سیدعلیرضا سیدموسوی: /* پسته در ادبیات فارسی */

2026-05-28T21:01:46Z

پسته در ادبیات فارسی

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ۸ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۰۰:۳۱
خط ۵۱:		خط ۵۱:
	{{پایان نستعلیق}}		{{پایان نستعلیق}}

	نظامی نیز در منظومه خسرو و شیرین خود از پسته گفته است:<ref>[https://ganjoor.net/nezami/5ganj/khosro-shirin/sh84 نظامی، خمسه، خسرو و شیرین، بیت 35، سایت گنجور.]</ref>{{سخ}}		[[نظامی گنجوی]] نیز در منظومه خسرو و شیرین خود از پسته گفته است:<ref>[https://ganjoor.net/nezami/5ganj/khosro-shirin/sh84 نظامی، خمسه، خسرو و شیرین، بیت 35، سایت گنجور.]</ref>{{سخ}}
	{{آغاز نستعلیق}}		{{آغاز نستعلیق}}
	{{شعر\|نستعلیق}}		{{شعر\|نستعلیق}}

زهرا فاضل: صفحه‌ای تازه حاوی «پسته با پوست {{درشت|'''پسته'''}}؛ میوه‌ای با مصارف خوراکی، درمانی و آیینی پسته، میوه‌ای است که درخت آن در نقاط مختلفی از ایران با آب و هوای معتدل و در حاشیه کویر، مانند دامغان، رفسنجان، قزوین و ار...» ایجاد کرد

2026-05-26T09:43:10Z

صفحه‌ای تازه حاوی «جایگزین=پسته با پوست|بندانگشتی|پسته با پوست {{درشت|'''پسته'''}}؛ میوه‌ای با مصارف خوراکی، درمانی و آیینی پسته، میوه‌ای است که درخت آن در نقاط مختلفی از ایران با آب و هوای معتدل و در حاشیه کویر، مانند دامغان، رفسنجان، قزوین و ار...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

[[پرونده:پسته.jpg|جایگزین=پسته با پوست|بندانگشتی|پسته با پوست]]
{{درشت|'''پسته'''}}؛ میوه‌ای با مصارف خوراکی، درمانی و آیینی

پسته، میوه‌ای است که درخت آن در نقاط مختلفی از [[ایران]] با آب و هوای معتدل و در حاشیه کویر، مانند دامغان، رفسنجان، قزوین و اردستان رویش دارد.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/پسته دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه پسته، سایت واژه‌یاب؛]{{سخ}}
سلامی، طب سنتی دوان، ۱۳۸۱ش، ص۱۰۳.</ref> درخت پسته، از خانوادهٔ سماقیان است و معمولاً، گرده افشانی طبیعی آن توسط باد صورت می‌گیرد.<ref>گرامی، گل و گیاه در هزار سال شعر فارسی، ۱۳۸۶ش، ص۶۱؛{{سخ}}
سلامی، طب سنتی دوان، ۱۳۸۱ش، ص۱۰۳.</ref> نوعی از پسته وحشی نیز وجود دارد که به «بَنه» معروف است و در نقاطی از [[خراسان]] بزرگ می‌رویَد.<ref>ابریشمی، پستهٔ ایران، ۱۳۷۳ش، ص۷۲ و ۷۶–۷۷.</ref>

واژه پسته، واژه‌ای کاملاً [[زبان فارسی|فارسی]] است که در زبان پهلوی به «پیستَگ» معروف بوده و در کتاب بندهش به‌نام درختی گرگانی آمده است.<ref>MacKenzie, A Concise Pahlavi Dictionary, 1971, P69, 88.</ref>

