پیش‌نویس:ایران در دوران صفویه - تاریخچهٔ نسخه‌ها

حمید فاضل: پالایش متن

2026-06-07T08:09:44Z

پالایش متن

حبیب الله نجفی در ۱۷ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۰۵:۲۸

2026-06-07T05:28:55Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ۱۷ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۰۸:۵۸
خط ۱:		خط ۱:
	'''{{درشت\|ایران در دوران صفویه؛}}''' سرزمینی با اتحاد سیاسیِ کشور، حکومتی ملی و وحدت ~~مذهبیِ شیعه~~ امامیه.		'''{{درشت\|ایران در دوران صفویه؛}}''' سرزمینی با اتحاد سیاسیِ کشور، حکومتی ملی و وحدت مذهبی شیعۀ امامیه.

	ایران در ~~دوره~~ صفویه (۹۰۷–۱۱۳۵ق) براساس یک دولت متمرکز ملی متحد شد و هویت نوینی بر پایه تشیع اثنی‌عشری به دست آورد. جریان‌های فکری ناشی از آمیختگی تصوف و تشیع، زمینه‌ساز شکل‌گیری این دولت بود و در درون آن، ایران‌های متعددی تجربه شد که در مجموع سرپا ماند. علت این تداوم در انعطاف فرهنگ سیاسی سه‌رکنی تصوف، تشیع، سلطنت و توانایی تغییر مبنای مشروعیت از طریقت به شریعت بوده است. مفهوم ایران در عصر صفویه، تک‌بُعدی نیست و در دورن آن چندین معنا و ~~مؤلفه~~ نهفته است که شامل منبعی ارزشمند برای آگاهی از زندگی توده‌های مردمی، ساختار سیاسی، تشکیلات اداری، مذهب و ساختار دینی، اوضاع اجتماعی و فرهنگی طبقات اجتماعی، آداب‌ورسوم، باورها، آیین‌ها، مناسک مذهبی، اقوام و ایلات، اوضاع کشاورزی و اقتصادی مانند نظام مالیاتی، نظام زمین‌داری، شیوه آبیاری، خراج، دادوستد و شیوه تولید به‌شمار می‌رود. در این دوره هم احیاء مجدد چهارچوب جغرافیای مستقل و حاکمیت سیاسی ایرانیان و هم تکوین مفهوم ایران مانند حضور پررنگ مذهب در بین عموم مردم و نخبگان و ابواب مختلف جامعه و سیاست محقق شده است.		ایران در دورۀ صفویه (۹۰۷–۱۱۳۵ق) براساس یک دولت متمرکز ملی متحد شد و هویت نوینی بر پایه تشیع اثنی‌عشری به دست آورد. جریان‌های فکری ناشی از آمیختگی تصوف و تشیع، زمینه‌ساز شکل‌گیری این دولت بود و در درون آن، ایران‌های متعددی تجربه شد که در مجموع سرپا ماند. علت این تداوم در انعطاف فرهنگ سیاسی سه‌رکنی تصوف، تشیع، سلطنت و توانایی تغییر مبنای مشروعیت از طریقت به شریعت بوده است. مفهوم ایران در عصر صفویه، تک‌بُعدی نیست و در دورن آن چندین معنا و مؤلفۀ نهفته است که شامل منبعی ارزشمند برای آگاهی از زندگی توده‌های مردمی، ساختار سیاسی، تشکیلات اداری، مذهب و ساختار دینی، اوضاع اجتماعی و فرهنگی طبقات اجتماعی، آداب‌ورسوم، باورها، آیین‌ها، مناسک مذهبی، اقوام و ایلات، اوضاع کشاورزی و اقتصادی مانند نظام مالیاتی، نظام زمین‌داری، شیوه آبیاری، خراج، دادوستد و شیوه تولید به‌شمار می‌رود. در این دوره هم احیاء مجدد چهارچوب جغرافیای مستقل و حاکمیت سیاسی ایرانیان و هم تکوین مفهوم ایران مانند حضور پررنگ مذهب در بین عموم مردم و نخبگان و ابواب مختلف جامعه و سیاست محقق شده است.

	== ایران پیش از صفویه ==		== ایران پیش از صفویه ==
	پس از سقوط ساسانیان، ایران قرن‌ها دچار پراکندگی سیاسی و تغییر سلسله‌ها بود. اگرچه حکومت‌های قدرتمندی مانند سامانیان، سلجوقیان و ایلخانان وجود داشتند،<ref>[https://www.iisajournals.ir/article_166774.html فراهانی و همکاران، «نقش شاهان صفویه در ایجاد و تحول ساختار و نظام سیاسی-حکومتی در ایران»، ۱۴۰۱ش، ص۳۳۶.]</ref> اما صفویان نخستین دودمانی بودند که توانستند دولتی نسبتاً پایدار، یکپارچه و فراگیر و دارای هویت سیاسی-مذهبی مشخص برای ایرانِ پس از ساسانیان ایجاد کنند.<ref>[https://www.iisajournals.ir/article_166774.html فراهانی و همکاران، «نقش شاهان صفویه در ایجاد و تحول ساختار و نظام سیاسی-حکومتی در ایران»، ۱۴۰۱ش، ص۳۳۹.]</ref>		پس از سقوط ساسانیان، ایران قرن‌ها دچار پراکندگی سیاسی و تغییر سلسله‌ها بود. اگرچه حکومت‌های قدرتمندی مانند سامانیان، سلجوقیان و ایلخانان وجود داشتند،<ref>[https://www.iisajournals.ir/article_166774.html فراهانی و همکاران، «نقش شاهان صفویه در ایجاد و تحول ساختار و نظام سیاسی-حکومتی در ایران»، ۱۴۰۱ش، ص۳۳۶.]</ref> اما صفویان نخستین دودمانی بودند که توانستند دولتی نسبتاً پایدار، یکپارچه و فراگیر و دارای هویت سیاسی-مذهبی مشخص برای ایرانِ پس از ساسانیان ایجاد کنند.<ref>[https://www.iisajournals.ir/article_166774.html فراهانی و همکاران، «نقش شاهان صفویه در ایجاد و تحول ساختار و نظام سیاسی-حکومتی در ایران»، ۱۴۰۱ش، ص۳۳۹.]</ref>

