عمران که به ماجرای مباهله اشاره دارد، [[امام علی]] را نفس و جان پیامبر قلمداد کرده است. تاریخ این رویداد را مشهور تاریخ‌نگاران، سال دهم قمری می‌دانند.

==مفهوم شناسی مباهله==
واژۀ عربی «مباهلة» به‌معنای لعنت<ref>طباطبایی، المیزان، 1391ق، ج3، ص224.</ref> یا نفرین کردن یکدیگر است<ref>جوهری، الصحاح، 1407ق، ذیل ماده بَهَلَ.</ref> و در اصطلاح قرآن، به‌معنای نفرین بر دروغگو و درخواست هلاکت او از خداوند است.<ref>سوره آل‌عمران، آیه 61.</ref>

==ماجرای مباهله با مسیحیان نجران==
پس از فتح مکه و استقرار حکومت اسلامی، پیامبر خدا با ارسال نامه‌هایی به پادشاهان آن زمان، آنان را به [[اسلام]] دعوت کرد. ابوحارثه، اسقف نجران (منطقه‌ای واقع در مرز حجاز و یمن، بین عَدَن و حَضرَمَوت)،<ref>سبحانی، فروغ ابدیت، 1384ش، ص900.</ref> یکی از کسانی بود که چنین نامه‌ای دریافت کرد.<ref>نصیری، تاریخ تحلیلی اسلام، 1385ش، ص127.</ref> وی پس از مشورت، در رأس هیئتی ۶۰ نفره، راهی مدینه شد تا با پیامبر دیدار کرده و دلایل ادعای رسالت و نبوت او را جویا شده و پیرامون برخی مسائل، نظیر بنده بودن یا خدایی عیسی مذاکره کند.<ref>یعقوبی، تاریخ، 1387ش، ج2، ص54؛ سبحانی، فروغ ابدیت، 1384ش، ص901.</ref>

نتیجۀ این مذاکرات، برای طرفین، مطلوب و قانع‌کننده نبود؛ لذا هیئت مذکور، پیشنهاد مباهله را داد<ref>قمی، منتهی الآمال، 1371ش، ج1، ص182-183.</ref> که با نزول آیۀ ۶۱ سورۀ آل‌عمران،<ref>فمَن حاجّک فیه مِن بعد ما جائک من العلم، فقل تعالوا نَدعُ أبنائنا وأبنائکم، ونساءنا ونسائکم، وأنفُسنا وأنفُسکم، ثمّ نَبتَهِل، فنجعل لعنتَ الله علی الکاذبین.</ref> پیامبر نیز موافقت خود را اعلام کرد.<ref>یعقوبی، تاریخ، 1387ش، ج2، ص54-55؛ قمی، منتهی الآمال، 1371ش، ج1، ص183؛ سبحانی، فروغ ابدیت، 1384ش، ص904.</ref>

پس از توافق طرفین، مقرر شد مراسم مباهله در محلی خارج از مدینه و در دامنۀ صحرا برگزار شود. در روز موعود، پیامبر اسلام، تنها چهار نفر، شامل علی، فاطمه، حسن و حسین (علیهم‌السلام) را همراه خود برد،<ref>شوشتری، احقاق الحق، ۱۴۰۹ق، ج۳، ص46-72؛ طباطبایی، المیزان، 1391ق، ج3، ص234.</ref> زیرا اینان را به تصریح قرآن، «أبناء» (فرزندان)، «نساء» (زنان) و «أنفسنا» (جان خود)<ref>سوره آل‌عمران، آیه 61.</ref> و پاک‌ترین نفوس و استوارترین مؤمنان می‌دانست.<ref>سبحانی، فروغ ابدیت، 1384ش، ص905.</ref>