==مغز پسته==
میوهٔ پسته، دانه‌ای بیضی‌شکل و دارای پوست سخت و مغز سبزرنگ، با طعمی لذیذ، مقوی و روغن‌دار است.<ref>[https://www.vajehyab.com/moein/پسته معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه پسته، سایت واژه‌یاب.]</ref> مغز پسته، دارای ویتامین‌های B1 و B2 است.<ref>[https://www.vajehyab.com/amid/پسته عمید، فرهنگ فارسی، ذیل واژه پسته، سایت واژه‌یاب.]</ref> ثمره درخت پسته، معمولاً به‌صورت یک‌سال در میان است، یعنی یک سال مغزدار و یک سال نیز بدون مغز (بُزْغَنْج) هستند. میوه پسته، تا زمانی‌که در پوست خود باشد، ماندگاری بسیاری دارد اما پس از دهان باز کردن، تنها تا مدت ۳ ماه، به طعم اصلی خود باقی می‌ماند. برخی، برای دوام بیش‌تر طعم مغز پسته، آن را به آب‌لیمو آغشته می‌کنند تا فاسد نشود.<ref>عقیلی علوی شیرازی، مخزن الادویة، ۱۳۷۱ش، ص۶۵۳؛{{سخ}}
شهری، طهران قدیم، ج5، ۱۳۸۳ش، ص246.</ref>

==درخت پسته==
[[پرونده:پسته۱.jpg|جایگزین=پسته نارس بر روی شاخه |بندانگشتی|پسته نارس بر روی شاخه ]]
درخت پسته، از جمله درختانی است که احتیاج زیادی به آب ندارد و در برابر شوری زمین، مقاومت بالایی دارد.<ref>گل‌گلاب، گیاه‌شناسی، ۱۳۲۶ش، ص۲۱۷.</ref> درخت پسته، ۴ سال پس از پیوند زدن به ثمر می‌رسد و این ثمردهی تا ۳۵ الی ۴۰ سال، ادامه دارد.<ref>هولتسر، ایران در یک‌صد و سیزده سال پیش، ۱۳۵۵ش، ص۱۶.</ref> برداشت محصول درختان پسته، که در [[سیرجان]] به «سبزپسته» معروف است، از اواخر شهریور شروع می‌شود و تا اواخر آبان ماه ادامه دارد.<ref>مؤیدمحسنی، فرهنگ عامیانهٔ سیرجان، ۱۳۸۱ش، ص۴۸.</ref> چیدن خوشه‌ها و جمع‌آوری آن‌ها را معمولاً زنان انجام می‌دهند. باز کردن پسته‌های دهان‌بسته نیز برعهدهٔ زنان و نوجوانان است. پس از برداشت، باغ پسته را آبیاری می‌کنند. به درختان کوچک و کم سن «نوچه/ کُمُر»؛ به عمل هرس کردن درختان «پَتار»، به ردیف درختان «رس» و به مرزبندی آن‌ها «کیزبندی» می‌گویند.<ref>مؤیدمحسنی، فرهنگ عامیانهٔ سیرجان، ۱۳۸۱ش، ص۴۸-52.</ref>

==اقتصاد پسته==
بسیاری از پژوهشگران، خاستگاه پسته را منطقهٔ خاورمیانه و آسیای میانه می‌دانند. امروزه ایران و آمریکا، دو تولیدکننده و صادرکننده اصلی پسته در جهان هستند. بذر پسته، در ۱۹۲۹م از ایران به آمریکا منتقل شد. ایران در سال ۲۰۱۷م تولیدکننده برتر پسته در جهان شد. بسیاری از کارشناسان معتقدند که هرچند، پسته ایران و آمریکا از یک نژاد هستند اما، طعم پسته ایرانی، بهتر است.