	ولایت به‌عنوان یک مفهوم اصیل شیعی، در ~~دوره~~ صفویه به‌واسطهٔ هم‌پوشانی‌های تصوف و تشیع مانند مقام قطب و مرشد، زمینهٔ مساعدی برای نفوذ و گسترش میان مردم یافت و قرن ۸ هجری، سرآغاز آشتی تصوف با تشیع امامیّه بود.<ref>[https://www.shiitestudies.com/article_706355.html جلالی شیجانی، «تشیع عرفانی و تأثیر آن بر ظهور صفویه»، ۱۳۹۷ش، ص۲۹.]</ref> صفویان با حمایت قزلباشان به قدرت رسیدند و در ابتدا شاه را مرشد کامل<ref>اسماعیلی، بررسی نهادهای کنترل اجتماعی در عصر صفویه در زمان شاه اسماعیل، شاه طهماسب و شاه عباس با تمرکز بر پایتخت‌ها، ۱۳۹۵ش، ص۳۹.</ref> خوانده و در ابتدا برتری وجه صوفیانه غالی بر تشیع اعتدالی را پذیرفتند. اما نهاد سلطنت، با تکیه بر سنت ایران‌شهری<ref>اسماعیلی، بررسی نهادهای کنترل اجتماعی در عصر صفویه در زمان شاه اسماعیل، شاه طهماسب و شاه عباس با تمرکز بر پایتخت‌ها، ۱۳۹۵ش، ص۱۳۳–۱۳۶.</ref> به‌تدریج مبنای مشروعیت خود را از طریقت صوفیانه به شریعت گسترش داد، به‌گونه‌ای که شاه هم مرشد طریقت و هم ظل‌الله و نایب امام مهدی نامیده می‌شد.<ref>اسماعیلی، بررسی نهادهای کنترل اجتماعی در عصر صفویه در زمان شاه اسماعیل، شاه طهماسب و شاه عباس با تمرکز بر پایتخت‌ها، ۱۳۹۵ش، ص۴۱–۴۲.</ref> این تغییر، تصوف و تشیع را از تعامل به تقابل کشاند و شاهان صفوی خود را نه‌فقط مرشد طریقت، بلکه نایبان امام زمان نیز معرفی کردند.<ref>[https://www.sid.ir/paper/148702/fa تشکری و نقیبی، «تعامل و تقابل تصوف و تشیع در عصر صفوی»، ۱۳۹۳ش، ص۴۹.]</ref> این تلفیق فکری، در کنار قرار گرفتن حکومت صفوی در میان حکومت‌های سنی غرب و شرق مانند ازبکان و عثمانیان، بعد از قرن‌ها زمینهٔ نظری لازم برای ایجاد دولتی متمرکز و هویتی نوین بر پایه تشیع را در ایران فراهم کرد.<ref>کشاورز و چلونگر، بازخوانی مقدماتی تمدنی تشیع در عصر صفویه، ۱۴۰۳ش، ص۸۲–۸۳.</ref>		ولایت به‌عنوان یک مفهوم اصیل شیعی، در دورۀ صفویه به‌واسطهٔ هم‌پوشانی‌های تصوف و تشیع مانند مقام قطب و مرشد، زمینهٔ مساعدی برای نفوذ و گسترش میان مردم یافت و قرن ۸ هجری، سرآغاز آشتی تصوف با تشیع امامیّه بود.<ref>[https://www.shiitestudies.com/article_706355.html جلالی شیجانی، «تشیع عرفانی و تأثیر آن بر ظهور صفویه»، ۱۳۹۷ش، ص۲۹.]</ref> صفویان با حمایت قزلباشان به قدرت رسیدند و در ابتدا شاه را مرشد کامل<ref>اسماعیلی، بررسی نهادهای کنترل اجتماعی در عصر صفویه در زمان شاه اسماعیل، شاه طهماسب و شاه عباس با تمرکز بر پایتخت‌ها، ۱۳۹۵ش، ص۳۹.</ref> خوانده و در ابتدا برتری وجه صوفیانه غالی بر تشیع اعتدالی را پذیرفتند. اما نهاد سلطنت، با تکیه بر سنت ایران‌شهری<ref>اسماعیلی، بررسی نهادهای کنترل اجتماعی در عصر صفویه در زمان شاه اسماعیل، شاه طهماسب و شاه عباس با تمرکز بر پایتخت‌ها، ۱۳۹۵ش، ص۱۳۳–۱۳۶.</ref> به‌تدریج مبنای مشروعیت خود را از طریقت صوفیانه به شریعت گسترش داد، به‌گونه‌ای که شاه هم مرشد طریقت و هم ظل‌الله و نایب امام مهدی نامیده می‌شد.<ref>اسماعیلی، بررسی نهادهای کنترل اجتماعی در عصر صفویه در زمان شاه اسماعیل، شاه طهماسب و شاه عباس با تمرکز بر پایتخت‌ها، ۱۳۹۵ش، ص۴۱–۴۲.</ref> این تغییر، تصوف و تشیع را از تعامل به تقابل کشاند و شاهان صفوی خود را نه‌فقط مرشد طریقت، بلکه نایبان امام زمان نیز معرفی کردند.<ref>[https://www.sid.ir/paper/148702/fa تشکری و نقیبی، «تعامل و تقابل تصوف و تشیع در عصر صفوی»، ۱۳۹۳ش، ص۴۹.]</ref> این تلفیق فکری، در کنار قرار گرفتن حکومت صفوی در میان حکومت‌های سنی غرب و شرق مانند ازبکان و عثمانیان، بعد از قرن‌ها زمینهٔ نظری لازم برای ایجاد دولتی متمرکز و هویتی نوین بر پایه تشیع را در ایران فراهم کرد.<ref>کشاورز و چلونگر، بازخوانی مقدماتی تمدنی تشیع در عصر صفویه، ۱۴۰۳ش، ص۸۲–۸۳.</ref>

	== انگاره‌های اجتماعی ایرانیان در دوره‌های گذار ==		== انگاره‌های اجتماعی ایرانیان در دوره‌های گذار ==

زهرا غلامی: ابرابزار

2026-05-29T12:51:51Z

ابرابزار

نمایش تغییرات

زهرا غلامی در ۸ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۰:۴۶

2026-05-29T10:46:53Z

نمایش تغییرات

امان الله فصیحی: /* اقتصادی */

2026-05-28T13:16:50Z

اقتصادی

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ۷ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۶:۴۶
خط ۶۴:		خط ۶۴:
	زنان ایرانی در دورۀ صفویه، ضمن حفظ حس زنانگی خود به ویژه در نوع پوشش، حضوری مؤثر در جامعه داشتند و حریم امن خویش را محترم می‌دانستند و مردان نیز مجبور به رعایت آن بودند.<ref>[https://hiq.bou.ac.ir/article_12417.html قاضی‌خانی و بارانی، «سبک زندگی زن ایرانی از نگاه سفرنامه‌نویسان غیر ایرانی عصر صفوی»، ۱۳۹۳ش، ص۱۷۱.]</ref> نقش زنان در حیطه‌‌های سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی از میان نوشته‌های سفرنامه‌نویسان قابل بررسی است.<ref>احمدی گسمونی، «بررسی وضعیت زنان در عهد صفویه از منظر سفرنامه‌نویسان خارجی»، ۱۳۹۴ش، بدون صفحه.</ref>		زنان ایرانی در دورۀ صفویه، ضمن حفظ حس زنانگی خود به ویژه در نوع پوشش، حضوری مؤثر در جامعه داشتند و حریم امن خویش را محترم می‌دانستند و مردان نیز مجبور به رعایت آن بودند.<ref>[https://hiq.bou.ac.ir/article_12417.html قاضی‌خانی و بارانی، «سبک زندگی زن ایرانی از نگاه سفرنامه‌نویسان غیر ایرانی عصر صفوی»، ۱۳۹۳ش، ص۱۷۱.]</ref> نقش زنان در حیطه‌‌های سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی از میان نوشته‌های سفرنامه‌نویسان قابل بررسی است.<ref>احمدی گسمونی، «بررسی وضعیت زنان در عهد صفویه از منظر سفرنامه‌نویسان خارجی»، ۱۳۹۴ش، بدون صفحه.</ref>

	==== سیاسی ====		==== حضور زنان در عرصه سیاسی ====
	از قشر زنان صفوی، فقط زنان درباری در عرصه سیاسی و تغییر مواضع قدرت در حکومت حضور چشمگیر داشتند<ref>احسانی، «بررسی جایگاه و نقش زنان در دوره‌ی صفوی (907ق ـ 1135ق)»، ۱۳۹۸ش، بدون صفحه.</ref> که این میزان اثرگذاری با مقام و نسب زنان و ازدواج‌های سیاسی و جنگ بر سر قدرت فرزندان، رابطه مستقیم داشته است.<ref>نامداری الوار، «جایگاه اقتصادی و فرهنگی زنان ایرانی در جامعه عصر صفوی»، ۱۳۹۸ش، بدون صفحه.</ref>		از قشر زنان صفوی، فقط زنان درباری در عرصه سیاسی و تغییر مواضع قدرت در حکومت حضور چشمگیر داشتند<ref>احسانی، «بررسی جایگاه و نقش زنان در دوره‌ی صفوی (907ق ـ 1135ق)»، ۱۳۹۸ش، بدون صفحه.</ref> که این میزان اثرگذاری با مقام و نسب زنان و ازدواج‌های سیاسی و جنگ بر سر قدرت فرزندان، رابطه مستقیم داشته است.<ref>نامداری الوار، «جایگاه اقتصادی و فرهنگی زنان ایرانی در جامعه عصر صفوی»، ۱۳۹۸ش، بدون صفحه.</ref>

