پیش‌نویس:مادها - تاریخچهٔ نسخه‌ها

امان الله فصیحی: /* منبع‌شناسی */

2026-07-11T13:19:24Z

منبع‌شناسی

محمدمهدی سعیدی در ۲۰ تیر ۱۴۰۵، ساعت ۰۶:۱۷

2026-07-11T06:17:58Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ۲۰ تیر ۱۴۰۵، ساعت ۰۹:۴۷
خط ۳۸:		خط ۳۸:

	=== <big>قلمرو اصلی</big><big>، تقسیمات و مراکز مهم</big> ===		=== <big>قلمرو اصلی</big><big>، تقسیمات و مراکز مهم</big> ===
	سرزمین ماد در دوران باستان به پهنه‌ای وسیع از نواحی غربی فلات ایران اطلاق می‌شد و از شمال به رود ارس و کوه‌های البرز و از شرق به دشت کویر و از غرب و جنوب به رشته کوه‌های زاگرس محدود می‌گشت.<ref>{{پک\|جلیلیان\|1396\|ک=جامعه‌شناسی تاریخی\|ف=ساختار سیاسی- اجتماعی و دستگاه اداری پادشاهی ماد\|ص=135}}</ref> پژوهشگران این پهنه را به سه بخش اصلی تقسیم کرده‌اند: ماد بزرگ که عراق عجم را در بر می‌گرفت، مادآتروپاتن (با مرکزیت آذربایجان ایران و دامنۀ متغیر تا قفقاز و آناتولی) و ماد راجیانا که نواحی اطراف [[تهران]] و ری را شامل می‌شد<ref>{{پک\|قدیانی\|1387\|ک=فرهنگ جامع تاریخ ایران\|ص=737\|ج=2}}</ref><ref>{{پک\|سایکس\|1380\|ک=تاریخ ایران\|ص=149\|ج=۱}}</ref> ماد سفلی (یا ماد بزرگ) در فاصلهٔ میان کوه‌های البرز و زاگرس قرار داشت و از مشرق به [[دشت کویر]] محدود می‌شد؛ و ماد پارتاکنا که توسط زاینده‌رود مشروب می‌شد و [[اصفهان]] و نواحی جنوبی‌تر را در بر می‌گرفت.<ref>{{پک\|حسن جاف\|1355\|ک=بررسی‌های تاریخی\|ف=بازماندگان ماد\|ص=47-48}}</ref><ref>{{پک\|ایمان‌پور\|شهابادی\|1389\|ک=مطالعات تاریخ فرهنگی\|ف=بررسی تحلیلی محدوده های جغرافیایی...\|ص=46-47}}</ref>		سرزمین ماد در دوران باستان به پهنه‌ای وسیع از نواحی غربی فلات ایران اطلاق می‌شد و از شمال به رود ارس و کوه‌های البرز و از شرق به دشت کویر و از غرب و جنوب به رشته کوه‌های زاگرس محدود می‌گشت.<ref>{{پک\|جلیلیان\|1396\|ک=جامعه‌شناسی تاریخی\|ف=ساختار سیاسی- اجتماعی و دستگاه اداری پادشاهی ماد\|ص=135}}</ref> پژوهشگران این پهنه را به سه بخش اصلی تقسیم کرده‌اند: ماد بزرگ که عراق عجم را در بر می‌گرفت، مادآتروپاتن (با مرکزیت آذربایجان ایران و دامنۀ متغیر تا قفقاز و آناتولی<ref>{{پک\|مشکور\|1375\|ک=نظری به تاریخ آذربایجان\|ص=92-95}}</ref>) و ماد راجیانا که نواحی اطراف [[تهران]] و ری را شامل می‌شد<ref>{{پک\|قدیانی\|1387\|ک=فرهنگ جامع تاریخ ایران\|ص=737\|ج=2}}</ref><ref>{{پک\|سایکس\|1380\|ک=تاریخ ایران\|ص=149\|ج=۱}}</ref> ماد سفلی (یا ماد بزرگ) در فاصلهٔ میان کوه‌های البرز و زاگرس قرار داشت و از مشرق به [[دشت کویر]] محدود می‌شد؛ و ماد پارتاکنا که توسط زاینده‌رود مشروب می‌شد و [[اصفهان]] و نواحی جنوبی‌تر را در بر می‌گرفت.<ref>{{پک\|حسن جاف\|1355\|ک=بررسی‌های تاریخی\|ف=بازماندگان ماد\|ص=47-48}}</ref><ref>{{پک\|ایمان‌پور\|شهابادی\|1389\|ک=مطالعات تاریخ فرهنگی\|ف=بررسی تحلیلی محدوده های جغرافیایی...\|ص=46-47}}</ref>

