https://iranpedia.net/w/index.php?action=history&feed=atom&title=%D9%BE%D9%86%D8%AC%D8%B4%D9%86%D8%A8%D9%87_%D8%A2%D8%AE%D8%B1_%D8%B3%D8%A7%D9%84پنجشنبه آخر سال - تاریخچهٔ نسخهها2026-06-08T01:28:55Zتاریخچهٔ نسخهها برای این صفحه در ویکیMediaWiki 1.44.2https://iranpedia.net/w/index.php?title=%D9%BE%D9%86%D8%AC%D8%B4%D9%86%D8%A8%D9%87_%D8%A2%D8%AE%D8%B1_%D8%B3%D8%A7%D9%84&diff=46121&oldid=prevفیروزه دلداری: صفحهای تازه حاوی «یادبود گذشتگان در پنجشنبه آخر سال '''<big>پنجشنبه آخر سال</big>'''؛ آیین یادبود و بزرگداشت درگذشتگان در آخرین پنجشنبه سال. پنجشنبۀ آخر سال، از گذشتههای دور در فرهنگ ایرانیان، بهانهای بوده است برای یادبود گذشتگان. درو...» ایجاد کرد2026-05-16T12:27:13Z<p>صفحهای تازه حاوی «<a href="/w/index.php?title=%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87:%D8%A7%D9%85%D9%88%D8%A7%D8%AA.jpg&action=edit&redlink=1" class="new" title="پرونده:اموات.jpg (صفحه وجود ندارد)">بندانگشتی|یادبود گذشتگان در پنجشنبه آخر سال</a> '''<big>پنجشنبه آخر سال</big>'''؛ آیین یادبود و بزرگداشت درگذشتگان در آخرین پنجشنبه سال. پنجشنبۀ آخر سال، از گذشتههای دور در فرهنگ ایرانیان، بهانهای بوده است برای یادبود گذشتگان. درو...» ایجاد کرد</p>
<p><b>صفحهٔ تازه</b></p><div>[[پرونده:اموات.jpg|بندانگشتی|یادبود گذشتگان در پنجشنبه آخر سال]]<br />
'''<big>پنجشنبه آخر سال</big>'''؛ آیین یادبود و بزرگداشت درگذشتگان در آخرین پنجشنبه سال.<br />
<br />
پنجشنبۀ آخر سال، از گذشتههای دور در فرهنگ ایرانیان، بهانهای بوده است برای یادبود گذشتگان. درونمایۀ این آیین، باور به روح بهعنوان بعد اصلی وجود انسان است. از آداب و رسوم اصلی پنجشنبۀ آخر سال، رفتن به زیارت اهل قبور و دعا برای درگذشتگان است. این رسم اجتماعی به باور ایرانیان، هم موجب شادی روح گذشتگان و هم موجب تلطیف روحیۀ بازماندگان میشود.<br />
==تاریخچه==<br />
پنچشنبۀ آخر سال در ایران قدیم مورد توجه بوده است. ایرانیان از دورۀ باستان، ماه اسفند و پایان [[زمستان]] را نویدبخش زایش و باروری طبیعت میدانستند و با آغاز سرزندگی طبیعت، رستاخیز را به یاد میآوردند. ایرانیان با الهام از تازهشدن طبیعت، از یکسو به پاکیزهکردن خانه و محیط زندگی و تهیۀ لباس نو برای خود میپرداختند و از سوی دیگر، رستاخیز و زندگی دوباره را یادآور میشدند و تلاش میکردند تا روح عزیزان درگذشتۀ خود را با انجام کارهایی شاد کنند. ایرانیان قدیم، پنج روز خاص از روزهای پایانی سال را بهعنوان پنجۀ مقدس میشناختند و برخی، آیین گرامیداشت پنجشنبۀ آخر سال را برگرفته از همین انگاره دانستهاند.<ref>«[https://adyannews.com/118695/%D9%BE%D9%86%D8%AC%D8%B4%D9%86%D8%A8%D9%87-%D8%A2%D8%AE%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D8%B2-%D8%B3%D9%86%D8%AA%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B2%D8%B1%D8%AA%D8%B4%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D9%86%D8%8C/ پنجشنبۀ آخر سال از سنتهای زرتشتیان-صابئین-مسلمانان» وبسایت خبری تحلیلی ردنا.]</ref> <br />
==گرامیداشت پنجشنبۀ آخر سال==<br />
