پیش‌نویس:خامه‌دوزی - تاریخچهٔ نسخه‌ها

رضا عسکری: ابرابزار

2026-06-01T16:40:23Z

ابرابزار

رضا عسکری در ۱۱ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۶:۳۹

2026-06-01T16:39:18Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ۱۱ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۲۰:۰۹
خط ۷:		خط ۷:

	== تاریخچه ==		== تاریخچه ==
	هنر خامه‌دوزی قدمتی دیرینه دارد و ابداع آن به‌زمان پیدایش نخ ابریشم یعنی دورۀ اشکانی و ساسانی در استان سیستان و بلوچستان باز می‌گردد.<ref>کرمانی، جغرافیای نیمروز، 1374ش، ص93.</ref> دختران سیستانی از سنین نوجوانی، این هنر را در خانه از مادرانشان یاد می‌گرفتند. آن‌ها با ظرافتِ تمام، بخش مهمی از جهیزیه‌شان را خودشان می‌دوختند و با این کار، علاوه بر آماده‌سازی مقدمات ازدواج، کمک‌خرج خانواده نیز بودند.<ref>[https://civilica.com/doc/1856723/ قاسمی و دیگران، «بررسی تکنیک‌های دوخت و معرفی نقوش رایج خمک‌دوزی در پوشاک معاصر»، 1402ش، ص3.]</ref> هنر خامه‌دوزی در افغانستان به خامک‌دوزی شهرت دارد<ref>[https://khamakshop.com/%D8%AE%D8%A7%D9%85%DA%A9-%D8%AF%D9%88%D8%B2%DB%8C%D8%8C-%D9%87%D9%86%D8%B1-%D8%A7%D8%B5%DB%8C%D9%84-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/ صادقی، «خامک‌دوزی افغانستان، هنر اصیل زنان این مرز و بوم»، وب‌سایت مجلۀ خامک.]</ref> و برخی سابقه آن را به 6000 سال پیش نسبت می‌دهند.<ref>[https://www.awna.af/?p=37007 ابراهیمی، «خامک‌دوزی هنر دستان زنان افغانستانی؛ بازتاب‌دهندۀ هویت فرهنگی»، خبرگزاری بانوان افغانستان.]</ref>		هنر خامه‌دوزی قدمتی دیرینه دارد و ابداع آن به‌زمان پیدایش نخ ابریشم یعنی دورۀ اشکانی و ساسانی در استان سیستان و بلوچستان باز می‌گردد.<ref>کرمانی، جغرافیای نیمروز، 1374ش، ص93.</ref> دختران سیستانی از سنین نوجوانی، این هنر را در خانه از مادرانشان یاد می‌گرفتند. آن‌ها با ظرافتِ تمام، بخش مهمی از جهیزیه‌شان را خودشان می‌دوختند و با این کار، علاوه بر آماده‌سازی مقدمات ازدواج، کمک‌خرج خانواده نیز بودند.<ref>[https://civilica.com/doc/1856723/ قاسمی و دیگران، «بررسی تکنیک‌های دوخت و معرفی نقوش رایج خمک‌دوزی در پوشاک معاصر»، 1402ش، ص3.]</ref> هنر خامه‌دوزی در افغانستان به [[خامک‌دوزی]] شهرت دارد<ref>[https://khamakshop.com/%D8%AE%D8%A7%D9%85%DA%A9-%D8%AF%D9%88%D8%B2%DB%8C%D8%8C-%D9%87%D9%86%D8%B1-%D8%A7%D8%B5%DB%8C%D9%84-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/ صادقی، «خامک‌دوزی افغانستان، هنر اصیل زنان این مرز و بوم»، وب‌سایت مجلۀ خامک.]</ref> و برخی سابقه آن را به 6000 سال پیش نسبت می‌دهند.<ref>[https://www.awna.af/?p=37007 ابراهیمی، «خامک‌دوزی هنر دستان زنان افغانستانی؛ بازتاب‌دهندۀ هویت فرهنگی»، خبرگزاری بانوان افغانستان.]</ref>

	== کاربرد ==		== کاربرد ==

رضا عسکری: /* منابع */

2026-06-01T16:38:31Z

منابع

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ۱۱ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۲۰:۰۸
خط ۳۵:		خط ۳۵:
	== منابع ==		== منابع ==
	{{آغاز منابع}}		{{آغاز منابع}}
			* ابراهیمی، آزیتا، «خامک‌دوزی- هنر دستان زنان افغانستانی؛ بارتاب‌دهندهٔ هویت فرهنگی»، خبرگزاری بانوان افغانستان، تاریخ درج مطلب: ۲۶ جدی (دی) ۱۴۰۲ش.
	* پزشکی، شهین، ابریشم‌دوزی‌های ایرانی، تهران، شادرنگ، 1396ش.		* پزشکی، شهین، ابریشم‌دوزی‌های ایرانی، تهران، شادرنگ، 1396ش.
	* «خامه‌دوزی»، وب‌سایت هنری، تاریخ بازدید: 1 خرداد 1405ش.		* «خامه‌دوزی»، وب‌سایت هنری، تاریخ بازدید: 1 خرداد 1405ش.
	* خورسند، سارا، «تبیین مبنای طراحی و ظرفیت‌های بصری نقوش هنر خمک‌دوزی سیستان»، پایان‌نامۀ دورۀ کارشناسی ارشد، نیشابور، دانشکدۀ تحصیلات تکمیلی دانشگاه نیشابور، اسفند 1400ش.		* خورسند، سارا، «تبیین مبنای طراحی و ظرفیت‌های بصری نقوش هنر خمک‌دوزی سیستان»، پایان‌نامۀ دورۀ کارشناسی ارشد، نیشابور، دانشکدۀ تحصیلات تکمیلی دانشگاه نیشابور، اسفند 1400ش.
	* رهدار، علی‌اکبر و خدری، عصمت، بررسی هنر خامه‌دوزی سیستان و بلوچستان با تأکید نقوش، تهران، مبصر، 1396ش.		* رهدار، علی‌اکبر و خدری، عصمت، بررسی هنر خامه‌دوزی سیستان و بلوچستان با تأکید نقوش، تهران، مبصر، 1396ش.
			* صادقی، «خامک‌دوزی افغانستان، هنر اصیل زنان این مرز و بوم»، وب‌سایت مجلهٔ خامک، تاریخ بازدید: ۲۹ بهمن ۱۴۰۲ش.
	* عمرانی‌نسب، اشرف السادات، «پوشاک مردمان سیستان و بلوچستان»، وب‌سایت الف، تاریخ درج مطلب: 18 خرداد 1389ش.		* عمرانی‌نسب، اشرف السادات، «پوشاک مردمان سیستان و بلوچستان»، وب‌سایت الف، تاریخ درج مطلب: 18 خرداد 1389ش.
	* قاسمی، مرضیه و دیگران، «بررسی تکنیک‌های دوخت و معرفی نقوش رایج خمک‌دوزی در پوشاک معاصر»، دومین کنفرانس ملی پوشاک، طراحی پارچه و لباس، آبان ماه 1402ش.		* قاسمی، مرضیه و دیگران، «بررسی تکنیک‌های دوخت و معرفی نقوش رایج خمک‌دوزی در پوشاک معاصر»، دومین کنفرانس ملی پوشاک، طراحی پارچه و لباس، آبان ماه 1402ش.
	* کرمانی، ذوالفقار، جغرافیای نیمروز، تهران، عطارد، 1374ش.		* کرمانی، ذوالفقار، جغرافیای نیمروز، تهران، عطارد، 1374ش.
	{{آغاز منابع}}		{{آغاز منابع}}