	==== اجتماعی و فرهنگی ====		==== فعالیت اجتماعی و فرهنگی زنان ====
	در عرصه اجتماعی و فرهنگی هرچند اغلب زنان برای حضور در جامعه با محدودیت‌هایی روبرو بودند و به ندرت در فعالیت‌های اجتماعی امکان حضور می‌یافتند<ref>احسانی، «بررسی جایگاه و نقش زنان در دوره‌ی صفوی (907ق ـ 1135ق)»، ۱۳۹۸ش، بدون صفحه.</ref> اما در مؤلفه‌هایی مانند فضای داخلی، چیدمان و تزئینات مسکن، نوع ساخت و معماری منزل و حتی حفظ حریم خانه، عدم استفاده از زیبایی‌های جسم زن ایرانی در تزئینات بناها و مجسمه‌ها، آراستن بدن شامل نوع پوشاک، چگونگی آرایش، طرح و نوع زینت‌ها و پیروی از مد؛ شیوه‌های گذران اوقات فراغت و تفریح مثل تماشای مسابقات چوگان، حضور در تفریح‌گاه‌های عمومی، شرکت در مراسم حکومتی، شرکت در مراسم‌های آیینی و ملی همچون مراسم محرم <ref>[https://hiq.bou.ac.ir/article_12417.html قاضی‌خانی و بارانی، «سبک زندگی زن ایرانی از نگاه سفرنامه‌نویسان غیر ایرانی عصر صفوی»، ۱۳۹۳ش، ص۱۹۷-۱۸۱.]</ref> و ازدواج و ختم که در آن عصر، تک‌همسکری و عدم تحمل هوو جلوه‌گر بوده است.<ref>شرلی، سفرنامه برادران شرلی، ۱۳۸۷ش، ص۷۶.</ref> همچنین زنان درباری و زنان خانواده‌های اهل علم توانستند در امر وقف<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/572167/%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D9%88%D8%A7%D9%82%D9%81-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C حیدریان، «زنان واقف در عصر صفوی»، ۱۳۸۸ش، ص۱۱۹.]</ref> و فعالیت‌های ادبی آثاری از خود بر جای بگذارند.<ref>احسانی، «بررسی جایگاه و نقش زنان در دوره‌ی صفوی (907ق ـ 1135ق)»، ۱۳۹۸ش، بدون صفحه.</ref> فعالیت‌های علمی و و تعلیمی بانوان بیوت علمای شیعه و آثار ارزشمند بازمانده از آنان، نشان‌دهنده سنت بنیادین آموزش در میان آنان است.<ref>[https://jhic.ut.ac.ir/article_80293.html کرمی و مخبردزفولی، «آموزش زنان در دوره‌ی صفویه؛ زنان بیوت علمای شیعه»، ۱۳۹۹ش، ص۵۶۱.]</ref>		در عرصه اجتماعی و فرهنگی هرچند اغلب زنان برای حضور در جامعه با محدودیت‌هایی روبرو بودند و به ندرت در فعالیت‌های اجتماعی امکان حضور می‌یافتند<ref>احسانی، «بررسی جایگاه و نقش زنان در دوره‌ی صفوی (907ق ـ 1135ق)»، ۱۳۹۸ش، بدون صفحه.</ref> اما در مؤلفه‌هایی مانند فضای داخلی، چیدمان و تزئینات مسکن، نوع ساخت و معماری منزل و حتی حفظ حریم خانه، عدم استفاده از زیبایی‌های جسم زن ایرانی در تزئینات بناها و مجسمه‌ها، آراستن بدن شامل نوع پوشاک، چگونگی آرایش، طرح و نوع زینت‌ها و پیروی از مد؛ شیوه‌های گذران اوقات فراغت و تفریح مثل تماشای مسابقات چوگان، حضور در تفریح‌گاه‌های عمومی، شرکت در مراسم حکومتی، شرکت در مراسم‌های آیینی و ملی همچون مراسم محرم <ref>[https://hiq.bou.ac.ir/article_12417.html قاضی‌خانی و بارانی، «سبک زندگی زن ایرانی از نگاه سفرنامه‌نویسان غیر ایرانی عصر صفوی»، ۱۳۹۳ش، ص۱۹۷-۱۸۱.]</ref> و ازدواج و ختم که در آن عصر، تک‌همسکری و عدم تحمل هوو جلوه‌گر بوده است.<ref>شرلی، سفرنامه برادران شرلی، ۱۳۸۷ش، ص۷۶.</ref> همچنین زنان درباری و زنان خانواده‌های اهل علم توانستند در امر وقف<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/572167/%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D9%88%D8%A7%D9%82%D9%81-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C حیدریان، «زنان واقف در عصر صفوی»، ۱۳۸۸ش، ص۱۱۹.]</ref> و فعالیت‌های ادبی آثاری از خود بر جای بگذارند.<ref>احسانی، «بررسی جایگاه و نقش زنان در دوره‌ی صفوی (907ق ـ 1135ق)»، ۱۳۹۸ش، بدون صفحه.</ref> فعالیت‌های علمی و و تعلیمی بانوان بیوت علمای شیعه و آثار ارزشمند بازمانده از آنان، نشان‌دهنده سنت بنیادین آموزش در میان آنان است.<ref>[https://jhic.ut.ac.ir/article_80293.html کرمی و مخبردزفولی، «آموزش زنان در دوره‌ی صفویه؛ زنان بیوت علمای شیعه»، ۱۳۹۹ش، ص۵۶۱.]</ref>

	==== اقتصادی ====		==== فعالیت اقتصادی زنان ====
	در ایران با توجه به این که مخارج زندگی برعهده مردان بود، کارکردن زنان در شهرها، امری شایع و عمومی نبود. با این حال، برخی زنان در شغل‌هایی مانند خیاطى، کفش گری، پزشکی و داروسازی به فعالیت می‌پرداختند. در امور عام المنفعه با استفاده از ثروت در کمک‌رسانی به مردم، کمک به برگزاری مجالس امام حسین، پرداخت هدایا به واعظان، رسیدگی به احوال مستمندان از دیگر فعالیت‌های اقتصادی زنان بوده است. کمک به اقتصاد خانواده نیز در مناطق روستایی و عشایری از جمله بافت پارچه‌های خیمه‌ای و لباس نمود بیشتری داشت.<ref>[https://hiq.bou.ac.ir/article_12417.html قاضی‌خانی و بارانی، «سبک زندگی زن ایرانی از نگاه سفرنامه‌نویسان غیر ایرانی عصر صفوی»، ۱۳۹۳ش، ص۱۹۸-۱۹۷.]</ref>		در ایران با توجه به این که مخارج زندگی برعهده مردان بود، کارکردن زنان در شهرها، امری شایع و عمومی نبود. با این حال، برخی زنان در شغل‌هایی مانند خیاطى، کفش گری، پزشکی و داروسازی به فعالیت می‌پرداختند. در امور عام المنفعه با استفاده از ثروت در کمک‌رسانی به مردم، کمک به برگزاری مجالس امام حسین، پرداخت هدایا به واعظان، رسیدگی به احوال مستمندان از دیگر فعالیت‌های اقتصادی زنان بوده است. کمک به اقتصاد خانواده نیز در مناطق روستایی و عشایری از جمله بافت پارچه‌های خیمه‌ای و لباس نمود بیشتری داشت.<ref>[https://hiq.bou.ac.ir/article_12417.html قاضی‌خانی و بارانی، «سبک زندگی زن ایرانی از نگاه سفرنامه‌نویسان غیر ایرانی عصر صفوی»، ۱۳۹۳ش، ص۱۹۸-۱۹۷.]</ref>