ایرانیان پیش از اسلام نیز به روح باور داشتند و مرگ جسمانی را مستلزم نابودی روح نمیدانستند. آنها در روزهای خاصی از پایان سال، با نیایش و برافروختن آتش در پشت بامها، برای رفتگان خود آمرزش میطلبیدند.<ref>[https://adyannews.com/118695/%D9%BE%D9%86%D8%AC%D8%B4%D9%86%D8%A8%D9%87-%D8%A2%D8%AE%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D8%B2-%D8%B3%D9%86%D8%AA%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B2%D8%B1%D8%AA%D8%B4%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D9%86%D8%8C/ پنجشنبۀ آخر سال از سنتهای زرتشتیان-صابئین-مسلمانان»، وبسایت خبری تحلیلی ردنا.]</ref> آنها همچنین بر مزار درگذشتگان خود حاضر میشدند و بر این باور بودند که روح درگذشتگان انتظار آنها را میکشد. آنها خوراکهایی را به یاد عزیزان درگذشتۀ خود و با هدف شاد کردن روح آنها به دیگران میدادند. این آیین بر باور به زنده بودن ارواح و اثرگذار بودن ارواح، استوار بوده است.<ref> [https://www.mehrnews.com/news/1559711/%DB%8C%D8%A7%D8%AF-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D8%B3%D8%AA-%D8%B1%D9%81%D8%AA%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%B3%D9%85-%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D8%B4%D9%85%D9%86%D8%AF-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%B1%D8%AE «یاد از دست رفتگان رسم ارزشمند ایرانیان برخی اعتقادات پنجشنبۀ آخر سال»، خبرگزاری مهر.]</ref><br />
<br />
پس از پذیرش اسلام، این رسم ایرانی همچنان پایدار ماند و [[مسلمانان]]، بهویژه [[شیعیان]]، با الهام از آیات قرآن و روایات، بر سنت توجه به درگذشتگان از جمله [[پدر]] و مادر و دادن خیرات به یاد آنها، تأکید کردند. سنت اسلامی زیارت اهل قبور با رسم ایرانی گرامیداشت درگذشتگان کاملا سازگار بود و در پنجشنبه و شب جمعۀ آخر سال تلاقی کرد.<ref>[https://www.dana.ir/1816238/%D9%85%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D9%85-%D9%BE%D9%86%D8%AC%D8%B4%D9%86%D8%A8%D9%87-%D8%A2%D8%AE%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%D8%A8%D9%87-%D8%B3%D9%86%D8%AA%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%82%D8%AF%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D8%A7 پنجشنبۀ آخر سال به سنتهای قدیمی در جامعۀ ایران ارتباط دارد»، شبکۀ اطلاعرسانی دانا.] </ref> یادآوری رستاخیز با تازهشدن طبیعت، در قرآن نیز مورد تأکید قرار گرفته است.<ref>سوره أعراف، آیه 57؛ سوره فاطر، آیه 9.</ref> [[پیامبر اکرم]] نیز مسلمانان را به یادبود مردگان و چشمداشت آنها به دعا و خیرات زندگان توجه داده است.<ref>[https://adelbook.com/hadith-about-charity-for-the-dead/ حدیث در مورد خیرات بر اموات»، وبسایت انتشارات کتابسرای عادل.]</ref><br />
==آداب و رسوم پنجشنبۀ آخرسال==<br />
<br />
===دعا و قرائت قرآن===<br />
امروزه ایرانیان با اثرپذیری از آموزههای اسلام، در پنجشنبۀ آخر سال بر مزار عزیزان درگذشتۀ خود، به خواندن دعا، بهویژه دعای زیارت اهل قبور و نیز قرائت قرآن، بهویژه سورۀ تبارک میپردازند. آنها در پنجشنبه آخر سال که به آخرین شب جمعۀ سال میانجامد و در فرهنگ اسلامی، شب رحمت و مغفرت الهی دانسته میشود، از خداوند برای درگذشتگان، طلب آمرزش میکنند.<ref>[https://www.iribnews.ir/fa/news/2069236/%D8%B2%DB%8C%D8%A7%D8%B1%D8%AA-%D8%A7%D9%87%D9%84-%D9%82%D8%A8%D9%88%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D9%BE%D9%86%D8%AC%D8%B4%D9%86%D8%A8%D9%87-%D8%A2%D8%AE%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D9%84 زیارت اهل قبور در پنجشنبۀ آخر سال»، خبرگزاری صدا و سیما.]</ref> <br />