	پس از مرگ اسکندر مقدونی (۳۲۳ پ.م.) تقسیمات دیگری شکل گرفت و ساتراپی ماد به دو بخش تقسیم گردید: بخش شمال غربی (ماد کوچک یا آتروپاتن) که تحت فرمان آتورپات از سلطهٔ مقدونیان مستقل ماند، و بخش جنوب شرقی (ماد بزرگ) که به قلمرو سلوکیان پیوست.<ref>{{پک\|قدرت دیزجی\|1388\|ک=تاریخ اسلام و ایران\|ف=آتوپارت، شهربان هخامنشی ماد کوچک\|ص=129-130}}</ref><ref>{{پک\|پیغمبری\|1397\|ک=پژوهش‌های ایران‌شناسی\|ف=اهمیت سرزمین ماد بزرگ در تحولات ایران در دورۀ یونانی مآبی\|ص=41}}</ref><ref>{{پک\|قدرت دیزچی\|1387\|ک=فصلنامه علمی پژوهشی علوم انسانی دانشگاه الزهرا\|ف=ماد کوچک در پایان دوره هخامنشی\|ص=26-27}}</ref>		پس از مرگ اسکندر مقدونی (۳۲۳ پ.م.) تقسیمات دیگری شکل گرفت و ساتراپی ماد به دو بخش تقسیم گردید: بخش شمال غربی (ماد کوچک یا آتروپاتن) که تحت فرمان آتورپات از سلطهٔ مقدونیان مستقل ماند، و بخش جنوب شرقی (ماد بزرگ) که به قلمرو سلوکیان پیوست.<ref>{{پک\|قدرت دیزجی\|1388\|ک=تاریخ اسلام و ایران\|ف=آتوپارت، شهربان هخامنشی ماد کوچک\|ص=129-130}}</ref><ref>{{پک\|پیغمبری\|1397\|ک=پژوهش‌های ایران‌شناسی\|ف=اهمیت سرزمین ماد بزرگ در تحولات ایران در دورۀ یونانی مآبی\|ص=41}}</ref><ref>{{پک\|قدرت دیزچی\|1387\|ک=فصلنامه علمی پژوهشی علوم انسانی دانشگاه الزهرا\|ف=ماد کوچک در پایان دوره هخامنشی\|ص=26-27}}</ref>

محمدمهدی سعیدی در ۱۹ تیر ۱۴۰۵، ساعت ۱۵:۵۰

2026-07-10T15:50:04Z

نمایش تغییرات

محمدمهدی سعیدی: /* جغرافیای تاریخی و شکل‌گیری هویت */

2026-07-09T17:26:16Z

جغرافیای تاریخی و شکل‌گیری هویت

نمایش تغییرات

رضا عسکری: /* پانویس */

2026-07-04T13:51:28Z

پانویس

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ۱۳ تیر ۱۴۰۵، ساعت ۱۷:۲۱
خط ۲۶۹:		خط ۲۶۹:
	در کنار این بازتاب‌های حماسی، سنت داستان‌پردازی مادی نیز در ادبیات ملی تداوم یافته است؛ چنان‌که داستان عاشقانهٔ زریادرس و آداتیس که در دورهٔ مادها رواج داشته، بعدها به‌صورت داستان گشتاسب و کتایون وارد حلقهٔ داستان‌های کیانی و در [[شاهنامه]] نیز منعکس شده است.<ref>{{پک\|جعفری کلیبر\|1401\|ک=رشد آموزش زبان و ادب فارسی\|ف=یک عاشقانه کهن از دوره مادها\|ص=19}}</ref>		در کنار این بازتاب‌های حماسی، سنت داستان‌پردازی مادی نیز در ادبیات ملی تداوم یافته است؛ چنان‌که داستان عاشقانهٔ زریادرس و آداتیس که در دورهٔ مادها رواج داشته، بعدها به‌صورت داستان گشتاسب و کتایون وارد حلقهٔ داستان‌های کیانی و در [[شاهنامه]] نیز منعکس شده است.<ref>{{پک\|جعفری کلیبر\|1401\|ک=رشد آموزش زبان و ادب فارسی\|ف=یک عاشقانه کهن از دوره مادها\|ص=19}}</ref>