وقتی هیئت نمایندگی نجران ترکیب نمایندگان [[مسلمانان]] را این‌گونه دیدند، پی به [[صداقت]] پیامبر و درستی دعوت او و اطمینان او از استجابت دعای خود، برده، از مباهله انصراف دادند و با پرداخت جزیه به دولت اسلامی، به شرط بقا بر آیین خود و تأمین امنیت ساکنان منطقۀ نجران توسط حکومت مدینه، موافقت کردند.<ref>قمی، منتهی الآمال، 1371ش، ج1، ص183-184.</ref> موافقت‌نامه، توسط [[امام علی|علی بن ‌أبی‌طالب]] نوشته شد و به امضای طرفین رسید.<ref>یعقوبی، تاریخ، 1387ش، ج2، ص55؛ سبحانی، فروغ ابدیت، 1384ش، ص908.</ref>

==اسناد ماجرای مباهله==
ماجرای مباهله در حدود ۶۰ منبع از اهل‌سنت،<ref>شوشتری، احقاق الحق، ۱۴۰۹ق، ج۳، ص46-72.</ref> از جمله کَشّاف زمخشری (ج۱، ص۲۸۲-۲۸۳)، مفاتیح‌الغیب فخر رازی (ج۲، ص۲۷۱-۲۷۲) و الکامل ابن‌اثیر (ج۲، ص۱۱۲) آمده است. از مُسلَّمات تاریخی در ماجرای مباهله، این است که پیامبر خدا کسی را جز علی، فاطمه، حسن و حسین، همراه خود برای مباهله نبُرد،<ref>طباطبایی، المیزان، 1391ق، ص224، 229، 230، 232، 233 و 234.</ref> که سندی بر فضیلت و افضلیت این چهار تن است.<ref>شوشتری، احقاق الحق، ۱۴۰۹ق، ج۳، ص۴۶؛ سبحانی، فروغ ابدیت، 1384ش، ص909.</ref> عایشه، در حدیثی، به این امر اذعان کرده که پیامبر، در روز مباهله، این چهار تن را در زیر عبای خود قرار داده، آیۀ تطهیر<ref>سوره أحزاب، آیه 33.</ref> را تلاوت کرد<ref>قمی، منتهی الآمال، 1371ش، ج1، ص185؛ سبحانی، فروغ ابدیت، 1384ش، ص907.</ref> و سپس، رو به آسمان چنین گفت: «اللهم هؤلاء أهل‌بیتی».<ref>طباطبایی، المیزان، 1391ق، ج3، ص230، 232-233.</ref>

==تاریخ وقوع مباهله==
با وجود قطعیت رویداد مباهله، دربارۀ تاریخ این رویداد، اختلافاتی وجود دارد. برخی مورخان، نظیر شیخ مفید (م۴۱۳ه) وقوع مباهله را در سال هشتم هجری، پس از فتح مکه دانسته<ref>مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۱۶۶–۱۷۱.</ref> و بعضی، سال نهم هجری می‌دانند.<ref>محمدی ری‌شهری، فرهنگ‌نامه مباهله، ۱۳۹۵ش، ص۸۳–۸۷.</ref> ولی غالب مورخان و مفسران، نظیر ابن‌جَریر طبری،<ref>طبری، تاریخ الامم و الملوک، ۱۳۸۷ش، ج۳، ص۱۳۹.</ref> معتقدند که این اتفاق، در سال دهم هجری<ref>سبحانی، فروغ ابدیت، 1384ش، ص910.</ref> روی داده است. در روز و ماه وقوع مباهله نیز اجماعی وجود ندارد. با این وجود، یکی از روزهای ۲۱، ۲۴، ۲۵ و ۲۷ ذیحجه<ref>سبحانی، فروغ ابدیت، 1384ش، ص911.</ref> را روز مباهله برشمرده‌اند.