امان الله فصیحی: /* جمعیت */

2026-05-28T13:13:52Z

جمعیت

نمایش تغییرات

رضا عسکری: /* روش‌های درمانگری ایرانیان */

2026-05-28T10:33:14Z

روش‌های درمانگری ایرانیان

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ۷ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۴:۰۳
خط ۱۵۴:		خط ۱۵۴:
	این شامل زورخانه، تکایا و قهوه‌خانه‌ها می‌شد که بر تمرکز مردم به آموزه‌های مذهب تشیع توجه می‌شد. زورخانه مکانی برای بازگویی و پیوند آموزه‌های تشیع و تصوف و پهلوانی بود. قهوه‌خانه‌ها نیز محل گردهم آمدن و عاملی مؤثر در جهت تعاملات اجتماعی و اهرمی برای دیدن و دیده شدن مردم خصوصاْ طبقه متوسط است. فضایی عمومی، اجتماعی و فرهنگی و ادبی که در آن عنوان تفریحات، سرگرمی‌ها و بازی‌ها از قبیل شطرنج، گنجفه، بازی پیچاز و آس تخم‌مرغ‌بازی، نقالی و قصه‌خوانی، شاهنامه‌خوانی، ابومسلم‌خوانی، مشاعره و نقد شعر، نقاشی و نظایر آن انجام می‌شده است.<ref>کشاورز و چلونگر، بازخوانی مقدماتی تمدنی تشیع در عصر صفویه، ۱۴۰۳ش، ص۲۱۵.</ref>		این شامل زورخانه، تکایا و قهوه‌خانه‌ها می‌شد که بر تمرکز مردم به آموزه‌های مذهب تشیع توجه می‌شد. زورخانه مکانی برای بازگویی و پیوند آموزه‌های تشیع و تصوف و پهلوانی بود. قهوه‌خانه‌ها نیز محل گردهم آمدن و عاملی مؤثر در جهت تعاملات اجتماعی و اهرمی برای دیدن و دیده شدن مردم خصوصاْ طبقه متوسط است. فضایی عمومی، اجتماعی و فرهنگی و ادبی که در آن عنوان تفریحات، سرگرمی‌ها و بازی‌ها از قبیل شطرنج، گنجفه، بازی پیچاز و آس تخم‌مرغ‌بازی، نقالی و قصه‌خوانی، شاهنامه‌خوانی، ابومسلم‌خوانی، مشاعره و نقد شعر، نقاشی و نظایر آن انجام می‌شده است.<ref>کشاورز و چلونگر، بازخوانی مقدماتی تمدنی تشیع در عصر صفویه، ۱۴۰۳ش، ص۲۱۵.</ref>

	== ~~روش‌های درمانگری ایرانیان~~ ==		== نظام درمان و سلامت ==
	ایرانیان، بر اساس چهار نظام درمانی طلبِ مانند طب سنتی، طب با رویکرد اسلامی، درمانی عامیانه و تجربی، درمانی ماورایی و طب نوین کیمیایی به نسبت هر منطقه، سطح سواد و میزان تدیّن از این نظام‌ها برای مداوا استفاده می‌کردند.<ref>بهشتی، «تاریخ درمانگری در ایران عصر صفوی با تأکید بر نقش دین و علمای اسلامی»، ۱۴۰۲ش، ص۳۷-۳۵.</ref>		ایرانیان، بر اساس چهار نظام درمانی طلبِ مانند طب سنتی، طب با رویکرد اسلامی، درمانی عامیانه و تجربی، درمانی ماورایی و طب نوین کیمیایی به نسبت هر منطقه، سطح سواد و میزان تدیّن از این نظام‌ها برای مداوا استفاده می‌کردند.<ref>[https://journals.urd.ac.ir/article_167882_9e296908a3b5db8cbd386ecbd8b5ba43.pdf بهشتی، «تاریخ درمانگری در ایران عصر صفوی با تأکید بر نقش دین و علمای اسلامی»، ۱۴۰۲ش، ص۳۷-۳۵.]</ref>

	در میان طبقات مختلف جامعه ایرانی اعم از طبقه فرودست جامعه تا طبقه اشراف و درباریان و گروه‌های مذهبی و غیرمذهبی، افزون بر روش‌های طبیعی درمانگری، اسلوب درمانگری ماورایی نیز جایگاه گسترده‌ای داشت.<ref>[https://journals.urd.ac.ir/~~article_167882~~.~~html~~ بهشتی و همکاران، «تاریخ اجتماعی روش‌های درمانگری ماوراییِ ایرانیانِ روزگارِ صفوی»، ۱۴۰۱ش، ص۳۴۳.]</ref> در این دوره، از جمله این روش‌ها می‌توان به دعانویسی و تعویذ و رُقیَه، چشم زخم، طلسم و جادو و علوم غریبه، روح و جن و پری درمانی، زیارت و توسل و تربت درمانی، نذر درمانی، صدقه‌درمانی، تصدُّق و نیایش و قرآن درمانی، نیایش‌ درمانی، استشفاء به قرآن کریم، استخاره برای درمان و دارو، استشفاء به نیروی شاهی، اجرام آسمانی و روش‌های خرافه و عوامانه اشاره کرد.<ref>~~بهشتی، «تاریخ درمانگری در ایران عصر صفوی با تأکید بر نقش دین و علمای اسلامی»، ۱۴۰۲ش، ص۲۶۷-۱۷۳؛ ب~~[https://journals.urd.ac.ir/~~article_167882~~.~~html هشتی~~ و همکاران، «تاریخ اجتماعی روش‌های درمانگری ماوراییِ ایرانیانِ روزگارِ صفوی»، ۱۴۰۱ش، ص۳۲۴.]</ref>		در میان طبقات مختلف جامعه ایرانی اعم از طبقه فرودست جامعه تا طبقه اشراف و درباریان و گروه‌های مذهبی و غیرمذهبی، افزون بر روش‌های طبیعی درمانگری، اسلوب درمانگری ماورایی نیز جایگاه گسترده‌ای داشت.<ref>[https://journals.urd.ac.ir/article_167882_9e296908a3b5db8cbd386ecbd8b5ba43.pdf بهشتی و همکاران، «تاریخ اجتماعی روش‌های درمانگری ماوراییِ ایرانیانِ روزگارِ صفوی»، ۱۴۰۱ش، ص۳۴۳.]</ref> در این دوره، از جمله این روش‌ها می‌توان به دعانویسی و تعویذ و رُقیَه، چشم زخم، طلسم و جادو و علوم غریبه، روح و جن و پری درمانی، زیارت و توسل و تربت درمانی، نذر درمانی، صدقه‌درمانی، تصدُّق و نیایش و قرآن درمانی، نیایش‌ درمانی، استشفاء به قرآن کریم، استخاره برای درمان و دارو، استشفاء به نیروی شاهی، اجرام آسمانی و روش‌های خرافه و عوامانه اشاره کرد.<ref>[https://journals.urd.ac.ir/article_167882_9e296908a3b5db8cbd386ecbd8b5ba43.pdf بهشتی و همکاران، «تاریخ اجتماعی روش‌های درمانگری ماوراییِ ایرانیانِ روزگارِ صفوی»، ۱۴۰۱ش، ص۳۲۴.]</ref>

