علی شاهرودی در ۱۷ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۱۰:۴۰

2026-05-07T10:40:37Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ۱۷ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۱۴:۱۰
خط ۶۰:		خط ۶۰:
	*Hooper, D., Useful Plants and Drugs of Iran and Iraq, Chicago, 1937.		*Hooper, D., Useful Plants and Drugs of Iran and Iraq, Chicago, 1937.
	{{پایان منابع}}		{{پایان منابع}}

			{{گیاهان دارویی}}

زهرا فاضل: صفحه‌ای تازه حاوی «گیاه پنیرک {{درشت|'''پنیرک'''}}؛ گیاهی خودرو با کاربردهای دارویی گوناگون پنیرک، گیاهی است با گل‌های سرخ و روشن که بیش‌تر مصارف درمانی دارد. این گیاهِ خودرو، دوست‌دار آب و هوای معتدل است و در طول ر...» ایجاد کرد

2026-04-20T13:19:52Z

صفحه‌ای تازه حاوی «جایگزین=گیاه پنیرک |بندانگشتی|گیاه پنیرک {{درشت|'''پنیرک'''}}؛ گیاهی خودرو با کاربردهای دارویی گوناگون پنیرک، گیاهی است با گل‌های سرخ و روشن که بیش‌تر مصارف درمانی دارد. این گیاهِ خودرو، دوست‌دار آب و هوای معتدل است و در طول ر...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

[[پرونده:پنیرک.jpg|جایگزین=گیاه پنیرک |بندانگشتی|گیاه پنیرک ]]
{{درشت|'''پنیرک'''}}؛ گیاهی خودرو با کاربردهای دارویی گوناگون

پنیرک، گیاهی است با گل‌های سرخ و روشن که بیش‌تر مصارف درمانی دارد. این گیاهِ خودرو، دوست‌دار آب و هوای معتدل است و در طول روز، همواره روی به سوی خورشید دارد.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/پنیرک دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه پنیرک، سایت واژه‌یاب.]</ref> این گیاه را نان فلاخ، ختمی کوچک و آفتاب گردک نیز نامیده‌اند.<ref>[https://www.vajehyab.com/moein/پنیرک معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه پنیرک، سایت واژه‌یاب.]</ref>

==گیاه‌شناسی پنیرک==
[[پرونده:پنیرک۱.jpg|جایگزین= گل‌های خشک پنیرک |بندانگشتی|گل‌های خشک پنیرک ]]
پنیرک، از خانوادهٔ پنیرکان و دارای برگ‌های متناوب و پهن است که در تمام قسمت‌های آن، لوله‌های شیرآبه بسیاری وجود دارد.<ref>گل‌گلاب، گیاه‌شناسی،]بی‌تا[، ص۲۰۱.</ref> گل‌های پنیرک، معمولاً در رنگ‌های آبی پررنگ، بنفش و سرخ دیده شده و دارای ۵ گلبرگ و نیز کاسبرگ ۵ قسمتی است.<ref>امین، متداول‌ترین گیاهان دارویی سنتی ایران، ۱۳۸۷ش، ص۲۳۰.</ref>

میوه‌های این گیاه نیز دایره‌ای شکل، کوچک و جمع‌شده در کنار هم هستند که ریشه‌ای عمودی، ضخیم و سفیدرنگ دارند.<ref>خوش‌بین، گیاهان معجزه‌گر، ج1، ۱۳۸۹ ش، ص241.</ref>

پنیرک، در نواحی مختلف ایران مانند البرز، [[تهران]]، شمال ایران، آذربایجان، [[اصفهان]]، [[خراسان]]، دامغان، سمنان، جنوب ایران، [[کرمان]] و بلوچستان می‌روید. از برگ و گل این گیاه به‌عنوان دارو استفاده می‌شود.

==پنیرک در منابع مختلف==
ابن‌سینا (۳۷۰-۴۲۸ق) پنیرک را نوعی ختمی دانسته است.<ref>ابن‌سینا، قانون، ج1، ۱۳۶۴ش، ص460.</ref> دهخدا (۱۲۵۷-۱۳۳۴ش) خبازی را در [[زبان فارسی|فارسی]] پنیرک، توله و نان کلاغ و هم‌جنس ختمی‌ها معرفی کرده است.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/پنیرک دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه پنیرک، سایت واژه‌یاب.]</ref> حاجی زین عطار (۷۲۹–۸۰۶ق) نیز پنیرک را همان خبازی دانسته که در زبان فارسی، «خرو» و در زبان شیرازی «نان کلاغ» گفته می‌شود.<ref>حاجی زین‌عطار، اختیارات بدیعی (قسمت مفردات)، ۱۳۷۱ش، ص۱۳۷.</ref> این گیاه، با اسامی دیگری همچون نیلوفر، پنیره، آفتاب گردک، ورتاج،<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/پنیرک دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه پنیرک، سایت واژه‌یاب.]</ref> تخم ختمی، ختمی کوچک، کمانجی (در زبان ترکی)<ref>Hooper, Useful Plants and Drugs of Iran and Iraq, 1937, P138.</ref> و توله (در زبان مردم عشایر)<ref>شهشهانی، چهار فصل آفتاب، ۱۳۶۶ش، ص۲۸۸؛{{سخ}}
لهسایی‌زاده، تاریخ و فرهنگ مردم دوان، ۱۳۸۰ش، ص۳۱۳.</ref> نیز خوانده شده است.

