علی شاهرودی: ابرابزار

2026-05-10T05:01:48Z

ابرابزار

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ۲۰ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۰۸:۳۱
خط ۹۴:		خط ۹۴:
	*وجدانی‌فر، نادر و دیگران، مردم‌نگاری شهرهای بزرگ: اردبیل، تهران، پژوهشکده مردم‌شناسی، ۱۳۸۵ش.		*وجدانی‌فر، نادر و دیگران، مردم‌نگاری شهرهای بزرگ: اردبیل، تهران، پژوهشکده مردم‌شناسی، ۱۳۸۵ش.
	{{پایان منابع}}		{{پایان منابع}}

			{{صنایع دستی}}

زهرا فاضل: صفحه‌ای تازه حاوی «تصویر چند پالان در کارگاهی در شهر بانه {{درشت|'''پالان'''}}؛ پوشاک ضخیم آکنده از پشم، کاه یا پوشال که بر پشت حیوان بارکش می‌نهند.{{سخ}}پالان یک وسیله شبیه به زین است که روی کمر یا پشت چهارپایان ق...» ایجاد کرد

2026-04-20T12:01:11Z

صفحه‌ای تازه حاوی «جایگزین=پالان‌دوزی-سنندج|بندانگشتی|تصویر چند پالان در کارگاهی در شهر بانه {{درشت|'''پالان'''}}؛ پوشاک ضخیم آکنده از پشم، کاه یا پوشال که بر پشت حیوان بارکش می‌نهند.{{سخ}}پالان یک وسیله شبیه به زین است که روی کمر یا پشت چهارپایان ق...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

[[پرونده:پالان.jpg|جایگزین=پالان‌دوزی-سنندج|بندانگشتی|تصویر چند پالان در کارگاهی در شهر بانه]]
{{درشت|'''پالان'''}}؛ پوشاک ضخیم آکنده از پشم، کاه یا پوشال که بر پشت حیوان بارکش می‌نهند.{{سخ}}پالان یک وسیله شبیه به زین است که روی کمر یا پشت چهارپایان قرار می‌گیرد تا هم حیوان بار کمتری تحمل کند و هم سوار شدن یا حمل بار برای انسان راحت‌تر باشد. برخلاف زین که مخصوص اسب‌ها و صرفاً برای سواری به‌کار می‌رود، پالان برای حمل بار و همچنین حمل مسافر روی چهارپایان مانند [[خر|الاغ]]، قاطر استفاده می‌شود. ساختار پالان معمولاً از پارچه یا گونی است که داخل آن با کاه یا پوشال پر می‌شود و دوخت آن به دقت و با ظرافت خاصی انجام می‌شود تا ضمن حمایت از حیوان، استحکام کافی برای حمل بار را داشته باشد.

== معرفی پالان ==
پالان، پوششی ضخیم که درون آن را از کاه، [[پشم]] یا پوشال پُر کرده و بر پشت چهارپایان قرار می‌دهند تا نشستن بر روی حیوانات راحت‌تر شود.<ref>[https://www.vajehyab.com/moein/پالان معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه پالان]؛ صوفی، فرهنگ فارسی معلم، 1380ش، ص۲۳۴؛ معین، حاشیه بر برهان قاطع، 1361ش، ج1، ص357.</ref> این تشکچه همچنین از آسیب‌رساندن بارهای سنگین، زمخت و زاویه‌دار به بدن چهارپایان جلوگیری می‌کند. پالان الاغ شامل یک تشکچهٔ ضخیم به‌نام «[[جوال]]» است که روی پشت حیوان قرار می‌گیرد و برای جلوگیری از لغزش، تسمه‌های پهن و سگک‌دار در زیر شکم و دم حیوان نصب می‌شود. علاوه بر این، پالان اغلب با زینت‌آلاتی مثل منگوله و خر مهره تزئین می‌شود.<ref>[https://golestan.mcth.ir/print.php?id=14694 «معرفی رشته پالان‌دوزی»، وب‌سایت اداره کل میراث فرهنگی و گردشگری استان گلستان.]</ref>