	در رواج اسلوب درمانی ماورایی، عالمان دینی با تأکید حداکثری بر روایت مرسل و ضعیف و اخباری‌گری و تکیه فراوان این روش‌ها در مقامِ عالم دینی، میزان گرایش مردم به این سبک از درمان را افزایش دادند. روشی از درمان که از منابع علوم دیگر مانند علوم غریبه، طب، نجوم و سلایق و تجربیات شخصی خود برای درمان، راهکارهایی را به مخاطبان دینی و نیازمند به درمان می‌دادند. البته نگرش کلامی شیعی، شفایابی و توسل به درمان‌های الاهی و ماوراءالطبیعی را در کنار درمان‌های طبیعی و مراجعه به طبیب متخصص و ماهر جایز می‌دانست.<ref>[https://journals.urd.ac.ir/~~article_167882~~.~~html~~ بهشتی و همکاران، «تاریخ اجتماعی روش‌های درمانگری ماوراییِ ایرانیانِ روزگارِ صفوی»، ۱۴۰۱ش، ص۳۴۳.]</ref>		در رواج اسلوب درمانی ماورایی، عالمان دینی با تأکید حداکثری بر روایت مرسل و ضعیف و اخباری‌گری و تکیه فراوان این روش‌ها در مقامِ عالم دینی، میزان گرایش مردم به این سبک از درمان را افزایش دادند. روشی از درمان که از منابع علوم دیگر مانند علوم غریبه، طب، نجوم و سلایق و تجربیات شخصی خود برای درمان، راهکارهایی را به مخاطبان دینی و نیازمند به درمان می‌دادند. البته نگرش کلامی شیعی، شفایابی و توسل به درمان‌های الاهی و ماوراءالطبیعی را در کنار درمان‌های طبیعی و مراجعه به طبیب متخصص و ماهر جایز می‌دانست.<ref>[https://journals.urd.ac.ir/article_167882_9e296908a3b5db8cbd386ecbd8b5ba43.pdf بهشتی و همکاران، «تاریخ اجتماعی روش‌های درمانگری ماوراییِ ایرانیانِ روزگارِ صفوی»، ۱۴۰۱ش، ص۳۴۳.]</ref>
	== ساختار اقتصادی ==		== ساختار اقتصادی ==
	رشد اقتصادِ ایران باتوجه به عواملی از جمله ثبات سیاسی، تمرکزگرایی، ایجاد امنیت داخلی به‌ویژه امنیت راه‌ها و کاروانسراها، توجه به تجارت خارجی، اهمیت کالای استراتژیک ابریشم، و استفاده از نیروی متخصص ارامنه در توسعة بازرگانی بود.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/336396/بررسی-عوامل-بالندگی-اقتصادی-ایران-در-عصر-شاه-عباس-اول-صفوی یوسف‌نیا، «بررسی عوامل بالندگی اقتصادی ایران در عصر شاه عباس اول صفوی»، ۱۳۹۳ش، ص۱۴۱.]</ref>		رشد اقتصادِ ایران باتوجه به عواملی از جمله ثبات سیاسی، تمرکزگرایی، ایجاد امنیت داخلی به‌ویژه امنیت راه‌ها و کاروانسراها، توجه به تجارت خارجی، اهمیت کالای استراتژیک ابریشم، و استفاده از نیروی متخصص ارامنه در توسعة بازرگانی بود.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/336396/بررسی-عوامل-بالندگی-اقتصادی-ایران-در-عصر-شاه-عباس-اول-صفوی یوسف‌نیا، «بررسی عوامل بالندگی اقتصادی ایران در عصر شاه عباس اول صفوی»، ۱۳۹۳ش، ص۱۴۱.]</ref>

زهرا سادات کشاورز در ۷ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۰:۲۸

2026-05-28T10:28:33Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ۷ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۳:۵۸
خط ۱۵۶:		خط ۱۵۶:
	== روش‌های درمانگری ایرانیان ==		== روش‌های درمانگری ایرانیان ==
	ایرانیان، بر اساس چهار نظام درمانی طلبِ مانند طب سنتی، طب با رویکرد اسلامی، درمانی عامیانه و تجربی، درمانی ماورایی و طب نوین کیمیایی به نسبت هر منطقه، سطح سواد و میزان تدیّن از این نظام‌ها برای مداوا استفاده می‌کردند.<ref>بهشتی، «تاریخ درمانگری در ایران عصر صفوی با تأکید بر نقش دین و علمای اسلامی»، ۱۴۰۲ش، ص۳۷-۳۵.</ref>		ایرانیان، بر اساس چهار نظام درمانی طلبِ مانند طب سنتی، طب با رویکرد اسلامی، درمانی عامیانه و تجربی، درمانی ماورایی و طب نوین کیمیایی به نسبت هر منطقه، سطح سواد و میزان تدیّن از این نظام‌ها برای مداوا استفاده می‌کردند.<ref>بهشتی، «تاریخ درمانگری در ایران عصر صفوی با تأکید بر نقش دین و علمای اسلامی»، ۱۴۰۲ش، ص۳۷-۳۵.</ref>
	در میان طبقات مختلف جامعه ایرانی اعم از طبقه فرودست جامعه تا طبقه اشراف و درباریان و گروه‌های مذهبی و غیرمذهبی، افزون بر روش‌های طبیعی درمانگری، اسلوب درمانگری ماورایی نیز جایگاه گسترده‌ای داشت.<ref>بهشتی و همکاران، «تاریخ اجتماعی روش‌های درمانگری ماوراییِ ایرانیانِ روزگارِ صفوی»، ۱۴۰۱ش، ص۳۴۳.</ref> در این دوره، از جمله این روش‌ها می‌توان به دعانویسی و تعویذ و رُقیَه، چشم زخم، طلسم و جادو و علوم غریبه، روح و جن و پری درمانی، زیارت و توسل و تربت درمانی، نذر درمانی، صدقه‌درمانی، تصدُّق و نیایش و قرآن درمانی، نیایش‌ درمانی، استشفاء به قرآن کریم، استخاره برای درمان و دارو، استشفاء به نیروی شاهی، اجرام آسمانی و روش‌های خرافه و عوامانه اشاره کرد.<ref>بهشتی، «تاریخ درمانگری در ایران عصر صفوی با تأکید بر نقش دین و علمای اسلامی»، ۱۴۰۲ش، ص۲۶۷-۱۷۳؛ بهشتی و همکاران، «تاریخ اجتماعی روش‌های درمانگری ماوراییِ ایرانیانِ روزگارِ صفوی»، ۱۴۰۱ش، ص۳۲۴.</ref>
	در رواج اسلوب درمانی ماورایی، عالمان دینی با تأکید حداکثری بر روایت مرسل و ضعیف و اخباری‌گری و تکیه فراوان این روش‌ها در مقامِ عالم دینی، میزان گرایش مردم به این سبک از درمان را افزایش دادند. روشی از درمان که از منابع علوم دیگر مانند علوم غریبه، طب، نجوم و سلایق و تجربیات شخصی خود برای درمان، راهکارهایی را به مخاطبان دینی و نیازمند به درمان می‌دادند. البته نگرش کلامی شیعی، شفایابی و توسل به درمان‌های الاهی و ماوراءالطبیعی را در کنار درمان‌های طبیعی و مراجعه به طبیب متخصص و ماهر جایز می‌دانست.<ref>بهشتی و همکاران، «تاریخ اجتماعی روش‌های درمانگری ماوراییِ ایرانیانِ روزگارِ صفوی»، ۱۴۰۱ش، ص۳۴۳.</ref>

			در میان طبقات مختلف جامعه ایرانی اعم از طبقه فرودست جامعه تا طبقه اشراف و درباریان و گروه‌های مذهبی و غیرمذهبی، افزون بر روش‌های طبیعی درمانگری، اسلوب درمانگری ماورایی نیز جایگاه گسترده‌ای داشت.<ref>[https://journals.urd.ac.ir/article_167882.html بهشتی و همکاران، «تاریخ اجتماعی روش‌های درمانگری ماوراییِ ایرانیانِ روزگارِ صفوی»، ۱۴۰۱ش، ص۳۴۳.]</ref> در این دوره، از جمله این روش‌ها می‌توان به دعانویسی و تعویذ و رُقیَه، چشم زخم، طلسم و جادو و علوم غریبه، روح و جن و پری درمانی، زیارت و توسل و تربت درمانی، نذر درمانی، صدقه‌درمانی، تصدُّق و نیایش و قرآن درمانی، نیایش‌ درمانی، استشفاء به قرآن کریم، استخاره برای درمان و دارو، استشفاء به نیروی شاهی، اجرام آسمانی و روش‌های خرافه و عوامانه اشاره کرد.<ref>بهشتی، «تاریخ درمانگری در ایران عصر صفوی با تأکید بر نقش دین و علمای اسلامی»، ۱۴۰۲ش، ص۲۶۷-۱۷۳؛ ب[https://journals.urd.ac.ir/article_167882.html هشتی و همکاران، «تاریخ اجتماعی روش‌های درمانگری ماوراییِ ایرانیانِ روزگارِ صفوی»، ۱۴۰۱ش، ص۳۲۴.]</ref>