<br />
===خیرات و نذورات===<br />
ایرانیان از گذشتههای خیلی دور، حلوا را بهترین خیرات برای اموات میدانستند و از این جهت، [[حلوا]] میپزند و تا غروب خورشید آن را بین همسایگان یا در قبرستان و کنار مزار عزیزان خود، میان مردم پخش میکنند. میوه، [[خرما]]، [[نان]] و ماست، نان و پنیر، نان و سبزی، شیرینی و شکلات نیز برای خیرات اموات بر سر مزار درگذشتگان توزیع میشود.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/1559711/%DB%8C%D8%A7%D8%AF-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D8%B3%D8%AA-%D8%B1%D9%81%D8%AA%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%B3%D9%85-%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D8%B4%D9%85%D9%86%D8%AF-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%B1%D8%AE یاد از دست رفتگان رسم ارزشمند ایرانیان-برخی اعتقادات پنجشنبۀ آخر سال»، خبرگزاری مهر.]</ref> <br />
<br />
===غبارروبی از مدفن درگذشتگان===<br />
در این رسم ایرانی، بازماندگان با حضور در مزار درگذشتگان، به غبارروبی و تمیز کردن سنگ قبر و اطراف آن میپردازند و سپس شمع یا چراغی در کنار قبر روشن میکنند تا شب پایان سال عزیزان سفرکرده خاموش نباشد. همچنین چیدن میوه و شیرینی بر مزار درگذشتگان، هم یاد رفتگان را زنده میکند و هم پیوند زندگی و مرگ را برای بازماندگان تداعی میکند.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/1559711/%DB%8C%D8%A7%D8%AF-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D8%B3%D8%AA-%D8%B1%D9%81%D8%AA%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%B3%D9%85-%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D8%B4%D9%85%D9%86%D8%AF-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%B1%D8%AE یاد از دست رفتگان رسم ارزشمند ایرانیان –برخی اعتقادات پنجشبۀ آخر سال»، خبرگزاری مهر.]</ref> <br />
<br />
===رفتن به زیارتگاهها===<br />
[[پرونده:پنجشنبه-آخر-سال.jpg|بندانگشتی|زیارت اموات و شهیدان در آخرین پنجشنبه سال]]<br />
ایرانیان در رسم پنجشنبۀ آخر سال، برای آنکه ورود به سال نو را با حال و هوای معنوی، همراه کنند، به زیارتگاهها میروندو امامزادگان را که از نسل پیامبر خدا و اهلبیت او هستند، زیارت میکنند و یاد و خاطرۀ اهلبیت را گرامی میدارند.<ref>«[https://www.karnaval.ir/blog/tradition-nowruz-iran آداب و رسوم پیش از نوروز در ایران/سنت استقبال از نوروز»، وبسایت کارناوال.]</ref> <br />
<br />
<br />
===زیارت شهیدان انقلاب اسلامی===<br />
با انقلاب اسلامی در ایران، آیین پنجشنبۀ آخر سال با مفاهیم [[شهادت]]، [[ایثار]]، ازخودگذشتگی، وطندوستی و دینداری آگاهانه، غنیسازی و مفهومپردازی شده است؛ در این روز بسیاری از ایرانیان با حضور در مزار شهدای انقلاب اسلامی، جنگ تحمیلی و نیز شهدای مدافع حرم، همراه با خانوادههای این شهیدان و فرزندان آنها، از این شهیدان تجلیل میکنند. حضور در مزار شهدای گمنام از جمله رسمهایی است که در سالهای اخیر با استقبال چشمگیر ایرانیان روبرو شده است.<ref> [https://zarinkhabar.ir/%D9%BE%D9%86%D8%AC%D8%B4%D9%86%D8%A8%D9%87-%D8%A2%D8%AE%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D9%86%DA%AF%D8%A7%D8%B1-%D8%AF%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%AE%DB%8C%D9%84%DB%8C-%D8%A8%DB%8C%D8%B4%D8%AA%D8%B1/#:~:text=%D8%AD%D8%A7%D8%B6%D8%B1 «پنجشنبۀ آخر سال انگار دلمان خیلی میگیرد»، وبسایت زرّین خبر.]</ref><br />