==پنیرک در طب مردمی==
ایرانیان از دیرباز، از پنیرک برای درمان بیماری‌ها بهره می‌گرفتند. در اردکان، جوشانده گل پنیرک همراه با کوکنار و برخی دیگر از داروهای خنک را برای درمان سودا (خشکی) استفاده می‌کردند. مردم دوان نیز پنیرک را همراه با شاتره و [[حنا]] به‌همین منظور استفاده می‌کردند.<ref>طباطبایی اردکانی، فرهنگ عامهٔ اردکان، ۱۳۸۱ش، ص۶۹۶؛{{سخ}}
لهسایی‌زاده، تاریخ و فرهنگ مردم دوان، ۱۳۸۰ش، ص۳۱۳.</ref>{{سخ}}کازرونی‌ها، پنیرک را برای تقویت بینایی؛<ref>حاتمی، باورها و رفتارها، گذشته در کازرون، ۱۳۸۵ش، ص۲۱۶.</ref> مردم اردکان و شیرازی‌ها، آن را برای درمان جوش‌های صورت؛<ref>طباطبایی اردکانی، فرهنگ عامهٔ اردکان، ۱۳۸۱ش، ص701؛{{سخ}}
همایونی، گوشه‌هایی از آداب و رسوم مردم شیراز، ۱۳۵۳ش، ص۱۳۳.</ref> شاهرودی‌ها از آن برای درمان نازایی زنان و درمان درد گلوی کودکان؛<ref>شریعت‌زاده، فرهنگ مردم شاهرود، ۱۳۷۱ش، ص۲۴۹.</ref> مردم شهرری برای درمان زخم‌های آب‌دار؛<ref>صفی‌نژاد، مونوگرافی ده طالب‌آباد، ۱۳۵۵ش، ص۴۱۰؛{{سخ}}
اسدیان خرم‌آبادی، باورها و دانسته‌ها در لرستان و ایلام، ۱۳۵۸ش، ص۲۵۹.</ref> در لرستان، برای درمان درد گوش و گلو و پیش‌گیری از ریزش مو؛<ref>طاهریان، «گیاه‌درمانی، برخی گیاهان و خواص درمانی آن‌ها در لرستان»، ۱۳۷۷ش، ص۱۹۷.</ref> بختیاری‌ها برای دفع خلط سینه، سرفه، اسهال و رماتیسم؛<ref>خسروی، فرهنگ بختیاری، ۱۳۶۸ش، ص۱۵.</ref> تهرانی‌ها برای درمان بیماری‌های مربوط به روده، معده، گرفتگی صدا، یرقان، ورم و شکستگی،<ref>شهری، طهران قدیم، ج5، ۱۳۸۳ش، ص251-252.</ref> یزدی‌ها، ریشهٔ آن را برای درد دندان [[کودک|کودکان]] و خود آن را برای ضدسوختگی، ضد سرفه، ملین و نرم‌کنندگی؛<ref>جانب‌اللهی، چهل گفتار در مردم‌شناسی میبد، ج4، ۱۳۹۰ش، ص485-486.</ref> تالشی‌ها آن را برای درمان سرخک و آبله<ref>بخشی زادهٔ آلیانی، سیری در زندگی تالش‌ها، ۱۳۹۰ش، ص۳۲۲.</ref> و سمنانی‌ها، گل پنیرک را برای دفع [[تب]]<ref>عندلیب سمنانی، پیشینهٔ طب سنتی در سمنان، ۱۳۸۸ش، ص۳۶.</ref> استفاده می‌کردند.

==پنیرک در طب سنتی==
پنیرک از نظر بیش‌تر طبیبان، دارای طبعی سرد و تر است و برخی آن را مایل به حرارت دانسته‌اند.<ref>عقیلی علوی شیرازی، مخزن الادویة، ۱۳۷۱ش، ص۳۷۶؛{{سخ}}
حاجی زین‌عطار، اختیارات بدیعی (قسمت مفردات)، ۱۳۷۱ش، ص۱۳۷.</ref> اما [[ابن‌سینا]]، این گیاه را دارای طبع گرم و خشک معرفی کرده است.<ref>ابن‌سینا، قانون، ج1، ۱۳۶۴ش، ص460.</ref>