==پیشینه پسته==
[[پرونده:پسته۲.jpg|جایگزین=قدیمی‌ترین درخت پسته جهان در روستای اودرج شهرستان رفسنجان با قدمت 1300 سال|بندانگشتی|قدیمی‌ترین درخت پسته جهان در روستای اودرج شهرستان رفسنجان با قدمت ۱۳۰۰ سال]]
در گزارشی از خوراک روزانهٔ ایرانیان در دوران هخامنشی، به نوعی درخت پسته به‌نام «تربنت» اشاره شده،<ref>ابریشمی، پستهٔ ایران، ۱۳۷۳ش، ص244.</ref> که به‌دلیل طعم خوش، چربی دلنشین و مواد معدنی موجود در آن، در سبد غذایی ایرانیان از جایگاهی ویژه برخوردار بوده است.<ref>کخ، از زبان داریوش، ۱۳۷۷ش، ص۳۲۱.</ref> در برخی از اسناد آمده که پارت‌ها، [[کودک|کودکان]] خود را به خوردن میوه‌های خودرو مانند پسته تشویق می‌کردند.<ref>کناوت، آرمان شهریاری ایران باستان، ۱۳۵۵ش، ص۱۰۰.</ref> در برخی از منابع کهن، پارسیان را پسته‌خور نامیده‌اند.<ref>مزداپور، «نگاهی به خورد و خوراک در ایران باستان»، ۱۳۸۷ش، ص۵۲.</ref> تاورنیه (۱۰۱۴–۱۱۰۰ق)، جهانگرد دوره [[صفویه|صفویان]]، پسته ملایری را بهترین نوع پسته معرفی کرده که به هندوستان نیز صادر می‌شد.<ref>Tavernier, Les Six Voyages, 1676, P62.</ref> پسته [[اصفهان]] نیز در دوره [[قاجاریه|قاجاریان]]، از اقلام صادراتی ایران بوده است.<ref>هولتسر، ایران در یک‌صد و سیزده سال پیش، ۱۳۵۵ش، ص۱1.</ref> همچنین، پیترو دلاواله (۱۵۸۶–۱۶۵۲م)، جهانگرد ایتالیایی پسته را یکی از چاشنی‌های مهم در کنار [[برنج]]، معرفی کرده است.<ref>واله، سفرنامه، ج1، ۱۳۸۰ش، ص464.</ref> پس از آن، در دوره قاجار، پسته به‌عنوان یکی از انواع میوه‌های خشک در مهمانی‌ها و مصارف شخصی حضور پیدا کرد.<ref>سایکس، شکوه عالم تشیع، ۱۳۷۳ش، ص50.</ref>

==انواع پسته==
امروزه، پسته دامغان، [[کرمان]]، رفسنجان و سیرجان، شهرتی جهانی دارند و درخت پستهٔ ۴۰۰ ساله در این مناطق، نشان از قدمت دیرینه آن دارد.<ref>بختیاری، سیرجان در آیینهٔ زمان، ۱۳۷۸ش، ص۱۲۲.</ref> پسته اردکان و یزد نیز، از انواع خوب پسته در ایران محسوب می‌شوند.<ref>طباطبایی اردکانی، فرهنگ عامهٔ اردکان، ۱۳۸۱ش، ص۱۳۰.</ref>

پسته را با توجه به شکل ظاهری آن به دو گروه دراز و گرد تقسیم می‌شود. مهم‌ترین انواع پسته در ایران، عبارت‌اند از: ۱. پسته اکبری، ۲. پسته خنجری، ۳. پسته کله‌قوچی، ۴. پسته بادامی، ۵. پسته فندقی.

پسته کله‌قوچی، درشت‌ترین نوع پسته و معروف‌ترین پسته در رفسنجان است. پسته بادامی (احمدآقایی) که بومی اردکان است، مغزی خوش‌رنگ و پوستی سفید دارد.<ref>طباطبایی اردکانی، فرهنگ عامهٔ اردکان، ۱۳۸۱ش، ص۱۳1.</ref> پسته فندقی (اوحدی)، از متداول‌ترین ارقام پسته در ایران است که در رفسنجان تولید می‌شود. این نوع از پسته‌ها، همانند فندق، ظاهری کروی‌شکل دارند.