رضا عسکری: /* تعریف */

2026-06-01T16:37:32Z

تعریف

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ۱۱ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۲۰:۰۷
خط ۴:		خط ۴:

	== تعریف ==		== تعریف ==
	خامه‌دوزی ~~یا خامک‌دوزی~~ نوعی تکنیک گلدوزی است که برای دوخت از نخ ابریشم استفاده می‌شود. در گذشته به‌دلیل استفاده از نخ ابریشم سفیدرنگ در فرآیند گلدوزی، به سفیددوزی نیز شهرت یافته است.<ref>[https://honari.com/blog/%D8%A2%D9%85%D9%88%D8%B2%D8%B4-%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%B9-%D8%AA%DA%A9%D9%86%DB%8C%DA%A9-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D9%88%D8%B2%D9%86-%D8%AF%D9%88%D8%B2%DB%8C/%D8%AE%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%AF%D9%88%D8%B2%DB%8C/ «خامه‌دوزی»، وب‌سایت هنری.]</ref> این رنگ در ایران باستان بسیار مقدس بوده و فرد را ناچار به رعایت پاکیزگی می‌کند.<ref>[https://civilica.com/doc/1856723/ قاسمی و دیگران، «بررسی تکنیک‌های دوخت و معرفی نقوش رایج خمک‌دوزی در پوشاک معاصر»، 1402ش، ص3.]</ref>		خامه‌دوزی نوعی تکنیک گلدوزی است که برای دوخت از نخ ابریشم استفاده می‌شود. در گذشته به‌دلیل استفاده از نخ ابریشم سفیدرنگ در فرآیند گلدوزی، به سفیددوزی نیز شهرت یافته است.<ref>[https://honari.com/blog/%D8%A2%D9%85%D9%88%D8%B2%D8%B4-%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%B9-%D8%AA%DA%A9%D9%86%DB%8C%DA%A9-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D9%88%D8%B2%D9%86-%D8%AF%D9%88%D8%B2%DB%8C/%D8%AE%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%AF%D9%88%D8%B2%DB%8C/ «خامه‌دوزی»، وب‌سایت هنری.]</ref> این رنگ در ایران باستان بسیار مقدس بوده و فرد را ناچار به رعایت پاکیزگی می‌کند.<ref>[https://civilica.com/doc/1856723/ قاسمی و دیگران، «بررسی تکنیک‌های دوخت و معرفی نقوش رایج خمک‌دوزی در پوشاک معاصر»، 1402ش، ص3.]</ref>

	== تاریخچه ==		== تاریخچه ==
	هنر خامه‌دوزی قدمتی دیرینه دارد و ابداع آن به‌زمان پیدایش نخ ابریشم یعنی دورۀ اشکانی و ساسانی در استان سیستان و بلوچستان باز می‌گردد.<ref>کرمانی، جغرافیای نیمروز، 1374ش، ص93.</ref> دختران سیستانی از سنین نوجوانی، این هنر را در خانه از مادرانشان یاد می‌گرفتند. آن‌ها با ظرافتِ تمام، بخش مهمی از جهیزیه‌شان را خودشان می‌دوختند و با این کار، علاوه بر آماده‌سازی مقدمات ازدواج، کمک‌خرج خانواده نیز بودند.<ref>[https://civilica.com/doc/1856723/ قاسمی و دیگران، «بررسی تکنیک‌های دوخت و معرفی نقوش رایج خمک‌دوزی در پوشاک معاصر»، 1402ش، ص3.]</ref>		هنر خامه‌دوزی قدمتی دیرینه دارد و ابداع آن به‌زمان پیدایش نخ ابریشم یعنی دورۀ اشکانی و ساسانی در استان سیستان و بلوچستان باز می‌گردد.<ref>کرمانی، جغرافیای نیمروز، 1374ش، ص93.</ref> دختران سیستانی از سنین نوجوانی، این هنر را در خانه از مادرانشان یاد می‌گرفتند. آن‌ها با ظرافتِ تمام، بخش مهمی از جهیزیه‌شان را خودشان می‌دوختند و با این کار، علاوه بر آماده‌سازی مقدمات ازدواج، کمک‌خرج خانواده نیز بودند.<ref>[https://civilica.com/doc/1856723/ قاسمی و دیگران، «بررسی تکنیک‌های دوخت و معرفی نقوش رایج خمک‌دوزی در پوشاک معاصر»، 1402ش، ص3.]</ref> هنر خامه‌دوزی در افغانستان به خامک‌دوزی شهرت دارد<ref>[https://khamakshop.com/%D8%AE%D8%A7%D9%85%DA%A9-%D8%AF%D9%88%D8%B2%DB%8C%D8%8C-%D9%87%D9%86%D8%B1-%D8%A7%D8%B5%DB%8C%D9%84-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/ صادقی، «خامک‌دوزی افغانستان، هنر اصیل زنان این مرز و بوم»، وب‌سایت مجلۀ خامک.]</ref> و برخی سابقه آن را به 6000 سال پیش نسبت می‌دهند.<ref>[https://www.awna.af/?p=37007 ابراهیمی، «خامک‌دوزی هنر دستان زنان افغانستانی؛ بازتاب‌دهندۀ هویت فرهنگی»، خبرگزاری بانوان افغانستان.]</ref>