خواص بسیاری برای گیاه پنیرک در منابع متعدد ذکر شده که از آن جمله می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: مفید بودن پنیرک برای افزایش شیر زنان؛<ref>سرورالدین، طب الکبیر، ۱۳۴۹ش، ص۳۹۸.</ref> تسکین انواع ورم و قولنج؛<ref>شاه شاه‌ارزانی، طب اکبری، ج2، ۱۳۸۷ش، ص790.</ref> درمان التهاب مثانه، کلیه و ورم‌های گرم؛<ref>رازی، الحاوی، ج20، ۱۳۸۷ش، ص430.</ref> درمان زخم‌هایی مثل زخم کلیه،<ref>شاه شاه‌ارزانی، طب اکبری، ج2، ۱۳۸۷ش، ص837.</ref> زخم مثانه، زخم‌های عفونی و زخم‌های مرطوب<ref>رازی، الحاوی، ج20، ۱۳۸۷ش، ص426.</ref> و درمان بیماری‌های رحم.<ref>شاه شاه‌ارزانی، طب اکبری، ج2، ۱۳۸۷ش، ص955 و 975.</ref>

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
{{آغاز منابع}}
*ابن‌سینا، قانون، ترجمهٔ عبدالرحمان شرفکندی، تهران، سروش، ۱۳۶۴ش.
*اسدیان خرم‌آبادی، محمد و دیگران، باورها و دانسته‌ها در لرستان و ایلام، تهران، مرکز مردم‌شناسی ایران، ۱۳۵۸ش.
*امین، غلامرضا، متداول‌ترین گیاهان دارویی سنتی ایران، تهران، چوگان، ۱۳۸۷ش.
*بخشی زادهٔ آلیانی، اسماعیل، سیری در زندگی تالش‌ها، تهران، دایره سبز، ۱۳۹۰ش.
*جانب‌اللهی، محمدسعید، چهل گفتار در مردم‌شناسی میبد، تهران، اندیشمندان یزد، ۱۳۹۰ش.
*حاتمی، حسن، باورها و رفتارها، گذشته در کازرون، تهران، کازرونیه، ۱۳۸۵ش.
*حاجی زین عطار، علی، اختیارات بدیعی (قسمت مفردات)، به‌تحقیق محمدتقی میر، تهران، شرکت داروئی پخش رازی، ۱۳۷۱ش.
*خسروی، عبدالعلی، فرهنگ بختیاری، تهران، فرهنگسرا، ۱۳۶۸ش.
*خوش‌بین، سهراب، گیاهان معجزه‌گر، تهران، کردگاری، ۱۳۸۹ ش.
*دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۲۸ فروردین ۱۴۰۱ش.
*رازی، محمد بن زکریا، الحاوی، حیدرآباد دکن، مطبعه مجلس، ۱۳۸۷ش.
*سرورالدین، محمد، طب الکبیر، تهران، عطائی، ۱۳۴۹ش.
*شاه‌ارزانی، محمداکبر، طب اکبری، قم، جلال‌الدین، ۱۳۸۷ش.
*شریعت‌زاده، علی‌اصغر، فرهنگ مردم شاهرود، تهران، مؤلف، ۱۳۷۱ش.
*شهری، جعفر، طهران قدیم، تهران، معین، ۱۳۸۳ش.
*شهشهانی، سهیلا، چهار فصل آفتاب، تهران، توس، ۱۳۶۶ش.
*صفی‌نژاد، جواد، مونوگرافی ده طالب‌آباد، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۵۵ش.
*طاهریان، محمد، «گیاه‌درمانی، برخی گیاهان و خواص درمانی آن‌ها در لرستان»، لرستان‌پژوهی، خرم‌آباد، س ۱، شماره ۳ و ۴، ۱۳۷۷ش.
*طباطبایی اردکانی، محمود، فرهنگ عامهٔ اردکان، تهران، شورای فرهنگ عمومی استان یزد، ۱۳۸۱ش.
*عقیلی علوی شیرازی، محمدحسین، مخزن الادویة، تهران، انقلاب اسلامی، ۱۳۷۱ش.
*عندلیب سمنانی، خسرو، پیشینهٔ طب سنتی در سمنان، سمنان، حبله رود، ۱۳۸۸ش.
*گل‌گلاب، حسین، گیاه‌شناسی، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، ]بی‌تا[.
*لهسایی‌زاده، عبدالعلی و سلامی، عبدالنبی، تاریخ و فرهنگ مردم دوان، شیراز، نوید شیراز، ۱۳۸۰ش.
*معین، محمد، فرهنگ فارسی، سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۲۸ فروردین ۱۴۰۱ش.
*همایونی، صادق، گوشه‌هایی از آداب و رسوم مردم شیراز، شیراز، نوید شیراز، ۱۳۵۳ش.
*Hooper, D., Useful Plants and Drugs of Iran and Iraq, Chicago, 1937.
{{پایان منابع}}

پنیرک - تاریخچهٔ نسخه‌ها

علی شاهرودی در ۱۷ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۱۰:۴۰