در بسیاری از مناطق ایران، به پالان، «پالون» می‌گویند و در منطقهٔ کوهبان (کرمان) به [[پالان‌دوزی]] «شال‌دوزی» می‌گویند.<ref>رهجو و دیگران، مردم‌نگاری شهرستان کوهبنان، ۱۳۸۵ش، ص۳۵۱.</ref> در [[کردستان]] پالان را «کوپان» یا «کورتان»،<ref>رهو و دیگران، فناوری‌های بومی و سنتی استان کردستان، ۱۳۸۰ش، ص۲۰۵.</ref> در پیرانشهر آن را «کُرتان»<ref>سپهرفر، مردم‌نگاری شهرستان پیرانشهر، ۱۳۷۹ش، ص۲۴۲.</ref> و در خواف نیز آن را «کتل»،<ref>مکاری، مردم‌نگاری شهرستان خواف، ۱۳۸۵ش، ص۵۰.</ref> نامیده‌اند. ساخت پالان گرچه در گذشته شغل رایجی بود، اما امروزه کمتر دیده می‌شود و تنها در برخی مناطق روستایی هنوز توسط هنرمندان پالان‌دوز تولید می‌شود.<ref>[https://golestan.mcth.ir/print.php?id=14694 «معرفی رشته پالان‌دوزی»، وب‌سایت اداره کل میراث فرهنگی و گردشگری استان گلستان.]</ref>

== انواع پالان ==
[[پرونده:پالان۱.jpg|جایگزین=پالان قجری|بندانگشتی|پالان مسافری در دست پیرمرد پالان دوز رشتی]]
پالان انواع مختلفی دارد که هر کدام با توجه به نوع حیوان، کاربرد و منطقه‌ای که در آن استفاده می‌شود، ویژگی‌های خاص خود را دارند:
# '''پالان باربری:''' این نوع پالان برای حمل بار روی چهارپایان مانند الاغ، قاطر و خر استفاده می‌شود. ساختار آن محکم و ضخیم است تا بتواند بار سنگین را تحمل کند.
# '''پالان مسافری (یا پالان قجری):''' این نوع پالان کوچک‌تر و ظریف‌تر از پالان باربری است و بیشتر برای سواری استفاده می‌شود. روی آن گاهی پتو یا قالیچه‌ای نصب می‌کنند تا پوست سواری که روی حیوان می‌نشیند آسیب نبیند، به خصوص در مسیرهای طولانی مانند کاروان‌ها.<ref>رهجو و دیگران، مردم‌نگاری شهرستان کوهبنان، ۱۳۸۵ش، ص۳۵۲.</ref>
# '''پالان الاغ و پالان اسب:''' این دو نوع پالان با هم تفاوت دارند، چرا که اسب‌ها برای سواری طراحی شده‌اند و پالان اسب ساختار متفاوتی دارد. پالان الاغ بیشتر برای حمل بار طراحی شده است.<ref>حسنی و دیگران، مردم‌نگاری شهرستان شاهرود، ج2، ۱۳۸۲ش، ص273؛ سلیمی مؤید، فرهنگ مردم کوهپایهٔ تالش مرکزی، ج3، ۱۳۷۸ش، ص332.</ref>
# '''پالان دوکوهان:''' نوعی پالان مخصوص برخی مناطق مانند شهرستان اهر<ref>فلسفی‌میاب و ابوالفتحی، مردم‌نگاری شهرستان اهر، ۱۳۷۸ش، ص۱۹۶.</ref> و سراب است که به آن «دوآبرو» نیز گفته می‌شود.<ref>وجدانی‌فر و دیگران، مردم‌نگاری شهرهای بزرگ: اردبیل، ۱۳۸۵ش، ص۵۱۱.</ref>
# '''پالان یک کوهان:''' یا «یک ابرو» در مناطق سراب، اهر و اردبیل.<ref>فلسفی‌میاب و ابوالفتحی، مردم‌نگاری شهرستان اهر، ۱۳۷۸ش، ص۱۹۶–۱۹۷؛ فلسفی‌میاب و دیگران، مردم‌نگاری شهرستان سراب، ۱۳۸۱ش، ص۱۷۳.</ref>
# '''پالان شیرازی یا پالان عراقی:''' مخصوص الاغ و قاطر رمه بوده و در برخی مناطق ایران رواج دارد.
# '''پالان علیشیری و پالان قجری:''' این دو از نوع پالان‌های مجلل و تزئین‌شده هستند که اغلب با زینت‌آلات و پارچه‌های گران‌بها ساخته می‌شدند.<ref>باستانی پاریزی، آسیای هفت‌سنگ، ۱۳۵۱ش، ص۱۶.</ref>
# '''پالان گاوی:''' در شهرستان کوهبنان و نوشهر.
# '''پالان گِردَکی یا پالان عجمی:''' در استان کردستان.<ref>رهو و دیگران، فناوری‌های بومی و سنتی استان کردستان، ۱۳۸۰ش، ص۲۰6-207.</ref>