==پسته در طب سنتی==
طبیبان سنتی، پسته را تقویت‌کننده معده و جگر، پاک‌کننده مثانه،<ref>ابومنصور موفق هروی، الابنیة عن حقایق الادویة، ۱۳۴۶ش، ص۲۴۰.</ref> روغن پسته را برای رفع بیماری‌های سینه و شش<ref>ابومنصور موفق هروی، الابنیة عن حقایق الادویة، ۱۳۴۶ش، ص140.</ref> و مضر برای افراد دارای مزاج صفراوی می‌دانند.<ref>ابومنصور موفق هروی، ارشاد الزراعه، ۱۳۴۶ش، ص195.</ref> جوشانده برگ و پوست درخت پسته نیز برای رفع تعرق زیاد و نیز رفع [[شپش]] تجویز می‌شد.<ref>شهری، طهران قدیم، ج5، ۱۳۸۳ش، ص247.</ref> پسته، خون‌ساز است و پوست سبز آن نیز برای تقویت دندان و خوش‌بو کردن دهان مفید است. برخی، ترکیب خاکستر پوست پسته و روغن را برای درمان درد گردن،<ref>جمالی یزدی، فرخ‌نامه، ۱۳۴۶ش، ص۱۳۵.</ref> خوردن مغز آن را برای تسکین گزیدگی حشرات<ref>تحفة الغرائب، ۱۳۷۱ش، ص۵۱.</ref> و برای تقویت معده<ref>طوسی، عجایب المخلوقات، ۱۳۴۵ش، ص۳۲۱.</ref> سفارش می‌کنند. دم‌کرده پوست پسته به‌همراه چای سبز نیز، یکی از درمان‌های اسهال در کودکان است.<ref>سلامی، طب سنتی دوان، ۱۳۸۱ش، ص۱۰2.</ref> مردم کرمان، زیاده‌روی در خوردن پسته را موجب سردرد، گلودرد و ایجاد غده‌های عفونی پوست می‌دانند.<ref>کتیرایی، از خشت تا خشت، ۱۳۷۸ش، ص۸۴–۸۵.</ref>

در کرمان، خوراکی به‌نام «قاووت» از پسته و سایر مغزی‌جات تهیه می‌کنند که بسیار مغذی و مقوی است. این خوراک، به زنان زائو، به‌منظور تقویت بنیهٔ آن‌ها داده می‌شد.

==کاربرد پسته در موارد مختلف==
در گذشته، چوب درخت پسته، به‌عنوان یک سوخت مناسب در ایران استفاده می‌شد.<ref>بیهقی، تاریخ، ۱۳۶۱ش، ص۲۷۳.</ref> پوست سبز پسته نیز در صنایع عطرسازی،<ref>ابوالقاسم کاشانی، عرایس الجواهر، ۱۳۴۵ش، ص۲۷۷ و ۲۹۰.</ref> رنگرزی و دباغی کاربرد داشت.<ref>جزایری، زبان خوراکی‌ها، ج1، ۱۳۹۱ش، ص298-299.</ref>

==پسته در نظام غذایی ایرانیان==
[[پرونده:پسته۳.jpg|جایگزین=پستهٔ کوبیده شده بر روی سوهان از مواد اصلی تشکیل دهندهٔ سوهان|بندانگشتی|پستهٔ کوبیده شده بر روی سوهان از مواد اصلی تشکیل دهندهٔ سوهان]]
مردم کرمان، خوراکی به‌نام «ماست‌پسته» دارند.<ref>مؤیدمحسنی، فرهنگ عامیانهٔ سیرجان، ۱۳۸۱ش، ص52.</ref> پسته پلو، شکرپلو (شکرپلای [[گیلان|گیلانی]])<ref>خاور (مرعشی)، هنر آشپزی در گیلان، ۱۳۸۸ش، ص۱۲۴.</ref> و شیرینی پلوی [[تهران|تهرانی‌ها]]<ref>کتیرایی، از خشت تا خشت، ۱۳۷۸ش، ص202-203.</ref> با استفاده از پسته تهیه می‌شود. در شهرستان انار گاهی در طبخ [[فسنجان]]، به‌جای گردو از پسته استفاده می‌کنند. کشک‌پسته و [[نان]] و [[پنیر]] و پسته نیز از جمله خوراکی‌های معروف ایرانی است. پسته همچنین در انواع شیرینی‌ها و دسرها مانند [[گز]] اصفهان،<ref>هولتسر، ایران در یک‌صد و سیزده سال پیش، ۱۳۵۵ش، ص37.</ref> [[حلوا|حلوای]] کاسه [[شیراز|شیرازی]]،<ref>همایونی، فرهنگ مردم سروستان، ۱۳۷۱ش، ص۳۲.</ref> حلوای شکری بیرجندی،<ref>رضایی، بیرجندنامه، ۱۳۸۱ش، ص۴۱۱.</ref> حلوای پسته‌ای،<ref>ابن‌اخوه، آیین شهرداری، ۱۳۶۷ش، ص۱۳۸.</ref> مسقطی و باقلوا در [[سیرجان]]، یخ در بهشت<ref>آشپزباشی، سفرهٔ اطعمه، ۱۳۵۳ش، ص۴۲.</ref> و حلوای ساق عروس،<ref>بسحاق اطعمه، کلیات، ۱۳۸۲ش، ص۴۵.</ref> کاربرد دارد. در برخی از مناطق ایران، از پوست پسته در تهیهٔ [[ترشی]] و [[مربا]] استفاده می‌شود.<ref>رضایی، بیرجندنامه، ۱۳۸۱ش، ص۴07-408؛{{سخ}}
مؤیدمحسنی، فرهنگ عامیانهٔ سیرجان، ۱۳۸۱ش، ص48-52.</ref>