<br />
==یاد امام زمان==<br />
شیعیان بر اساس آموزههای مذهبی خود، در انتظار ظهور مهدی موعود هستند که امام زمان است و با آمدنش، عدالت در جهان برقرار میشود. در فرهنگ شیعیان، پایان زمستان، بهسر آمدن دوران انتظار برای ظهور امام زمان را تداعی میکند و تازهشدن طبیعت، سرزندگی جامعه انسانی با حضور مهدی را نوید میدهد.<ref>ح[https://hawzah.net/fa/Article/View/97823/%D9%BE%DB%8C%D8%A7%D9%85%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D9%88-%D8%A8%D9%87%D8%A7%D8%B1#_edn6 سینی، «پیامهای نوروز و بهار»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> در متون دینی شیعیان از امام زمان با عنوان «رَبيعُ الأنام و نَضرَةُ الأیام» یعنی بهار مردمان و خرمی روزگاران، یاد شده است.<ref>مجلسی، بحار الانوار، 1403ق، ج99، ص101.</ref> این انگاره و یاد امام زمان در روزهای پایانی زمستان و آغاز بهار، در ادبیات و شعر فارسی نیز بازتاب داشته است:<ref>[https://shereno.com/57182/51714/414016.html «پنجشنبۀ آخر سال»، وبسایت شعر نو، تاریخ درج مطلب، 26 اسفند 1394ش.]</ref> <ref>[https://shereno.com/57182/51714/414016.html «پنجشنبۀ آخر سال»، وبسایت شعر نو، تاریخ درج مطلب، 26 اسفند 1394ش.]</ref><br />
{{آغاز نستعلیق}}<br />
{{شعر|نستعلیق}}<br />
{{ب|ما ساکن وادی فراموش شدگانیم | ما اهل دل و از کوی درگذشتگانیم }}<br />
{{ب|آخر سال که یاد کنند گذشتگان را | امیدوار به یاد کردن آن مه تابانیم}}<br />
{{پایان شعر}} <br />
{{پایان نستعلیق}}<br />
==پانویس==<br />
{{پانویس}}<br />
<br />
==منابع==<br />
* قرآن کریم.<br />
* «آداب و رسوم پیش از نوروز در ایران/ سنت استقبال از نوروز»، وبسایت کارناوال، تاریخ درج مطلب: 24 اسفند 1397ش. <br />
* «پنجشنبۀ آخر سال از سنتهای زرتشتیان-صابئین-مسلمانان»، وبسایت خبری تحلیلی ردنا، تاریخ بازدید: 1 خرداد 1402ش. <br />
* «پنجشنبۀ آخر سال انگار دلمان خیلی میگیرد»، وبسایت زرّینخبر، تاریخ درج مطلب: 25 اسفند 1401ش.<br />
* «پنجشنبۀ آخر سال به سنتهای قدیمی در جامعه ایران ارتباط دارد»، وبسایت شبکۀ اطلاعرسانی دانا، تاریخ بازدید: 1خرداد 1402ش.<br />
* «پنجشنبۀ آخر سال»، وبسایت شعر نو، تاریخ درج مطلب: 26 اسفند 1394ش.<br />
* «حدیث در مورد خیرات بر اموات»، وبسایت انتشارات کتابسرای عادل، تاریخ درج مطلب: 20 مهر 1401ش.<br />
* حسینی، جواد، «پیامهای نوروز و بهار»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ انتشار: 28 اسفند 1397ش.<br />
* «زیارت اهل قبور در پنجشنبۀ آخر سال، خبرگزاری صدا و سیما»، تاریخ درج مطلب: 24 اسفند 1396ش.<br />
* مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1403ق.<br />
* «یاد از دست رفتگان رسم ارزشمند ایرانیان، برخی اعتقادات پنجشنبۀ آخر سال»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 25 اسفند 1390ش.</div>فیروزه دلداری