بنابر نوشتۀ سیره‌نویسان، در سال دهم هجرت، پیامبر اسلام، امام علی را به یمن فرستاد تا جزیۀ (خراج) مردم نجران را جمع‌آوری کند. وی پس از استقرار و انجام مأموریت محوّله، در ایام حج، رهسپار مکه شد تا به پیامبر پیوسته و خراج جمع‌آوری شده را تحویل دهد. بر اساس این گزارش تاریخی، رویداد مباهله در ماه ذیحجّه نبوده است، زیرا پیامبر اسلام در ذیحجۀ سال دهم هجرت به مکه رفت تا مناسک حج را به مسلمانان تعلیم دهد و در هجدهم ذیحجه نیز، در غدیر خُم، علی را به ولایت امرِ امت مسلمان منصوب کرد و مدتی نیز برای بیعت مسلمانان با علی در آن‌جا اقامت داشت. فاصلۀ غدیر خُم تا مدینه، دست‌کم ۹ روز راه است. گفته شده است که جریان مباهله و نگارش صلح‌نامه، در سال دهم هجرت نبوده و اگر بوده، در ماه‌های قبل از [[ذی‌الحجة|ذیحجه]] بوده است.<ref>سبحانی، فروغ ابدیت، 1384ش، ص912- 916.</ref>

همچنین سند روایتی که شیخ طوسی بر اساس آن، تاریخ مباهله را ۲۴ ذیحجه سال دهم هجری دانسته،<ref>شیخ طوسی، مصباح المتهجد، ۱۴۱۱ق، ج۲، ص۷۵۹.</ref> مشتمل بر افرادی است که در کتب رجالی شیعه، توثیق نشده‌اند.<ref>سبحانی، فروغ ابدیت، 1384ش، ص918.</ref>

==احتجاجات بر آیۀ مباهله==
امامان شیعه، از جمله [[امام کاظم]]<ref>طباطبایی، المیزان، 1391ق، ج۳، ص۲۳۰–۲۲۹.</ref> و [[امام رضا]]<ref>مفید، الفصول المختاره، ۱۴۱۴ق، ص۳۸.</ref> و نیز برخی اصحاب پیامبر خدا مانند سعد بن أبی‌وقّاص،<ref>طباطبایی، المیزان، 1391ق، ج۳، ص۲۳۲.</ref> به آیۀ مباهله، بر فضیلت و افضلیت امام علی احتجاج و استناد کرده‌اند.

==آموزه‌های رویداد مباهله==
مفسران و اندیشمندان [[مسلمان]] از رویداد مباهله و به‌ویژه آیه مباهله، به آموزه‌ها و انگاره‌های شناختی زیر دست یافته‌اند:
*ضرورت دفاع از اسلام، با فداکردن جان و دارایی؛ هدف هر انسانی باید اِحقاق حق و حمایت از آن باشد و این آمادگی را داشته باشد که در این راه، جان و مال و خانواده‌اش را فدا کند؛<ref>الغفوری، «خوانش فقهی جدید از آیه مباهله(۲)»، ص۵۲؛ سبزواری، مواهب الرحمان، ۱۴۰۹–۱۴۱۰ق، ج۶، ص۸.</ref>
*مشروعیت مشارکت سیاسی و اجتماعی زنان؛ این مشروعیت، از کاربرد واژه «نساءَنا» در آیه مباهله و حضور [[حضرت فاطمه]] در ماجرای مباهله برداشت می‌شود؛<ref>الغفوری، «خوانش فقهی جدید از آیه مباهله(۲)»، ص۴۸–۴۹.</ref>
*دوشادوشی زنان و مردان، در عرصه‌های مختلف دینی و اجتماعی؛ این همراهی از کاربرد عبارت «أبنائنا و نسائنا و أنفسنا» در آیه مباهله برداشت شده است؛<ref>رشید رضا، تفسیر المنار، ۱۹۹۰م، ج۳، ص۲۶۶؛ سبزواری، مواهب الرحمان، ۱۴۰۹–۱۴۱۰ق، ج۶، ص۱۸–۱۹.</ref>
*دعا در فرهنگ اسلامی، ابزاری کارآمد، سلاحی بُرّان و برگ برندۀ مؤمنان است؛ این گزاره از عبارت «قل تعالَوا نَدعُ» در آیه مباهله برداشت شده است؛
*[[کودک|کودکان]] با [[تربیت دینی کودک|تربیت دینی]] و سیاسی، نقشی بسزا و تعیین‌کننده در مسائل اجتماعی دارند؛
*استمداد از غیب، پس از ناکارآمدی توانایی‌های عادی و مادی (ثمّ نَبتَهِل)؛
*در [[دعا]]، تعداد نفرات اهمیت ندارد، بلکه حالات و روحیات دعاکنندگان مهم است؛
*اهل‌بیت (خاندان پیامبر خدا) مستجاب‌الدعوة هستند؛
*علی، جان محمد است؛
*فرزند دختری، همچون فرزند پسری، فرزندِ خودِ انسان است؛ حسنین فرزندان پیامبر خدا هستند؛
*[[ایمان]] به هدف، انسان را شجاع و خطرپذیر می‌کند؛<ref>قرائتی، تفسیر نور، 1383ش، ج۲، ص۷۸.</ref>