==پسته در ادبیات فارسی==
در ادبیات رسمی و [[ادبیات شفاهی|شفاهی]] ایرانیان، از واژه پسته به‌صورت مجاز و کنایه بهره گرفته می‌شود؛ مانند پسته‌دهان که اشاره به دهان معشوق است. شاعران پارسی‌زبان نیز از این تعابیر در اشعار خود، بهره گرفته‌اند. [[مولانا]] می‌گوید:<ref>[https://ganjoor.net/moulavi/shams/ghazalsh/sh1616 مولانا، دیوان شمس، غزلیات، غزل شماره 1616، بیت 1، سایت گنجور.]</ref>{{سخ}}
{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب|ز یکی پسته دهانی صنمی بسته دهانم|چو برویید نباتش چو شکر بست زبانم}}
{{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}

نظامی نیز در منظومه خسرو و شیرین خود از پسته گفته است:<ref>[https://ganjoor.net/nezami/5ganj/khosro-shirin/sh84 نظامی، خمسه، خسرو و شیرین، بیت 35، سایت گنجور.]</ref>{{سخ}}
{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب|بر آن کس چون دهانم پسته خندم|که جز تو پسته بگشاید ز قندم}}
{{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}
[[حافظ]] نیز در این‌باره گفته است:<ref>[https://ganjoor.net/hafez/ghazal/sh86 حافظ، غزلیات، غزل شماره 86، بیت 4، سایت گنجور.]</ref>{{سخ}}
{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب|زنهار از آن عبارت شیرین دل‌فریب|گویی که پسته تو سخن در شکر گرفت}}
{{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}

تشبیهات و ترکیبات بسیار زیبایی نیز در ادبیات شفاهی ایرانیان از واژه پسته، شکل گرفته‌اند. برای مثال، در لالایی‌های مادرانه زنان عشایر، در سمنان، فرزندان خود را به گل پسته تشبیه کرده‌اند.<ref>شاه‌حسینی، چوداریها قبیله‌ای کویرنشین، ۱۳۸۳ش، ص۹۲.</ref>