	== کاربرد ==		== کاربرد ==

امان الله فصیحی: /* کاربرد */

2026-06-01T14:24:06Z

کاربرد

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ۱۱ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۷:۵۴
خط ۱۲:		خط ۱۲:
	از خامه‌دوزی برای تزیین انواع لباس‌ها، مانتو، دامن، شال و روسری، رومیزی، روبالشتی، کلاه، پتو، کوسن، جانماز و وسایل دکوری منزل استفاده می‌شود.<ref>[https://honari.com/blog/%D8%A2%D9%85%D9%88%D8%B2%D8%B4-%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%B9-%D8%AA%DA%A9%D9%86%DB%8C%DA%A9-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D9%88%D8%B2%D9%86-%D8%AF%D9%88%D8%B2%DB%8C/%D8%AE%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%AF%D9%88%D8%B2%DB%8C/ «خامه‌دوزی»، وب‌سایت هنری.]</ref> خامه‌دوزی از رودوزی‌های مهمی است که در پوشاک مردم سیستان و بلوچستان نمود پیدا کرده است. زنان منطقه لباس‌های ساده را به ‌لباس‌های پرنقش تبدیل می‌کنند که هر یک از دوخت‌های آن از فرهنگ و طبیعت مردم سیستان الهام گرفته شده است. پیراهن مردان در گذشته جلوبسته، گشاد و راسته بوده و از قسمت سرشانه تا زیر سینه شکافی مورب داشته که به‌وسیلۀ دکمه‌ای روی شانه بسته می‌شده است. قسمت جلوی پیراهن را با ابریشم سفید خامه‌دوزی می‌کردند.<ref>عمرانی‌نسب، «پوشاک مردمان سیستان و بلوچستان»، وب‌سایت الف.</ref> خامه‌دوزی در گذشته روی یقه و کلاه مردان نیز کاربرد داشت؛ به‌گونه‌ای که برای خانواده‌های پولدار، ابریشم را رنگ‌آمیزی می‌کردند. خامه‌دوزی لباس مردان نشان‌دهندۀ احترام زیاد زنان به مردانشان بوده است.<ref>پزشکی، ابریشم‌دوزی‌های ایرانی، 1396ش، ص56.</ref>		از خامه‌دوزی برای تزیین انواع لباس‌ها، مانتو، دامن، شال و روسری، رومیزی، روبالشتی، کلاه، پتو، کوسن، جانماز و وسایل دکوری منزل استفاده می‌شود.<ref>[https://honari.com/blog/%D8%A2%D9%85%D9%88%D8%B2%D8%B4-%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%B9-%D8%AA%DA%A9%D9%86%DB%8C%DA%A9-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D9%88%D8%B2%D9%86-%D8%AF%D9%88%D8%B2%DB%8C/%D8%AE%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%AF%D9%88%D8%B2%DB%8C/ «خامه‌دوزی»، وب‌سایت هنری.]</ref> خامه‌دوزی از رودوزی‌های مهمی است که در پوشاک مردم سیستان و بلوچستان نمود پیدا کرده است. زنان منطقه لباس‌های ساده را به ‌لباس‌های پرنقش تبدیل می‌کنند که هر یک از دوخت‌های آن از فرهنگ و طبیعت مردم سیستان الهام گرفته شده است. پیراهن مردان در گذشته جلوبسته، گشاد و راسته بوده و از قسمت سرشانه تا زیر سینه شکافی مورب داشته که به‌وسیلۀ دکمه‌ای روی شانه بسته می‌شده است. قسمت جلوی پیراهن را با ابریشم سفید خامه‌دوزی می‌کردند.<ref>عمرانی‌نسب، «پوشاک مردمان سیستان و بلوچستان»، وب‌سایت الف.</ref> خامه‌دوزی در گذشته روی یقه و کلاه مردان نیز کاربرد داشت؛ به‌گونه‌ای که برای خانواده‌های پولدار، ابریشم را رنگ‌آمیزی می‌کردند. خامه‌دوزی لباس مردان نشان‌دهندۀ احترام زیاد زنان به مردانشان بوده است.<ref>پزشکی، ابریشم‌دوزی‌های ایرانی، 1396ش، ص56.</ref>

	حجاج پس از بازگشت به حج، لباسی تماماً سفید با کلاهی سفید می‌پوشند که یقه و لبۀ آستین آن خامه‌دوزی شده است. زنان به‌دلیل استفاده از پارچه‌های طرح‌دار در پوشاک خود به‌جای خامه‌دوزی از سیاه‌دوزی برای تزیین لباس خود استفاده می‌کنند. در برخی مواقع نیز از خامه‌دوزی برای تزیین شلوار زنان استفاده می‌شود.<ref>[https://civilica.com/doc/1856723/ قاسمی و دیگران، «بررسی تکنیک‌های دوخت و معرفی نقوش رایج خمک‌دوزی در پوشاک معاصر»، 1402ش، ص4.]</ref>		حجاج پس از بازگشت از حج، لباسی تماماً سفید با کلاهی سفید می‌پوشند که یقه و لبۀ آستین آن خامه‌دوزی شده است. زنان به‌دلیل استفاده از پارچه‌های طرح‌دار در پوشاک خود به‌جای خامه‌دوزی از سیاه‌دوزی برای تزیین لباس خود استفاده می‌کنند. در برخی مواقع نیز از خامه‌دوزی برای تزیین شلوار زنان استفاده می‌شود.<ref>[https://civilica.com/doc/1856723/ قاسمی و دیگران، «بررسی تکنیک‌های دوخت و معرفی نقوش رایج خمک‌دوزی در پوشاک معاصر»، 1402ش، ص4.]</ref>

	== ابزارهای لازم برای خامه‌دوزی ==		== ابزارهای لازم برای خامه‌دوزی ==
	از ابزارهای مورد نیاز برای خامه‌‌دوزی می‌توان به پارچه، نخ، کارگاه و سوزن خامه‌دوزی اشاره کرد. پارچۀ خامه‌دوزی از جنس پنبه و کتان و به رنگ سفید است و با داشتن تار و پود منظم و عمود بر هم به هنرمند ~~خمک‌دوز~~ کمک می‌کند که ~~ننقش~~ را براساس شمارش تار و پود اجرا کند. امروزه از پارچۀ گاندی برای خامه‌دوزی استفاده می‌شود.<ref>[https://civilica.com/doc/1856723/ قاسمی و دیگران، «بررسی تکنیک‌های دوخت و معرفی نقوش رایج خمک‌دوزی در پوشاک معاصر»، 1402ش، ص6.]</ref> برای ثابت نگه‌داشتن پارچه طی فرآیند خامه‌دوزی از کارگاه گلدوزی استفاده می‌شود. نخ مورد استفاده در این هنر، نخ ابریشمی است که مرغوب‌ترین نوع آن نخ دمسه است که در فرانسه تولید می‌شود. برای انجام پروژۀ خامه‌دوزی از سوزن ~~«نیدل پانچ»~~ استفاده می‌شود.<ref>[https://honari.com/blog/%D8%A2%D9%85%D9%88%D8%B2%D8%B4-%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%B9-%D8%AA%DA%A9%D9%86%DB%8C%DA%A9-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D9%88%D8%B2%D9%86-%D8%AF%D9%88%D8%B2%DB%8C/%D8%AE%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%AF%D9%88%D8%B2%DB%8C/ «خامه‌دوزی»، وب‌سایت هنری.]</ref>		از ابزارهای مورد نیاز برای خامه‌‌دوزی می‌توان به پارچه، نخ، کارگاه و سوزن خامه‌دوزی اشاره کرد. پارچۀ خامه‌دوزی از جنس پنبه و کتان و به رنگ سفید است و با داشتن تار و پود منظم و عمود بر هم به هنرمند خامک‌دوز کمک می‌کند که نقش را براساس شمارش تار و پود اجرا کند. امروزه از پارچۀ گاندی برای خامه‌دوزی استفاده می‌شود.<ref>[https://civilica.com/doc/1856723/ قاسمی و دیگران، «بررسی تکنیک‌های دوخت و معرفی نقوش رایج خمک‌دوزی در پوشاک معاصر»، 1402ش، ص6.]</ref> برای ثابت نگه‌داشتن پارچه طی فرآیند خامه‌دوزی از کارگاه گلدوزی استفاده می‌شود. نخ مورد استفاده در این هنر، نخ ابریشمی است که مرغوب‌ترین نوع آن نخ دمسه است که در فرانسه تولید می‌شود. برای انجام پروژۀ خامه‌دوزی از سوزن نیدل پانچ استفاده می‌شود.<ref>[https://honari.com/blog/%D8%A2%D9%85%D9%88%D8%B2%D8%B4-%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%B9-%D8%AA%DA%A9%D9%86%DB%8C%DA%A9-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D9%88%D8%B2%D9%86-%D8%AF%D9%88%D8%B2%DB%8C/%D8%AE%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%AF%D9%88%D8%B2%DB%8C/ «خامه‌دوزی»، وب‌سایت هنری.]</ref>