			در رواج اسلوب درمانی ماورایی، عالمان دینی با تأکید حداکثری بر روایت مرسل و ضعیف و اخباری‌گری و تکیه فراوان این روش‌ها در مقامِ عالم دینی، میزان گرایش مردم به این سبک از درمان را افزایش دادند. روشی از درمان که از منابع علوم دیگر مانند علوم غریبه، طب، نجوم و سلایق و تجربیات شخصی خود برای درمان، راهکارهایی را به مخاطبان دینی و نیازمند به درمان می‌دادند. البته نگرش کلامی شیعی، شفایابی و توسل به درمان‌های الاهی و ماوراءالطبیعی را در کنار درمان‌های طبیعی و مراجعه به طبیب متخصص و ماهر جایز می‌دانست.<ref>[https://journals.urd.ac.ir/article_167882.html بهشتی و همکاران، «تاریخ اجتماعی روش‌های درمانگری ماوراییِ ایرانیانِ روزگارِ صفوی»، ۱۴۰۱ش، ص۳۴۳.]</ref>
	== ساختار اقتصادی ==		== ساختار اقتصادی ==
	رشد اقتصادِ ایران باتوجه به عواملی از جمله ثبات سیاسی، تمرکزگرایی، ایجاد امنیت داخلی به‌ویژه امنیت راه‌ها و کاروانسراها، توجه به تجارت خارجی، اهمیت کالای استراتژیک ابریشم، و استفاده از نیروی متخصص ارامنه در توسعة بازرگانی بود.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/336396/بررسی-عوامل-بالندگی-اقتصادی-ایران-در-عصر-شاه-عباس-اول-صفوی یوسف‌نیا، «بررسی عوامل بالندگی اقتصادی ایران در عصر شاه عباس اول صفوی»، ۱۳۹۳ش، ص۱۴۱.]</ref>		رشد اقتصادِ ایران باتوجه به عواملی از جمله ثبات سیاسی، تمرکزگرایی، ایجاد امنیت داخلی به‌ویژه امنیت راه‌ها و کاروانسراها، توجه به تجارت خارجی، اهمیت کالای استراتژیک ابریشم، و استفاده از نیروی متخصص ارامنه در توسعة بازرگانی بود.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/336396/بررسی-عوامل-بالندگی-اقتصادی-ایران-در-عصر-شاه-عباس-اول-صفوی یوسف‌نیا، «بررسی عوامل بالندگی اقتصادی ایران در عصر شاه عباس اول صفوی»، ۱۳۹۳ش، ص۱۴۱.]</ref>

زهرا سادات کشاورز در ۷ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۰:۲۷

2026-05-28T10:27:15Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ۷ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۳:۵۷
خط ۱۵۳:		خط ۱۵۳:
	=== نظام تعلیم و تربیت غیررسمی ===		=== نظام تعلیم و تربیت غیررسمی ===
	این شامل زورخانه، تکایا و قهوه‌خانه‌ها می‌شد که بر تمرکز مردم به آموزه‌های مذهب تشیع توجه می‌شد. زورخانه مکانی برای بازگویی و پیوند آموزه‌های تشیع و تصوف و پهلوانی بود. قهوه‌خانه‌ها نیز محل گردهم آمدن و عاملی مؤثر در جهت تعاملات اجتماعی و اهرمی برای دیدن و دیده شدن مردم خصوصاْ طبقه متوسط است. فضایی عمومی، اجتماعی و فرهنگی و ادبی که در آن عنوان تفریحات، سرگرمی‌ها و بازی‌ها از قبیل شطرنج، گنجفه، بازی پیچاز و آس تخم‌مرغ‌بازی، نقالی و قصه‌خوانی، شاهنامه‌خوانی، ابومسلم‌خوانی، مشاعره و نقد شعر، نقاشی و نظایر آن انجام می‌شده است.<ref>کشاورز و چلونگر، بازخوانی مقدماتی تمدنی تشیع در عصر صفویه، ۱۴۰۳ش، ص۲۱۵.</ref>		این شامل زورخانه، تکایا و قهوه‌خانه‌ها می‌شد که بر تمرکز مردم به آموزه‌های مذهب تشیع توجه می‌شد. زورخانه مکانی برای بازگویی و پیوند آموزه‌های تشیع و تصوف و پهلوانی بود. قهوه‌خانه‌ها نیز محل گردهم آمدن و عاملی مؤثر در جهت تعاملات اجتماعی و اهرمی برای دیدن و دیده شدن مردم خصوصاْ طبقه متوسط است. فضایی عمومی، اجتماعی و فرهنگی و ادبی که در آن عنوان تفریحات، سرگرمی‌ها و بازی‌ها از قبیل شطرنج، گنجفه، بازی پیچاز و آس تخم‌مرغ‌بازی، نقالی و قصه‌خوانی، شاهنامه‌خوانی، ابومسلم‌خوانی، مشاعره و نقد شعر، نقاشی و نظایر آن انجام می‌شده است.<ref>کشاورز و چلونگر، بازخوانی مقدماتی تمدنی تشیع در عصر صفویه، ۱۴۰۳ش، ص۲۱۵.</ref>

			== روش‌های درمانگری ایرانیان ==
			ایرانیان، بر اساس چهار نظام درمانی طلبِ مانند طب سنتی، طب با رویکرد اسلامی، درمانی عامیانه و تجربی، درمانی ماورایی و طب نوین کیمیایی به نسبت هر منطقه، سطح سواد و میزان تدیّن از این نظام‌ها برای مداوا استفاده می‌کردند.<ref>بهشتی، «تاریخ درمانگری در ایران عصر صفوی با تأکید بر نقش دین و علمای اسلامی»، ۱۴۰۲ش، ص۳۷-۳۵.</ref>
			در میان طبقات مختلف جامعه ایرانی اعم از طبقه فرودست جامعه تا طبقه اشراف و درباریان و گروه‌های مذهبی و غیرمذهبی، افزون بر روش‌های طبیعی درمانگری، اسلوب درمانگری ماورایی نیز جایگاه گسترده‌ای داشت.<ref>بهشتی و همکاران، «تاریخ اجتماعی روش‌های درمانگری ماوراییِ ایرانیانِ روزگارِ صفوی»، ۱۴۰۱ش، ص۳۴۳.</ref> در این دوره، از جمله این روش‌ها می‌توان به دعانویسی و تعویذ و رُقیَه، چشم زخم، طلسم و جادو و علوم غریبه، روح و جن و پری درمانی، زیارت و توسل و تربت درمانی، نذر درمانی، صدقه‌درمانی، تصدُّق و نیایش و قرآن درمانی، نیایش‌ درمانی، استشفاء به قرآن کریم، استخاره برای درمان و دارو، استشفاء به نیروی شاهی، اجرام آسمانی و روش‌های خرافه و عوامانه اشاره کرد.<ref>بهشتی، «تاریخ درمانگری در ایران عصر صفوی با تأکید بر نقش دین و علمای اسلامی»، ۱۴۰۲ش، ص۲۶۷-۱۷۳؛ بهشتی و همکاران، «تاریخ اجتماعی روش‌های درمانگری ماوراییِ ایرانیانِ روزگارِ صفوی»، ۱۴۰۱ش، ص۳۲۴.</ref>
			در رواج اسلوب درمانی ماورایی، عالمان دینی با تأکید حداکثری بر روایت مرسل و ضعیف و اخباری‌گری و تکیه فراوان این روش‌ها در مقامِ عالم دینی، میزان گرایش مردم به این سبک از درمان را افزایش دادند. روشی از درمان که از منابع علوم دیگر مانند علوم غریبه، طب، نجوم و سلایق و تجربیات شخصی خود برای درمان، راهکارهایی را به مخاطبان دینی و نیازمند به درمان می‌دادند. البته نگرش کلامی شیعی، شفایابی و توسل به درمان‌های الاهی و ماوراءالطبیعی را در کنار درمان‌های طبیعی و مراجعه به طبیب متخصص و ماهر جایز می‌دانست.<ref>بهشتی و همکاران، «تاریخ اجتماعی روش‌های درمانگری ماوراییِ ایرانیانِ روزگارِ صفوی»، ۱۴۰۱ش، ص۳۴۳.</ref>