== اندازه پالان ==
اندازه پالان، معمولاً به موارد مصرفی آن بستگی دارد. برای مثال، پالان اندازه اسبی در حدود ۴ وجب و پالان خری در حدود ۳ وجب است.<ref>حسنی و دیگران، مردم‌نگاری شهرستان کردکوی، ۱۳۸۳ش، ص۲۲۹.</ref> در گذشته، برای دوخت پالان، ابتدا از سر کتف حیوان تا ابتدای ران عقب را با استفاده از دست، اندازه‌گیری کرده و طول پالان را نیز به‌اندازهٔ دو برابر اندازهٔ مذکور، در نظر می‌گرفتند؛ سپس، باتوجه به نوع حیوان مورد نظر، پالان را می‌دوختند.<ref>سلیمی مؤید، فرهنگ مردم کوهپایهٔ تالش مرکزی، ج3، ۱۳۷۸ش، ص328.</ref>

در برخی نقاط ایران، اندازه‌های ثابتی را برای حیوانات مختلف در نظر می‌گیرند. برای مثال، در املش، اندازهٔ پالان الاغ در حدود ۳ چارک و پالان اسب و قاطر نیز در حدود ۳ چارک و ۴ انگشت است.<ref>عباسی، مردم‌نگاری شهرستان املش، ۱۳۸۶ش، ص۲۴۶–۲۴۷.</ref> سپس، پالان دوخته‌شده را با استفاده از ۳ بند یا تسمه، بر پشت حیوان به‌صورت ثابت نصب می‌کنند تا نلغزد. این پالان‌بندها، معمولاً از نواری چرم یا بافته‌شده تهیه می‌شوند.<ref>انوری، فرهنگ بزرگ سخن، ج2، ۱۳۸۱ش، ص1257.</ref>

== تزئینات پالان ==
گاهی پالان را با استفاده از منگوله، مهره و خرمهره‌های رنگی، روپالانی مخمل و قالیچه تزئین می‌کنند.<ref>شهری، طهران قدیم، ج2، ۱۳۷۱ش، ص321.</ref> در گذشته، از یک ردیف زنگ‌های کوچک و زیبا برای این تزئینات استفاده می‌شد که به «قورچه» معروف بودند.<ref>صفی‌نژاد، «هنرهای از یاد رفته»، ۱۳۸۲ش، ص۴۲.</ref> در تمام نقاط ایران، برای ثابت شدن پالان بر روی حیوان، از تسمه‌ای استفاده می‌شد که از سینهٔ حیوان گذشته و دو سمت پالان را به یکدیگر متصل می‌کرد.<ref>تناولی، جلهای عشایری و روستایی ایران (آرایش اسب)، ۱۳۷۷ش، ص۸۳.</ref> این تسمه در میان ایل بختیاری به «وَربَند» معروف است.<ref>دیگار، فنون کوچ‌نشینان بختیاری، ۱۳۶۶ش، ص173.</ref>

== جنس پالان ==
پالان، در نقاط مختلف [[ایران]]، از مواد گوناگونی تهیه می‌شود، مانند چوب، فلز، نی، کاه، پوشال گندم و [[برنج]]، پوست یا اشیاء بافتنی. همچنین از گونی کنفی، [[جاجیم]]، [[گلیم‌بافی|گلیم]] و نمد کهنه، [[جوال]]، گاله و پارچه‌های کرباسی و نخ‌پنبه‌ای برای رویه، آستر و محتویات پالان استفاده می‌شود. برای مثال، در شهرستان [[خدابنده]]، از گونی کنفی به‌عنوان آستر، از جاجیم و تکه فرش‌های کهنه برای رویه و از ساقه‌های برنج و گندم برای درون پالان بهره می‌گیرند.<ref>ثابت‌قدم و دیگران، مردم‌نگاری شهرستان استهبان (فارس)، ۱۳۸۱ش، ص۱۷۰؛ سپهرفر، مردم‌نگاری شهرستان مهاباد، ۱۳۷۶ش، ص۱۴۷–۱۴۸.</ref>