	== انواع نقوش خامه‌دوزی ==		== انواع نقوش خامه‌دوزی ==

رضا عسکری: /* انواع نقوش خامه‌دوزی */

2026-06-01T12:13:07Z

انواع نقوش خامه‌دوزی

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ۱۱ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۵:۴۳
خط ۱:		خط ۱:
	'''خامه‌دوزی؛''' گلدوزی نقش‌های زیبا و ظریف روی پارچه با استفاده از نخ ابریشم.		'''خامه‌دوزی؛''' گلدوزی نقش‌های زیبا و ظریف روی پارچه با استفاده از نخ ابریشم.

	خامه‌دوزی یا ~~خُمَک‌دوزی~~ یکی از سوزن‌دوزی‌های سیستان و بلوچستان است که با نخ سفید ابریشم نقش‌های زیبا و ظریفی روی انواع پارچه‌های نازک و لطیف دوخته می‌شود. پیدایش این هنر به دورۀ اشکانی و ساسانی بازمی‌گردد. از این دوخت برای تزیین انواع پوشاک سنتی، رومیزی، روبالشتی و سایر وسایل منزل استفاده می‌شود.		خامه‌دوزی یا خامک‌دوزی یکی از سوزن‌دوزی‌های سیستان و بلوچستان است که با نخ سفید ابریشم نقش‌های زیبا و ظریفی روی انواع پارچه‌های نازک و لطیف دوخته می‌شود. پیدایش این هنر به دورۀ اشکانی و ساسانی بازمی‌گردد. از این دوخت برای تزیین انواع پوشاک سنتی، رومیزی، روبالشتی و سایر وسایل منزل استفاده می‌شود.

	== تعریف ==		== تعریف ==
خط ۲۰:		خط ۲۰:
	نقوش خامه‌دوزی به دو گروه گیاهی و هندسی تقسیم می‌شود. نقوش گیاهی شامل نقوش درخت و گل و گیاه است که به‌صورت ساده و قرینه روی پارچه دوخته می‌شود. عمدۀ نقوش خامه‌دوزی بر پایۀ اشکال هندسی و شامل مثلث، مربع و صلیب است.<ref>[https://civilica.com/doc/1856723/ قاسمی و دیگران، «بررسی تکنیک‌های دوخت و معرفی نقوش رایج خمک‌دوزی در پوشاک معاصر»، 1402ش، ص4.]</ref> مهم‌ترین نقوش خامه‌دوزی عبارتند از:		نقوش خامه‌دوزی به دو گروه گیاهی و هندسی تقسیم می‌شود. نقوش گیاهی شامل نقوش درخت و گل و گیاه است که به‌صورت ساده و قرینه روی پارچه دوخته می‌شود. عمدۀ نقوش خامه‌دوزی بر پایۀ اشکال هندسی و شامل مثلث، مربع و صلیب است.<ref>[https://civilica.com/doc/1856723/ قاسمی و دیگران، «بررسی تکنیک‌های دوخت و معرفی نقوش رایج خمک‌دوزی در پوشاک معاصر»، 1402ش، ص4.]</ref> مهم‌ترین نقوش خامه‌دوزی عبارتند از:

	* چوبَک: کوک‌های یکسان و هم‌اندازه که پشت سر هم دوخته ~~شود،~~		* چوبَک: کوک‌های یکسان و هم‌اندازه که پشت سر هم دوخته شود؛
	* مثلث: از مهم‌ترین نقوش هندسی است و در سیستان از آن به‌عنوان نماد خانواده یاد می‌شود؛ به این صورت که رأس بالای آن نماد پدر و دو رأس دیگر نماد مادر و فرزند ~~است.~~<ref>[https://hsi.kashanu.ac.ir/article_113672.html خورسند، «تبیین مبنای طراحی و ظرفیت‌های بصری نقوش هنر خمک‌دوزی سیستان»، 1400ش، ص71.]</ref>		* مثلث: از مهم‌ترین نقوش هندسی است و در سیستان از آن به‌عنوان نماد خانواده یاد می‌شود؛ به این صورت که رأس بالای آن نماد پدر و دو رأس دیگر نماد مادر و فرزند است؛<ref>[https://hsi.kashanu.ac.ir/article_113672.html خورسند، «تبیین مبنای طراحی و ظرفیت‌های بصری نقوش هنر خمک‌دوزی سیستان»، 1400ش، ص71.]</ref>
	* خالَک یا نگینَک: نقش لوزی کوچکی است که با کوک‌های افقی و عمودی دوخته شود؛		* خالَک یا نگینَک: نقش لوزی کوچکی است که با کوک‌های افقی و عمودی دوخته شود؛
	* جووَک: در زبان محلی به معنی جو است که فرمی شبیه لوزی دارد؛<ref>رهدار و خدری، بررسی هنر خامه‌دوزی سیستان و بلوچستان با تأکید نقوش، 1396ش، ص42.</ref>		* جووَک: در زبان محلی به معنی جو است که فرمی شبیه لوزی دارد؛<ref>رهدار و خدری، بررسی هنر خامه‌دوزی سیستان و بلوچستان با تأکید نقوش، 1396ش، ص42.</ref>

رضا عسکری در ۱۱ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۲:۱۰

2026-06-01T12:10:56Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ۱۱ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۵:۴۰
خط ۳۲:		خط ۳۲:

	== پانویس ==		== پانویس ==
			{{پانویس}}
	== منابع ==		== منابع ==
			{{آغاز منابع}}
	* پزشکی، شهین، ابریشم‌دوزی‌های ایرانی، تهران، شادرنگ، 1396ش.		* پزشکی، شهین، ابریشم‌دوزی‌های ایرانی، تهران، شادرنگ، 1396ش.
	* «خامه‌دوزی»، وب‌سایت هنری، تاریخ بازدید: 1 خرداد 1405ش.		* «خامه‌دوزی»، وب‌سایت هنری، تاریخ بازدید: 1 خرداد 1405ش.
خط ۴۲:		خط ۴۲:
	* قاسمی، مرضیه و دیگران، «بررسی تکنیک‌های دوخت و معرفی نقوش رایج خمک‌دوزی در پوشاک معاصر»، دومین کنفرانس ملی پوشاک، طراحی پارچه و لباس، آبان ماه 1402ش.		* قاسمی، مرضیه و دیگران، «بررسی تکنیک‌های دوخت و معرفی نقوش رایج خمک‌دوزی در پوشاک معاصر»، دومین کنفرانس ملی پوشاک، طراحی پارچه و لباس، آبان ماه 1402ش.
	* کرمانی، ذوالفقار، جغرافیای نیمروز، تهران، عطارد، 1374ش.		* کرمانی، ذوالفقار، جغرافیای نیمروز، تهران، عطارد، 1374ش.
			{{آغاز منابع}}

رضا عسکری: /* هنر اقتصادی دختران سیستانی */

2026-06-01T12:10:07Z

هنر اقتصادی دختران سیستانی

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ۱۱ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۵:۴۰
خط ۷:		خط ۷:

	== تاریخچه ==		== تاریخچه ==
	هنر خامه‌دوزی قدمتی دیرینه دارد و ابداع آن به‌زمان پیدایش نخ ابریشم یعنی دورۀ اشکانی و ساسانی در استان سیستان و بلوچستان باز می‌گردد.<ref>کرمانی، جغرافیای نیمروز، 1374ش، ص93.</ref>		هنر خامه‌دوزی قدمتی دیرینه دارد و ابداع آن به‌زمان پیدایش نخ ابریشم یعنی دورۀ اشکانی و ساسانی در استان سیستان و بلوچستان باز می‌گردد.<ref>کرمانی، جغرافیای نیمروز، 1374ش، ص93.</ref> دختران سیستانی از سنین نوجوانی، این هنر را در خانه از مادرانشان یاد می‌گرفتند. آن‌ها با ظرافتِ تمام، بخش مهمی از جهیزیه‌شان را خودشان می‌دوختند و با این کار، علاوه بر آماده‌سازی مقدمات ازدواج، کمک‌خرج خانواده نیز بودند.<ref>[https://civilica.com/doc/1856723/ قاسمی و دیگران، «بررسی تکنیک‌های دوخت و معرفی نقوش رایج خمک‌دوزی در پوشاک معاصر»، 1402ش، ص3.]</ref>

	== کاربرد ==		== کاربرد ==
	از خامه‌دوزی برای تزیین انواع لباس‌ها، مانتو، دامن، شال و روسری، رومیزی، روبالشتی، کلاه، پتو، کوسن، جانماز و وسایل دکوری منزل استفاده می‌شود.<ref>[https://honari.com/blog/%D8%A2%D9%85%D9%88%D8%B2%D8%B4-%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%B9-%D8%AA%DA%A9%D9%86%DB%8C%DA%A9-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D9%88%D8%B2%D9%86-%D8%AF%D9%88%D8%B2%DB%8C/%D8%AE%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%AF%D9%88%D8%B2%DB%8C/ «خامه‌دوزی»، وب‌سایت هنری.]</ref>		از خامه‌دوزی برای تزیین انواع لباس‌ها، مانتو، دامن، شال و روسری، رومیزی، روبالشتی، کلاه، پتو، کوسن، جانماز و وسایل دکوری منزل استفاده می‌شود.<ref>[https://honari.com/blog/%D8%A2%D9%85%D9%88%D8%B2%D8%B4-%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%B9-%D8%AA%DA%A9%D9%86%DB%8C%DA%A9-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D9%88%D8%B2%D9%86-%D8%AF%D9%88%D8%B2%DB%8C/%D8%AE%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%AF%D9%88%D8%B2%DB%8C/ «خامه‌دوزی»، وب‌سایت هنری.]</ref> خامه‌دوزی از رودوزی‌های مهمی است که در پوشاک مردم سیستان و بلوچستان نمود پیدا کرده است. زنان منطقه لباس‌های ساده را به ‌لباس‌های پرنقش تبدیل می‌کنند که هر یک از دوخت‌های آن از فرهنگ و طبیعت مردم سیستان الهام گرفته شده است. پیراهن مردان در گذشته جلوبسته، گشاد و راسته بوده و از قسمت سرشانه تا زیر سینه شکافی مورب داشته که به‌وسیلۀ دکمه‌ای روی شانه بسته می‌شده است. قسمت جلوی پیراهن را با ابریشم سفید خامه‌دوزی می‌کردند.<ref>عمرانی‌نسب، «پوشاک مردمان سیستان و بلوچستان»، وب‌سایت الف.</ref> خامه‌دوزی در گذشته روی یقه و کلاه مردان نیز کاربرد داشت؛ به‌گونه‌ای که برای خانواده‌های پولدار، ابریشم را رنگ‌آمیزی می‌کردند. خامه‌دوزی لباس مردان نشان‌دهندۀ احترام زیاد زنان به مردانشان بوده است.<ref>پزشکی، ابریشم‌دوزی‌های ایرانی، 1396ش، ص56.</ref>

	~~== کاربرد خامه‌دوزی در پوشاک سنتی ==~~
	خامه‌دوزی از رودوزی‌های مهمی است که در پوشاک مردم سیستان و بلوچستان نمود پیدا کرده است. زنان منطقه لباس‌های ساده را به ‌لباس‌های پرنقش تبدیل می‌کنند که هر یک از دوخت‌های آن از فرهنگ و طبیعت مردم سیستان الهام گرفته شده است. پیراهن مردان در گذشته جلوبسته، گشاد و راسته بوده و از قسمت سرشانه تا زیر سینه شکافی مورب داشته که به‌وسیلۀ دکمه‌ای روی شانه بسته می‌شده است. قسمت جلوی پیراهن را با ابریشم سفید خامه‌دوزی می‌کردند.<ref>عمرانی‌نسب، «پوشاک مردمان سیستان و بلوچستان»، وب‌سایت الف.</ref> خامه‌دوزی در گذشته روی یقه و کلاه مردان نیز کاربرد داشت؛ به‌گونه‌ای که برای خانواده‌های پولدار، ابریشم را رنگ‌آمیزی می‌کردند. خامه‌دوزی لباس مردان نشان‌دهندۀ احترام زیاد زنان به مردانشان بوده است.<ref>پزشکی، ابریشم‌دوزی‌های ایرانی، 1396ش، ص56.</ref>