	== ساختار اقتصادی ==		== ساختار اقتصادی ==
خط ۲۰۱:		خط ۲۰۷:
	* بابایی، سوسن و همکاران، غلامان خاصه؛ نخبگان نوخاسته دوران صفویه، تهران، مرکز، ۱۳۹۳ش.		* بابایی، سوسن و همکاران، غلامان خاصه؛ نخبگان نوخاسته دوران صفویه، تهران، مرکز، ۱۳۹۳ش.
	* بنکدار، تیرداد، «بحران‌های اقتصادی عصر صفوی»، وب‌سایت دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب در سایت: ۱ دی ۱۳۹۵ش.		* بنکدار، تیرداد، «بحران‌های اقتصادی عصر صفوی»، وب‌سایت دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب در سایت: ۱ دی ۱۳۹۵ش.
			* بهشتی، سیدمهدی و همکاران، «تاریخ اجتماعی روش‌های درمانگری ماوراییِ ایرانیانِ روزگارِ صفوی»، شیعه‌پژوهی، سال۹، شماره۲۳، ۱۴۰۱ش.
			* بهشتی، سیدمهدی، «تاریخ درمانگری در ایران عصر صفوی با تأکید بر نقش دین و علمای اسلامی»، رساله دکتری، دانشگاه ادیان و مذاهب، دانشکده تاریخ، ۱۴۰۲ش.
	* بیاتی، سمیه، «بررسی مسئله تأمین آب و مالیات آن در عصر صفویه»، پارسه، سال۱۲، شماره۳۴، ۱۴۰۰ش.		* بیاتی، سمیه، «بررسی مسئله تأمین آب و مالیات آن در عصر صفویه»، پارسه، سال۱۲، شماره۳۴، ۱۴۰۰ش.
	* پالیز بان، امیر، ، «نظام خانواده در ایران دوره صفوی»، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه پیام‌نور استان اصفهان، مرکز پیام‌نور اصفهان، ۱۴۰۱ش.		* پالیز بان، امیر، ، «نظام خانواده در ایران دوره صفوی»، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه پیام‌نور استان اصفهان، مرکز پیام‌نور اصفهان، ۱۴۰۱ش.

زهرا سادات کشاورز در ۷ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۰۸:۳۳

2026-05-28T08:33:55Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ۷ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۲:۰۳
خط ۱۰:		خط ۱۰:
	== انگاره‌های اجتماعی ایرانیان در دوره‌های گذار ==		== انگاره‌های اجتماعی ایرانیان در دوره‌های گذار ==
	انگاره اجتماعی ایرانیان پیش از تشکیل دولت صفوی، بیشتر بر کارکردهایی مانند عمران و آبادانی جامعه بود. این انگاره در دوره‌های بعدی، تحت تأثیر عوامل گوناگونی از جمله تحقق‌بخشی به اتوپیای مذهبی شیعی، گسترش مناسبات با اروپا و افزایش آگاهی‌های سیاسی و اجتماعی، ایجاد هرج‌ومرج و کاهش اقتدار دولت مرکزی، افزایش خواست عمومی برای امنیت به واسطه حضور نیروهای خارجی و شکست گفتمان‌های ناسیونال-لیبرال و رشد اندیشه‌های مبتنی بر عدالت اجتماعی تحول یافت. در نتیجه این تحولات، زمینه برای شکل‌گیری دولت‌های متفاوتی از جمله دولت مستقل شیعی صفویه، دولت مشروطه، دولت مقتدر مصلح و نهایتاً دولت اسلامی فراهم آمد.<ref>وطن‌دوست، «تحول انگاره‌های اجتماعی ایرانیان در دوره‌های گذار و تأثیر آنها بر ساخت دولت در ایران»، ۱۴۰۳ش، بدون صفحه.</ref>		انگاره اجتماعی ایرانیان پیش از تشکیل دولت صفوی، بیشتر بر کارکردهایی مانند عمران و آبادانی جامعه بود. این انگاره در دوره‌های بعدی، تحت تأثیر عوامل گوناگونی از جمله تحقق‌بخشی به اتوپیای مذهبی شیعی، گسترش مناسبات با اروپا و افزایش آگاهی‌های سیاسی و اجتماعی، ایجاد هرج‌ومرج و کاهش اقتدار دولت مرکزی، افزایش خواست عمومی برای امنیت به واسطه حضور نیروهای خارجی و شکست گفتمان‌های ناسیونال-لیبرال و رشد اندیشه‌های مبتنی بر عدالت اجتماعی تحول یافت. در نتیجه این تحولات، زمینه برای شکل‌گیری دولت‌های متفاوتی از جمله دولت مستقل شیعی صفویه، دولت مشروطه، دولت مقتدر مصلح و نهایتاً دولت اسلامی فراهم آمد.<ref>وطن‌دوست، «تحول انگاره‌های اجتماعی ایرانیان در دوره‌های گذار و تأثیر آنها بر ساخت دولت در ایران»، ۱۴۰۳ش، بدون صفحه.</ref>


	== ایران و هویت ایرانیان در دوران صفویه ==		== ایران و هویت ایرانیان در دوران صفویه ==
	مهم‌ترین مؤلفه‌های شکل‌دهنده به هویت ایرانیان شامل مذهب، زبان، تاریخ مشترک و جغرافیا، آیین‌ها و فرهنگ عمومی است. این عناصر در کنار یکدیگر، بازتاب‌دهندهٔ هویت ایرانی در دوره‌ صفویه بوده‌ است.<ref>ولی‌زاده، «تکوین مفهوم ایران در عصر صفوی (با تأکید بر گفتمان شیعی)»، ۱۴۰۲ش، ص۱۰۶.</ref>		مهم‌ترین مؤلفه‌های شکل‌دهنده به هویت ایرانیان شامل مذهب، زبان، تاریخ مشترک و جغرافیا، آیین‌ها و فرهنگ عمومی است. این عناصر در کنار یکدیگر، بازتاب‌دهندهٔ هویت ایرانی در دوره‌ صفویه بوده‌ است.<ref>ولی‌زاده، «تکوین مفهوم ایران در عصر صفوی (با تأکید بر گفتمان شیعی)»، ۱۴۰۲ش، ص۱۰۶.</ref>
خط ۳۱:		خط ۲۹:

	=== مناسبات جامعه و دولت در ایرانِ عصر صفوی ===		=== مناسبات جامعه و دولت در ایرانِ عصر صفوی ===
	در پیکربندی نهادی عصر صفویه، جامعه مفهومی ایستا نیست و آرایش سیاسی عمیقاً تحت تأثیر مؤلفه‌های اجتماعی است. شکل‌گیری دولت صفویه بر پایه‌های متکثر قدرت، پیکربندی نهادی جدیدی را بازتولید کرد که بر شبکه نسبتاً پیچیده‌ای از روابط متقابل میان نهادهای کلیدی قدرت در این دوره یعنی دولت، ایلات، روحانیت و بازار استوار بود. این امر منجر به شکل‌گیری میراث نهادی ویژه‌ای شد که تا سده‌ها پس از سقوط صفویان تداوم یافت.<ref>اکبری و سینائی، «دولت صفویه و بازپیکربندی جامعه ایران؛ تحول و میراثِ نهادی»، ۱۴۰۱ش، ص۱۳.</ref>		در پیکربندی نهادی عصر صفویه، جامعه مفهومی ایستا نیست و آرایش سیاسی عمیقاً تحت تأثیر مؤلفه‌های اجتماعی است. شکل‌گیری دولت صفویه بر پایه‌های متکثر قدرت، پیکربندی نهادی جدیدی را بازتولید کرد که بر شبکه نسبتاً پیچیده‌ای از روابط متقابل میان نهادهای کلیدی قدرت در این دوره یعنی دولت، ایلات، روحانیت و بازار استوار بود. این امر منجر به شکل‌گیری میراث نهادی ویژه‌ای شد که تا سده‌ها پس از سقوط صفویان تداوم یافت.<ref>[https://www.ipsajournal.ir/article_458.html اکبری و سینائی، «دولت صفویه و بازپیکربندی جامعه ایران؛ تحول و میراثِ نهادی»، ۱۴۰۱ش، ص۱۳.]</ref>


	=== نظام اداری ===		=== نظام اداری ===
	ایجاد و انحلال سازمان‌های اداری، تعیین حدود اختیارات و مسئولیت‌ها، تقسیمات کشوری و انتخاب کارکنان عالی‌رتبه، همه به اراده شاه بود. نظام اداری این دوره، برگرفته و تلفیقی از نظام‌های اداری دوران حکومت عباسی، مغولان و تیموریان بود و با توجه به تغییر مذهب کشور، مهم‌ترین تفاوت، جایگزینی قواعد فقه شیعه به جای فقه اهل‌سنت بود.<ref>[https://www.iisajournals.ir/article_166774.html فراهانی و همکاران، «نقش شاهان صفویه در ایجاد و تحول ساختار و نظام سیاسی - حکومتی در ایران»، ۱۴۰۱ش، ص۳۵۶.]</ref> با توجه به نقش قزلباشان نظام سیاسی-اداری ایران در آغاز به صورت غیرمتمرکز بود.<ref>[https://www.iisajournals.ir/article_166774.html فراهانی و همکاران، «نقش شاهان صفویه در ایجاد و تحول ساختار و نظام سیاسی - حکومتی در ایران»، ۱۴۰۱ش، ص۳۵۶.]</ref> مشاغل دربار یک‌ساله بودند و چنانچه صاحب‌منصبان بر اثر خطا و اشتباه عزل می‌شدند، اموال و املاک‌شان به نفع دیوان ضبط می‌شد. نهادهای اداری شامل درگاه مُعّلی شاهی، مجالس مشورتی (شاهی) و امرای غیردولت‌خانه بود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1821089/صفویان-نظام-اداری میرمحمدصادق، «صفویان (نظام اداری)، ۱۴۰۰ش، ص۷۳۲.]</ref>		ایجاد و انحلال سازمان‌های اداری، تعیین حدود اختیارات و مسئولیت‌ها، تقسیمات کشوری و انتخاب کارکنان عالی‌رتبه، همه به اراده شاه بود. نظام اداری این دوره، برگرفته و تلفیقی از نظام‌های اداری دوران حکومت عباسی، مغولان و تیموریان بود و با توجه به تغییر مذهب کشور، مهم‌ترین تفاوت، جایگزینی قواعد فقه شیعه به جای فقه اهل‌سنت بود.<ref>[https://www.iisajournals.ir/article_166774.html فراهانی و همکاران، «نقش شاهان صفویه در ایجاد و تحول ساختار و نظام سیاسی - حکومتی در ایران»، ۱۴۰۱ش، ص۳۵۶.]</ref> با توجه به نقش قزلباشان نظام سیاسی-اداری ایران در آغاز به صورت غیرمتمرکز بود.<ref>[https://www.iisajournals.ir/article_166774.html فراهانی و همکاران، «نقش شاهان صفویه در ایجاد و تحول ساختار و نظام سیاسی - حکومتی در ایران»، ۱۴۰۱ش، ص۳۵۶.]</ref> مشاغل دربار یک‌ساله بودند و چنانچه صاحب‌منصبان بر اثر خطا و اشتباه عزل می‌شدند، اموال و املاک‌شان به نفع دیوان ضبط می‌شد. نهادهای اداری شامل درگاه مُعّلی شاهی، مجالس مشورتی (شاهی) و امرای غیردولت‌خانه بود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1821089/صفویان-نظام-اداری میرمحمدصادق، «صفویان (نظام اداری)، ۱۴۰۰ش، ص۷۳۲.]</ref>
خط ۸۹:		خط ۸۵:

	=== نام‌گذاری ===		=== نام‌گذاری ===
	در ایران عصر صفوی، به‌ویژه از نسل دوم به بعد، رسمیت یافتن تشیع اثنی‌عشری در نام‌گذاری اشخاص بازتاب یافت. نام‌ها، القاب و کنیه‌های ائمه دوازده‌گانه و برخی فرزندان آنان در اقشار مختلف جامعه، از رجال سیاسی و اداری تا مردم عادی، به‌تنهایی یا در ترکیب با واژگانی دیگر، رواج یافت. در این میان، نام و القاب امام علی و امام حسین به دلیل پیوند با مناسک و آیین‌های شیعی، توجه بیشتری یافت و ارادت به امامان در نام‌های ترکیبی آشکارتر است.<ref>موسوی، «بررسی گرایش به شیعه اثنی‌عشری درنام‌گذاری اشخاص درایران روزگار صفویه»، ۱۴۰۱ش، ص۱ و ۷.</ref> در متون تاریخی سه دسته از نام‌های غیربسیط که در ساختمان آنها به نحوی کلمه علی به کار رفته است، اشاره شده است.این نام‌ها در شکلی مصدّر به علی است، در شکلی دیگر مختوم به علی و در صورتی هم علی بین دو اسم جای گرفته است.<ref>«علی در نام‌گذاری های عهد صفوی»، وب‌سایت پایگاه امام علی.</ref>		در ایران عصر صفوی، به‌ویژه از نسل دوم به بعد، رسمیت یافتن تشیع اثنی‌عشری در نام‌گذاری اشخاص بازتاب یافت. نام‌ها، القاب و کنیه‌های ائمه دوازده‌گانه و برخی فرزندان آنان در اقشار مختلف جامعه، از رجال سیاسی و اداری تا مردم عادی، به‌تنهایی یا در ترکیب با واژگانی دیگر، رواج یافت. در این میان، نام و القاب امام علی و امام حسین به دلیل پیوند با مناسک و آیین‌های شیعی، توجه بیشتری یافت و ارادت به امامان در نام‌های ترکیبی آشکارتر است.<ref>موسوی، «بررسی گرایش به شیعه اثنی‌عشری درنام‌گذاری اشخاص درایران روزگار صفویه»، ۱۴۰۱ش، ص۱ و ۷.</ref> در متون تاریخی سه دسته از نام‌های غیربسیط که در ساختمان آنها به نحوی کلمه علی به کار رفته است، اشاره شده است.این نام‌ها در شکلی مصدّر به علی است، در شکلی دیگر مختوم به علی و در صورتی هم علی بین دو اسم جای گرفته است.<ref>[http://imamalinet.ir/fa/Article/View/91899/%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%86%D8%A7%D9%85-%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B9%D9%87%D8%AF-%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C «علی در نام‌گذاری های عهد صفوی»، وب‌سایت پایگاه امام علی.]</ref>

	=== پوشاک ===		=== پوشاک ===