== پالان در ادبیات فارسی ==
در [[امثال و حکم|امثال و حِکم]] ایرانیان، به واژهٔ پالان و موارد کاربرد آن اشاره شده است. برای مثال، «آدم نادان را داخل پالان خر گذاشتند، گفت: چرا پاهام بیرون است»؛<ref>ذوالفقاری، فرهنگ بزرگ ضرب‌المثل‌های فارسی، ج1، ۱۳۸۸ش، ص205.</ref> «از [[خر]] لخت، پالان نمی‌توان برداشت»؛<ref>خضرایی، فرهنگ‌نامهٔ امثال و حکم ایرانی، ۱۳۸۲ش، ص۲۲۳.</ref> «اول خر می‌خرند، بعد پالان را»؛<ref>دهگان، فرهنگ جامع ضرب‌المثل‌های فارسی، ۱۳۸۳ش، ص۱۷۰.</ref> «این خر نشد، خر دیگر، پالون می‌سازیم، رنگ دیگر»؛<ref>خضرایی، فرهنگ‌نامهٔ امثال و حکم ایرانی، ۱۳۸۲ش، ص۲۲۳؛ عسکری‌عالم، فرهنگ عامهٔ لرستان، ج3، ۱۳۸۶–۱۳۸۷ش، ص65؛ امینی، فرهنگ عوام، ج1، ۱۳۵۰ش، ص72.</ref> «پالان ترمه، خر را عوض نمی‌کند»؛<ref>شاملو، کتاب کوچه، ۱۳۸۵ش، ص۲۴۶؛ انوری، فرهنگ بزرگ سخن، ج2، ۱۳۸۱ش، ص1258؛ خضرایی، فرهنگ‌نامهٔ امثال و حکم ایرانی، ۱۳۸۲ش، ص۲۲3.</ref> «پالانش کج شده (از دین برگشته است)»؛<ref>امینی، فرهنگ عوام، ج1، ۱۳۵۰ش، ص130؛ خضرایی، فرهنگ‌نامهٔ امثال و حکم ایرانی، ۱۳۸۲ش، ص۲۲4.</ref> «پالان کسی کج بودن (کنایه از رفتاری غیراخلاقی و ناروا داشتن)»؛<ref>[https://www.vajehyab.com/moein/پالان معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه پالان.]</ref> «دستش به خر نمی‌رسد، به پالانش می‌زند»؛ «پالان خر دجال است (کاری که انجام آن دیر شده).<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/پالان دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه پالان.]</ref>

در ادبیات رسمی ایرانیان نیز، شاعران و نویسندگان بسیاری از واژهٔ پالان استفاده کرده‌اند. برای مثال، [[فردوسی]] می‌گوید:<ref>[https://ganjoor.net/ferdousi/shahname/bahgoor/sh12 فردوسی، شاهنامه، پادشاهی بهرام گور، بخش 12، بیت 5، وب‌سایت گنجور]</ref>{{سخ}}
{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب|ز دیبا بیاراسته صد شتر|رکابش همه زر و پالانش در}}
{{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}

[[ناصر خسرو|ناصرخسرو]] نیز گفته است:<ref>[https://ganjoor.net/naserkhosro/divann/ghaside-naser/sh179 ناصرخسرو، دیوان اشعار، قصاید، قصیده شماره 179، بیت 23، وب‌سایت گنجور.]</ref>{{سخ}}
{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب|طمع پالان و بار منت آمد|تو ماندی زیر بار و زشت پالان}}
{{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}
[[مولانا]] نیز در اشعار خود از این واژه بهره گرفته و می‌گوید:<ref>[https://ganjoor-net.translate.goog/moulavi/masnavi/daftar2/sh18?_x_tr_sl=fa&_x_tr_tl=en&_x_tr_hl=en&_x_tr_pto=op,sc مولانا، مثنوی معنوی، دفتر دوم، بخش 18، بیت 82، وب‌سایت گنجور.]</ref>{{سخ}}
{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب|چون تو بینایی پی خر رو که جست|چند پالان دوزی ای پالان پرست}}
{{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}