	حجاج پس از بازگشت به حج، لباسی تماماً سفید با کلاهی سفید می‌پوشند که یقه و لبۀ آستین آن خامه‌دوزی شده است. زنان به‌دلیل استفاده از پارچه‌های طرح‌دار در پوشاک خود به‌جای خامه‌دوزی از سیاه‌دوزی برای تزیین لباس خود استفاده می‌کنند. در برخی مواقع نیز از خامه‌دوزی برای تزیین شلوار زنان استفاده می‌شود.<ref>[https://civilica.com/doc/1856723/ قاسمی و دیگران، «بررسی تکنیک‌های دوخت و معرفی نقوش رایج خمک‌دوزی در پوشاک معاصر»، 1402ش، ص4.]</ref>		حجاج پس از بازگشت به حج، لباسی تماماً سفید با کلاهی سفید می‌پوشند که یقه و لبۀ آستین آن خامه‌دوزی شده است. زنان به‌دلیل استفاده از پارچه‌های طرح‌دار در پوشاک خود به‌جای خامه‌دوزی از سیاه‌دوزی برای تزیین لباس خود استفاده می‌کنند. در برخی مواقع نیز از خامه‌دوزی برای تزیین شلوار زنان استفاده می‌شود.<ref>[https://civilica.com/doc/1856723/ قاسمی و دیگران، «بررسی تکنیک‌های دوخت و معرفی نقوش رایج خمک‌دوزی در پوشاک معاصر»، 1402ش، ص4.]</ref>
خط ۲۱:		خط ۱۸:

	== انواع نقوش خامه‌دوزی ==		== انواع نقوش خامه‌دوزی ==
	نقوش خامه‌دوزی به دو گروه گیاهی و هندسی تقسیم می‌شود. نقوش گیاهی شامل نقوش درخت و گل و گیاه است که به‌صورت ساده و قرینه روی پارچه دوخته می‌شود. عمدۀ نقوش خامه‌دوزی بر پایۀ اشکال هندسی و شامل مثلث، مربع و صلیب است.<ref>[https://civilica.com/doc/1856723/ قاسمی و دیگران، «بررسی تکنیک‌های دوخت و معرفی نقوش رایج خمک‌دوزی در پوشاک معاصر»، 1402ش، ص4.]</ref> از مهم‌ترین نقوش خامه‌دوزی می‌توان به چوبَک (کوک‌های یکسان و هم‌اندازه که پشت سر هم دوخته شود)، مثلث، خالَک یا نگینَک (نقش لوزی کوچکی است که با کوک‌های افقی و عمودی دوخته شود)، جووَک (در زبان محلی به معنی جو است که فرمی شبیه لوزی دارد)،<ref>رهدار و خدری، بررسی هنر خامه‌دوزی سیستان و بلوچستان با تأکید نقوش، 1396ش، ص42.</ref> خشت و نیم‌خشت (الهام گرفته از محیط زندگی مردم سیستان که طرح کامل آن به‌عنوان خشت و طرح نیمۀ آن به‌عنوان نیم‌خشت استفاده می‌شود)، گل هشت پر (نمادی از خورشید است که در زبان محلی به آن «گل قَتُلمه‌ای» گویند و نیمۀ این گل به‌صورت غنچه در گلدوزی استفاده می‌شود) و خطوط زیگزاگی و پلکانی (دوخت کوک‌های افقی یا عمودی به‌صورت پلکانی و زیگزاگ) اشاره کرد. مثلث از مهم‌ترین نقوش هندسی است و در سیستان از آن به‌عنوان نماد خانواده یاد می‌شود؛ به این صورت که رأس بالای آن نماد پدر و دو رأس دیگر نماد مادر و فرزند است.<ref>[https:~~//hsi.kashanu.ac.ir/article_113672.html خورسند، «تبیین مبنای طراحی و ظرفیت‌های بصری نقوش هنر خمک‌دوزی سیستان»، 1400ش، ص71.]</ref>~~		نقوش خامه‌دوزی به دو گروه گیاهی و هندسی تقسیم می‌شود. نقوش گیاهی شامل نقوش درخت و گل و گیاه است که به‌صورت ساده و قرینه روی پارچه دوخته می‌شود. عمدۀ نقوش خامه‌دوزی بر پایۀ اشکال هندسی و شامل مثلث، مربع و صلیب است.<ref>[https://civilica.com/doc/1856723/ قاسمی و دیگران، «بررسی تکنیک‌های دوخت و معرفی نقوش رایج خمک‌دوزی در پوشاک معاصر»، 1402ش، ص4.]</ref> مهم‌ترین نقوش خامه‌دوزی عبارتند از:

	~~== هنر اقتصادی دختران سیستانی ==~~		* چوبَک: کوک‌های یکسان و هم‌اندازه که پشت سر هم دوخته شود،
	~~خامه‌دوزی، هنرِ اصیل زنان~~ و ~~دختران سیستانی~~ است. ~~دختران این دیار از همان سنین نوجوانی، این~~ هنر را در ~~خانه~~ از ~~مادرانشان یاد می‌گرفتند. آن‌ها با ظرافتِ تمام، بخش مهمی~~ از ~~جهیزیه‌شان را خودشان می‌دوختند~~ و با این ~~کار، علاوه بر آماده‌سازی مقدمات ازدواج، کمک‌خرج خانواده نیز بودند~~.<ref>[https://~~civilica~~.~~com~~/~~doc/1856723/ قاسمی~~ و ~~دیگران، «بررسی تکنیک‌های دوخت و معرفی~~ نقوش ~~رایج~~ خمک‌دوزی ~~در پوشاک معاصر»، 1402ش، ص3~~.]</ref>		* مثلث: از مهم‌ترین نقوش هندسی است و در سیستان از آن به‌عنوان نماد خانواده یاد می‌شود؛ به این صورت که رأس بالای آن نماد پدر و دو رأس دیگر نماد مادر و فرزند است.<ref>[https://hsi.kashanu.ac.ir/article_113672.html خورسند، «تبیین مبنای طراحی و ظرفیت‌های بصری نقوش هنر خمک‌دوزی سیستان»، 1400ش، ص71.]</ref>
			* خالَک یا نگینَک: نقش لوزی کوچکی است که با کوک‌های افقی و عمودی دوخته شود؛
			* جووَک: در زبان محلی به معنی جو است که فرمی شبیه لوزی دارد؛<ref>رهدار و خدری، بررسی هنر خامه‌دوزی سیستان و بلوچستان با تأکید نقوش، 1396ش، ص42.</ref>
			* خشت و نیم‌خشت: الهام گرفته از محیط زندگی مردم سیستان که طرح کامل آن به‌عنوان خشت و طرح نیمۀ آن به‌عنوان نیم‌خشت استفاده می‌شود؛
			* گل هشت‌پر: نمادی از خورشید است که در زبان محلی به آن گل قَتُلمه‌ای می‌گویند و نیمۀ این گل به‌صورت غنچه در گلدوزی استفاده می‌شود؛
			* خطوط زیگزاگی و پلکانی: دوخت کوک‌های افقی یا عمودی به‌صورت پلکانی و زیگزاگ.<ref>[https://hsi.kashanu.ac.ir/article_113672.html خورسند، «تبیین مبنای طراحی و ظرفیت‌های بصری نقوش هنر خمک‌دوزی سیستان»، 1400ش، ص71.]</ref>