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
{{آغاز منابع}}
* قرآن
* جوهری، اسماعیل بن حَمّاد، الصَّحاح (تاج اللغة و صحاح العربیة)، تحقیق احمد عبدالغفور عطار، بیروت، دارالعلم للملایین، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
* رشید رضا، محمد، تفسیر القرآن الکریم (تفسیر المنار)، قاهره، الهیئة المصریة العامة للکتاب، ۱۹۹۰م.
* سبحانی، جعفر، فروغ ابدیت (تجزیه و تحلیل کاملی از زندگی پیامبر اکرم)، قم، بوستان کتاب، چاپ بیستم، ۱۳۸۴ش.
* سبزواری، سید عبدالاعلی، مواهب الرحمان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسه اهل‌البیت، ۱۴۰۹–۱۴۱۰ق.
* شوشتری، قاضى نورالله، إحقاق الحق و إزهاق الباطل، قم، کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی، چاپ اول، ۱۴۰۹ق.
* طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، چاپ سوم، ۱۳۹۱ق.
* طبری، محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، دارالتراث، الطبعة الثانیة، ۱۳۸۷ش/۱۹۶۷م.
* طوسی، محمد بن حسن، مصباح المتهجد و سلاح المتعبد، بیروت، مؤسسة فقه الشیعة، چاپ اول، ۱۴۱۱ق.
* الغفوری، خالد، «خوانش فقهی جدید از آیه مباهله(۱)»، ترجمه محمودرضا توکلی محمدی، کوثر معارف، ش۲۱، بهار ۱۳۹۱ش.
* الغفوری، خالد، «خوانش فقهی جدید از آیه مباهله(۲)»، ترجمه محمودرضا توکلی محمدی، کوثر معارف، ش۲۲، تابستان ۱۳۹۱ش.
* قرائتی، محسن، تفسیر نور، تهران، مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن، چاپ یازدهم، ۱۳۸۳ش.
* قمی، عباس، منتهی‌الآمال، قم، هجرت، چاپ ششم، ۱۳۷۱ش.
* محمدی ری‌شهری، محمد، فرهنگ‌نامه مباهله (روشی در رویارویی با دگراندیشان)، قم، دارالحدیث، چاپ اول، ۱۳۹۵ش.
* مفید، محمد بن محمد بن نعمان، الإرشاد، تحقیق مؤسسة آل‌البیت لإحیاء التراث، قم: المؤتمر العالمی لالفیة الشیخ المفید، ۱۴۱۳ق.
* مفید، محمد بن محمد بن نعمان، الفصول المختاره، تحقیق سید میرعلی شریفی، بیروت، دار المفید، الطعبة الثانیة، ۱۴۱۴ق.
* نصیری، محمد، تاریخ تحلیلی اسلام، قم، دفتر نشر معارف، چاپ دهم، ۱۳۸۵ش.
* یعقوبی، ابن واضح، تاریخ یعقوبی، قم، دارالزهرا، چاپ اول، ۱۳۸۷ش.
{{پایان منابع}}

واقعه مباهله - تاریخچهٔ نسخه‌ها

رضا عسکری: رضا عسکری صفحهٔ مباهله را بدون برجای‌گذاشتن تغییرمسیر به واقعه مباهله منتقل کرد

علی شاهرودی: /* منابع */