== پانویس ==
{{پانویس}}

== منابع ==
{{آغاز منابع}}
* امینی، امیرقلی، فرهنگ عوام، اصفهان، علمی، ۱۳۵۰ش.
* انوری، حسن، فرهنگ بزرگ سخن، تهران، سخن، ۱۳۸۱ش.
* باستانی پاریزی، محمدابراهیم، آسیای هفت‌سنگ، تهران، دانش، ۱۳۵۱ش.
* تناولی، پرویز، جل‌های عشایری و روستایی ایران (آرایش اسب)، تهران، فرهنگسرای یساولی، ۱۳۷۷ش.
* ثابت‌قدم، مژگان و دیگران، مردم‌نگاری شهرستان استهبان (فارس)، تهران، ]بی‌نا[، ۱۳۸۱ش.
*حسنی، حمیدرضا و دیگران، مردم‌نگاری شهرستان شاهرود، تهران، ]بی‌نا[، ۱۳۸۲ش.
*حسنی، حمیدرضا و دیگران، مردم‌نگاری شهرستان کردکوی، تهران، ]بی‌نا[، ۱۳۸۳ش.
*خضرایی، امین، فرهنگ‌نامۀ امثال و حکم ایرانی، شیراز، نوید شیراز، ۱۳۸۲ش.
*دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۱۴ فروردین ۱۴۰۱ش.
*دهگان، بهمن، فرهنگ جامع ضرب‌المثل‌های فارسی، تهران، معتبر، ۱۳۸۳ش.
*دیگار، ژان پیر، فنون کوچ‌نشینان بختیاری، ترجمۀ اصغر کریمی، مشهد، آستان قدس رضوی، ۱۳۶۶ش.
*ذوالفقاری، حسن، فرهنگ بزرگ ضرب‌المثل‌های فارسی، تهران، معین، ۱۳۸۸ش.
*رهجو، مریم و دیگران، مردم‌نگاری شهرستان کوهبنان، تهران، سورمه، ۱۳۸۵ش.
*رهو، روشنک و دیگران، فناوری‌های بومی و سنتی استان کردستان، تهران، بی‌نا، ۱۳۸۰ش.
*سپهرفر، حسن، مردم‌نگاری شهرستان پیرانشهر، تهران، سخن‌گستر، ۱۳۷۹ش.
*سپهرفر، حسن و علی‌اکبرزاده، سیروس، مردم‌نگاری شهرستان مهاباد، تهران، بی‌نا، ۱۳۷۶ش.
*سلیمی مؤید، سلیم، «پندار، باور و اعتقادات ایل تول گیلان، نسلی بر جای مانده از دورۀ پیش از تاریخ در ارتفاعات تالش مرکزی»، مجموعۀ مقالات دومین همایش فرهنگ و تمدن تالش، به‌تحقیق محمدرضا خلعتبری، تهران، ۱۳۸۵ش.
*سلیمی مؤید، سلیم، فرهنگ مردم کوهپایۀ تالش مرکزی، تهران، بی‌نا، ۱۳۷۸ش.
*شاملو، احمد، کتاب کوچه، تهران، مازیار، حرف «پ»، دفتر اول، ۱۳۸۵ش.
*شهری، جعفر، طهران قدیم، تهران، معین، ۱۳۷۱ش.
*صفی‌نژاد، جواد، «هنرهای از یاد رفته»، فرهنگ مردم، تهران، س ۲، شماره ۶-۷، ۱۳۸۲ش.
*صوفی، مریم، فرهنگ فارسی معلم، تهران، جاجرمی، ۱۳۸۰ش.
*عباسی، هوشنگ و محمدی واجارگاه، رقیه، مردم‌نگاری شهرستان املش، تهران، بی‌نا، ۱۳۸۶ش.
*عسکری‌عالم، علی‌مردان، فرهنگ عامۀ لرستان، خرم‌آباد، شاپورخواست، ۱۳۸۶-۱۳۸۷ش.
*فردوسی، شاهنامه، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۸ فروردین ۱۴۰۱ش.
*فلسفی‌میاب، علی و دیگران، مردم‌نگاری شهرستان سراب، تهران، بی‌نا، ۱۳۸۱ش.
*فلسفی‌میاب، علی و ابوالفتحی، مریم، مردم‌نگاری شهرستان اهر، تهران، بی‌نا، ۱۳۷۸ش.
*مکاری، محمد، مردم‌نگاری شهرستان خواف، تهران، بی‌نا، ۱۳۸۵ش.
*«معرفی رشته پالان‌دوزی»، وب‌سایت اداره کل میراث فرهنگی و گردشگری استان گلستان، تاریخ درج مطلب: ۳۰ آذر ۱۳۹۹ش.
*معین، محمد، حاشیه بر برهان قاطع، تهران، نیما، ۱۳۶۱ش.
*معین، محمد، فرهنگ فارسی، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۱۴ فروردین ۱۴۰۱ش.
*مولانا، مثنوی معنوی، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۸ فروردین ۱۴۰۱ش.
*ناصرخسرو، دیوان اشعار، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۸ فروردین ۱۴۰۱ش.
*وجدانی‌فر، نادر و دیگران، مردم‌نگاری شهرهای بزرگ: اردبیل، تهران، پژوهشکده مردم‌شناسی، ۱۳۸۵ش.
{{پایان منابع}}

پالان - تاریخچهٔ نسخه‌ها

علی شاهرودی: ابرابزار