	== جایگاه امروزی خامه‌دوزی ==		== جایگاه امروزی خامه‌دوزی ==

الهه سادات میرترابی: صفحه‌ای تازه حاوی «'''خامه‌دوزی؛''' گلدوزی نقش‌های زیبا و ظریف روی پارچه با استفاده از نخ ابریشم. خامه‌دوزی یا خُمَک‌دوزی یکی از سوزن‌دوزی‌های سیستان و بلوچستان است که با نخ سفید ابریشم نقش‌های زیبا و ظریفی روی انواع پارچه‌های نازک و لطیف دوخته می‌شود. پیدا...» ایجاد کرد

2026-05-31T16:09:50Z

صفحه‌ای تازه حاوی «'''خامه‌دوزی؛''' گلدوزی نقش‌های زیبا و ظریف روی پارچه با استفاده از نخ ابریشم. خامه‌دوزی یا خُمَک‌دوزی یکی از سوزن‌دوزی‌های سیستان و بلوچستان است که با نخ سفید ابریشم نقش‌های زیبا و ظریفی روی انواع پارچه‌های نازک و لطیف دوخته می‌شود. پیدا...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

'''خامه‌دوزی؛''' گلدوزی نقش‌های زیبا و ظریف روی پارچه با استفاده از نخ ابریشم.

خامه‌دوزی یا خُمَک‌دوزی یکی از سوزن‌دوزی‌های سیستان و بلوچستان است که با نخ سفید ابریشم نقش‌های زیبا و ظریفی روی انواع پارچه‌های نازک و لطیف دوخته می‌شود. پیدایش این هنر به دورۀ اشکانی و ساسانی بازمی‌گردد. از این دوخت برای تزیین انواع پوشاک سنتی، رومیزی، روبالشتی و سایر وسایل منزل استفاده می‌شود.

== تعریف ==
خامه‌دوزی یا خامک‌دوزی نوعی تکنیک گلدوزی است که برای دوخت از نخ ابریشم استفاده می‌شود. در گذشته به‌دلیل استفاده از نخ ابریشم سفیدرنگ در فرآیند گلدوزی، به سفیددوزی نیز شهرت یافته است.<ref>[https://honari.com/blog/%D8%A2%D9%85%D9%88%D8%B2%D8%B4-%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%B9-%D8%AA%DA%A9%D9%86%DB%8C%DA%A9-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D9%88%D8%B2%D9%86-%D8%AF%D9%88%D8%B2%DB%8C/%D8%AE%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%AF%D9%88%D8%B2%DB%8C/ «خامه‌دوزی»، وب‌سایت هنری.]</ref> این رنگ در ایران باستان بسیار مقدس بوده و فرد را ناچار به رعایت پاکیزگی می‌کند.<ref>[https://civilica.com/doc/1856723/ قاسمی و دیگران، «بررسی تکنیک‌های دوخت و معرفی نقوش رایج خمک‌دوزی در پوشاک معاصر»، 1402ش، ص3.]</ref>

== تاریخچه ==
هنر خامه‌دوزی قدمتی دیرینه دارد و ابداع آن به‌زمان پیدایش نخ ابریشم یعنی دورۀ اشکانی و ساسانی در استان سیستان و بلوچستان باز می‌گردد.<ref>کرمانی، جغرافیای نیمروز، 1374ش، ص93.</ref>

== کاربرد ==
از خامه‌دوزی برای تزیین انواع لباس‌ها، مانتو، دامن، شال و روسری، رومیزی، روبالشتی، کلاه، پتو، کوسن، جانماز و وسایل دکوری منزل استفاده می‌شود.<ref>[https://honari.com/blog/%D8%A2%D9%85%D9%88%D8%B2%D8%B4-%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%B9-%D8%AA%DA%A9%D9%86%DB%8C%DA%A9-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D9%88%D8%B2%D9%86-%D8%AF%D9%88%D8%B2%DB%8C/%D8%AE%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%AF%D9%88%D8%B2%DB%8C/ «خامه‌دوزی»، وب‌سایت هنری.]</ref>

== کاربرد خامه‌دوزی در پوشاک سنتی ==
خامه‌دوزی از رودوزی‌های مهمی است که در پوشاک مردم سیستان و بلوچستان نمود پیدا کرده است. زنان منطقه لباس‌های ساده را به ‌لباس‌های پرنقش تبدیل می‌کنند که هر یک از دوخت‌های آن از فرهنگ و طبیعت مردم سیستان الهام گرفته شده است. پیراهن مردان در گذشته جلوبسته، گشاد و راسته بوده و از قسمت سرشانه تا زیر سینه شکافی مورب داشته که به‌وسیلۀ دکمه‌ای روی شانه بسته می‌شده است. قسمت جلوی پیراهن را با ابریشم سفید خامه‌دوزی می‌کردند.<ref>عمرانی‌نسب، «پوشاک مردمان سیستان و بلوچستان»، وب‌سایت الف.</ref> خامه‌دوزی در گذشته روی یقه و کلاه مردان نیز کاربرد داشت؛ به‌گونه‌ای که برای خانواده‌های پولدار، ابریشم را رنگ‌آمیزی می‌کردند. خامه‌دوزی لباس مردان نشان‌دهندۀ احترام زیاد زنان به مردانشان بوده است.<ref>پزشکی، ابریشم‌دوزی‌های ایرانی، 1396ش، ص56.</ref>

حجاج پس از بازگشت به حج، لباسی تماماً سفید با کلاهی سفید می‌پوشند که یقه و لبۀ آستین آن خامه‌دوزی شده است. زنان به‌دلیل استفاده از پارچه‌های طرح‌دار در پوشاک خود به‌جای خامه‌دوزی از سیاه‌دوزی برای تزیین لباس خود استفاده می‌کنند. در برخی مواقع نیز از خامه‌دوزی برای تزیین شلوار زنان استفاده می‌شود.<ref>[https://civilica.com/doc/1856723/ قاسمی و دیگران، «بررسی تکنیک‌های دوخت و معرفی نقوش رایج خمک‌دوزی در پوشاک معاصر»، 1402ش، ص4.]</ref>