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
{{آغاز منابع}}
* آشپزباشی، علی‌اکبر، سفرهٔ اطعمه، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۵۳ش.
* ابریشمی، محمدحسن، پستهٔ ایران، تهران، مرکز نشر دانشگاهی، ۱۳۷۳ش.
* ابن‌اخوه، محمد، آیین شهرداری، ترجمهٔ جعفر شعار، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۶۷ش.
* ابوالقاسم کاشانی، عبدالله، عرایس الجواهر، به‌تحقیق ایرج افشار، تهران، انجمن آثار ملی، ۱۳۴۵ش.
* ابومنصور موفق هروی، الابنیة عن حقایق الادویة، به‌تحقیق احمد بهمنیار، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۴۶ش.
* ابومنصور موفق هروی، ارشاد الزراعه، به‌تحقیق محمد مشیری، تهران، امیرکبیر، ۱۳۴۶ش.
* بختیاری، علی‌اکبر، سیرجان در آیینهٔ زمان، کرمان، مرکز کرمان‌شناسی، ۱۳۷۸ش.
* بسحاق اطعمه، احمد، کلیات، تهران، میراث مکتوب، ۱۳۸۲ش.
* بیهقی، علی، تاریخ، به‌تحقیق احمد بهمنیار، تهران، فروغی، ۱۳۶۱ش.
* تحفة الغرائب، منسوب به محمد بن ایوب حاسب، به‌تحقیق جلال متینی، تهران، معین، ۱۳۷۱ش.
* جزایری، غیاث‌الدین، زبان خوراکی‌ها، تهران، امیرکبیر، ۱۳۹۱ش.
* جمالی یزدی، ابوبکر، فرخ‌نامه، به‌تحقیق ایرج افشار، تهران، فرهنگ ایران زمین، ۱۳۴۶ش.
* حافظ، غزلیات، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۲۵ اسفند ۱۴۰۰ش.
* خاور (مرعشی)، زری، هنر آشپزی در گیلان، تهران، عطائی، ۱۳۸۸ش.
* دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۲۶ اسفند ۱۴۰۰ش.
* رضایی، جمال، بیرجندنامه، به‌تحقیق محمود رفیعی، تهران، هیرمند، ۱۳۸۱ش.
* سایکس، پرسی، شکوه عالم تشیع، ترجمهٔ مصطفی موسوی، تهران، بهجت، ۱۳۷۳ش.
* سلامی، عبدالنبی، طب سنتی دوان، تهران، کازرونیه، ۱۳۸۱ش.
* شاه‌حسینی، علی‌رضا، چوداریها قبیله‌ای کویرنشین، سمنان، بوستان اندیشه، ۱۳۸۳ش.
* شهری، جعفر، طهران قدیم، تهران، معین، ۱۳۸۳ش.
* طباطبایی اردکانی، محمود، فرهنگ عامهٔ اردکان، تهران، شورای فرهنگ عمومی استان یزد، ۱۳۸۱ش.
* طوسی، محمد، عجایب المخلوقات، به‌تحقیق منوچهر ستوده، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۴۵ش.
* عقیلی علوی شیرازی، محمدحسین، مخزن الادویة، تهران، انتشارات وآموزش انقلاب اسلامی، ۱۳۷۱ش.
* عمید، حسن، فرهنگ فارسی، سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۲۶ اسفند ۱۴۰۰ش.
* کتیرایی، محمود، از خشت تا خشت، تهران، ثالث، ۱۳۷۸ش.
* کخ، ه‍. م، از زبان داریوش، ترجمهٔ پرویز رجبی، تهران، کارنگ، ۱۳۷۷ش.
* کناوت، ولفگانگ، آرمان شهریاری ایران باستان، ترجمهٔ سیف‌الدین نجم‌آبادی، تهران، وزارت فرهنگ و هنر، ۱۳۵۵ش.
* گرامی، بهرام، گل و گیاه در هزار سال شعر فارسی، تهران، سخن، ۱۳۸۶ش.
* گل‌گلاب، حسین، گیاه‌شناسی، تهران، بی‌نا، ۱۳۲۶ش.
* مزداپور، کتایون، «نگاهی به خورد و خوراک در ایران باستان»، خوراک و فرهنگ، به‌تحقیق علیرضا حسن‌زاده، تهران، ۱۳۸۷ش.
* معین، محمد، فرهنگ فارسی، سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۲۶ اسفند ۱۴۰۰ش.
* مولانا، دیوان شمس، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۲۵ اسفند ۱۴۰۰ش.
* مؤیدمحسنی، مهری، فرهنگ عامیانهٔ سیرجان، کرمان، مرکز کرمان‌شناسی، ۱۳۸۱ش.
* نظامی، خمسه، خسرو و شیرین، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۲۵ اسفند ۱۴۰۰ش.
* واله، پیترو دلا، سفرنامه، ترجمهٔ محمود بهفروزی، تهران، قطره، ۱۳۸۰ش.
* همایونی، صادق، فرهنگ مردم سروستان، مشهد، آستان قدس رضوی، ۱۳۷۱ش.
* هولتسر، ارنست، ایران در یک‌صد و سیزده سال پیش، ترجمهٔ محمد عاصی، تهران، وزارت فرهنگ و هنر، ۱۳۵۵ش.
* MacKenzie, D. N. , A Concise Pahlavi Dictionary, London, 1971.
* Tavernier, J. B. , Les Six Voyages, Paris, 1676.
{{پایان منابع}}

پسته - تاریخچهٔ نسخه‌ها

سیدعلیرضا سیدموسوی: /* پسته در ادبیات فارسی */