== ابزارهای لازم برای خامه‌دوزی ==
از ابزارهای مورد نیاز برای خامه‌‌دوزی می‌توان به پارچه، نخ، کارگاه و سوزن خامه‌دوزی اشاره کرد. پارچۀ خامه‌دوزی از جنس پنبه و کتان و به رنگ سفید است و با داشتن تار و پود منظم و عمود بر هم به هنرمند خمک‌دوز کمک می‌کند که ننقش را براساس شمارش تار و پود اجرا کند. امروزه از پارچۀ گاندی برای خامه‌دوزی استفاده می‌شود.<ref>[https://civilica.com/doc/1856723/ قاسمی و دیگران، «بررسی تکنیک‌های دوخت و معرفی نقوش رایج خمک‌دوزی در پوشاک معاصر»، 1402ش، ص6.]</ref> برای ثابت نگه‌داشتن پارچه طی فرآیند خامه‌دوزی از کارگاه گلدوزی استفاده می‌شود. نخ مورد استفاده در این هنر، نخ ابریشمی است که مرغوب‌ترین نوع آن نخ دمسه است که در فرانسه تولید می‌شود. برای انجام پروژۀ خامه‌دوزی از سوزن «نیدل پانچ» استفاده می‌شود.<ref>[https://honari.com/blog/%D8%A2%D9%85%D9%88%D8%B2%D8%B4-%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%B9-%D8%AA%DA%A9%D9%86%DB%8C%DA%A9-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D9%88%D8%B2%D9%86-%D8%AF%D9%88%D8%B2%DB%8C/%D8%AE%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%AF%D9%88%D8%B2%DB%8C/ «خامه‌دوزی»، وب‌سایت هنری.]</ref>

== انواع نقوش خامه‌دوزی ==
نقوش خامه‌دوزی به دو گروه گیاهی و هندسی تقسیم می‌شود. نقوش گیاهی شامل نقوش درخت و گل و گیاه است که به‌صورت ساده و قرینه روی پارچه دوخته می‌شود. عمدۀ نقوش خامه‌دوزی بر پایۀ اشکال هندسی و شامل مثلث، مربع و صلیب است.<ref>[https://civilica.com/doc/1856723/ قاسمی و دیگران، «بررسی تکنیک‌های دوخت و معرفی نقوش رایج خمک‌دوزی در پوشاک معاصر»، 1402ش، ص4.]</ref> از مهم‌ترین نقوش خامه‌دوزی می‌توان به چوبَک (کوک‌های یکسان و هم‌اندازه که پشت سر هم دوخته شود)، مثلث، خالَک یا نگینَک (نقش لوزی کوچکی است که با کوک‌های افقی و عمودی دوخته شود)، جووَک (در زبان محلی به معنی جو است که فرمی شبیه لوزی دارد)،<ref>رهدار و خدری، بررسی هنر خامه‌دوزی سیستان و بلوچستان با تأکید نقوش، 1396ش، ص42.</ref> خشت و نیم‌خشت (الهام گرفته از محیط زندگی مردم سیستان که طرح کامل آن به‌عنوان خشت و طرح نیمۀ آن به‌عنوان نیم‌خشت استفاده می‌شود)، گل هشت پر (نمادی از خورشید است که در زبان محلی به آن «گل قَتُلمه‌ای» گویند و نیمۀ این گل به‌صورت غنچه در گلدوزی استفاده می‌شود) و خطوط زیگزاگی و پلکانی (دوخت کوک‌های افقی یا عمودی به‌صورت پلکانی و زیگزاگ) اشاره کرد. مثلث از مهم‌ترین نقوش هندسی است و در سیستان از آن به‌عنوان نماد خانواده یاد می‌شود؛ به این صورت که رأس بالای آن نماد پدر و دو رأس دیگر نماد مادر و فرزند است.<ref>[https://hsi.kashanu.ac.ir/article_113672.html خورسند، «تبیین مبنای طراحی و ظرفیت‌های بصری نقوش هنر خمک‌دوزی سیستان»، 1400ش، ص71.]</ref>

== هنر اقتصادی دختران سیستانی ==
خامه‌دوزی، هنرِ اصیل زنان و دختران سیستانی است. دختران این دیار از همان سنین نوجوانی، این هنر را در خانه از مادرانشان یاد می‌گرفتند. آن‌ها با ظرافتِ تمام، بخش مهمی از جهیزیه‌شان را خودشان می‌دوختند و با این کار، علاوه بر آماده‌سازی مقدمات ازدواج، کمک‌خرج خانواده نیز بودند.<ref>[https://civilica.com/doc/1856723/ قاسمی و دیگران، «بررسی تکنیک‌های دوخت و معرفی نقوش رایج خمک‌دوزی در پوشاک معاصر»، 1402ش، ص3.]</ref>

== جایگاه امروزی خامه‌دوزی ==
امروزه هنر خامه‌دوزی در میان مردم سیستان و بلوچستان همچنان رایج است؛ به‌طوری که از آن به‌عنوان یکی از صنایع دستی محلی و مهم استان یاد می‌شود و در جشنواره‌ها و نمایشگاه‌های صنایع دستی استان و کشور به نمایش گذاشته می‌شود. هنر خامه‌دوزی یکی از ارزش‌های فرهنگی و هنری ایران است که در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده است.<ref>[https://honari.com/blog/%D8%A2%D9%85%D9%88%D8%B2%D8%B4-%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%B9-%D8%AA%DA%A9%D9%86%DB%8C%DA%A9-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D9%88%D8%B2%D9%86-%D8%AF%D9%88%D8%B2%DB%8C/%D8%AE%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%AF%D9%88%D8%B2%DB%8C/ «خامه‌دوزی»، وب‌سایت هنری.]</ref>

== پانویس ==

== منابع ==

* پزشکی، شهین، ابریشم‌دوزی‌های ایرانی، تهران، شادرنگ، 1396ش.
* «خامه‌دوزی»، وب‌سایت هنری، تاریخ بازدید: 1 خرداد 1405ش.
* خورسند، سارا، «تبیین مبنای طراحی و ظرفیت‌های بصری نقوش هنر خمک‌دوزی سیستان»، پایان‌نامۀ دورۀ کارشناسی ارشد، نیشابور، دانشکدۀ تحصیلات تکمیلی دانشگاه نیشابور، اسفند 1400ش.
* رهدار، علی‌اکبر و خدری، عصمت، بررسی هنر خامه‌دوزی سیستان و بلوچستان با تأکید نقوش، تهران، مبصر، 1396ش.
* عمرانی‌نسب، اشرف السادات، «پوشاک مردمان سیستان و بلوچستان»، وب‌سایت الف، تاریخ درج مطلب: 18 خرداد 1389ش.
* قاسمی، مرضیه و دیگران، «بررسی تکنیک‌های دوخت و معرفی نقوش رایج خمک‌دوزی در پوشاک معاصر»، دومین کنفرانس ملی پوشاک، طراحی پارچه و لباس، آبان ماه 1402ش.
* کرمانی، ذوالفقار، جغرافیای نیمروز، تهران، عطارد، 1374ش.