	== ~~<big>~~پانویس~~</big>~~ ==		== پانویس ==
	~~<references />~~		{{پانویس}}
			{{پانویس پیش‌نویس}}

	== '''<big>منابع</big>''' ==		== '''<big>منابع</big>''' ==
	{{یادکرد ژورنال\|نام خانوادگی۱=احمدی\|نام۱=داریوش\|تاریخ=1402\|عنوان=در جست‌وجوی هگمتانه: ملاحظاتی انتقادی بر تاریخ‌شناسی مادها\|پیوند=https://www.ancientiranianstudies.ir/article_178613_7b08cd35138e79cee11c72612fc08a23.pdf\|ژورنال=پژوهشنامۀ ابران باستان\|دوره=2\|شماره=5\|صفحات=6-17}}		{{یادکرد ژورنال\|نام خانوادگی۱=احمدی\|نام۱=داریوش\|تاریخ=1402\|عنوان=در جست‌وجوی هگمتانه: ملاحظاتی انتقادی بر تاریخ‌شناسی مادها\|پیوند=https://www.ancientiranianstudies.ir/article_178613_7b08cd35138e79cee11c72612fc08a23.pdf\|ژورنال=پژوهشنامۀ ابران باستان\|دوره=2\|شماره=5\|صفحات=6-17}}

رضا عسکری: /* جامعه، اقتصاد و قدرت در آستانهٔ اتحاد */

2026-07-04T13:44:34Z

جامعه، اقتصاد و قدرت در آستانهٔ اتحاد

نمایش تغییرات

رضا عسکری: /* منبع‌شناسی */

2026-07-04T08:50:54Z

منبع‌شناسی

نمایش تغییرات

رضا عسکری: /* واژه‌شناسی ماد */

2026-07-04T07:26:55Z

واژه‌شناسی ماد

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ۱۳ تیر ۱۴۰۵، ساعت ۱۰:۵۶
خط ۴:		خط ۴:

	== '''<big>واژه‌شناسی ماد</big>''' ==		== '''<big>واژه‌شناسی ماد</big>''' ==
	واژهٔ ماد در منابع گوناگون به صورت‌های متفاوتی ضبط شده است. در کتیبه‌های پارسی باستان به‌صورت مادَ در منابع ایلامی هخامنشی مَتَه‌په و در منابع آرامی مَد آمده است. یونانیان کهن آن را مدوی و ارمنیان مارک نوشته‌اند<ref>{{پک\|ملک‌زاده\|1355\|ک=دانشکده\|ف=مدن و فرهنگ ایران در زمان مادها\|ص=134}}</ref><ref ~~name=":0"~~>{{پک\|فیروزی\|رسولی\|سعادت‌مهر\|1402\|ک=مطالعات ایرانی\|ف=کَشتَریتو؛ جایگاهش در تاریخ ماد و تبار او\|ص=۴۱۶‑۴۱۷}}</ref><ref name=":1">{{پک\|جلیلیان\|1400\|ک=پژوهش‌نامه تاریخ اجتماعی و اقتصادی\|ف=بنیاد شهریاری در تاریخ ماد\|ص=78}}</ref> در دورهٔ اسلامی، این نام به‌شکل ماه (در ماه‌کوه یا ماکو) تداوم یافته است.<ref>{{پک\|حسن جاف\|1355\|ک=بررسی‌های تاریخی\|ف=بازماندگان ماد\|ص=46،52}}</ref>		واژهٔ ماد در منابع گوناگون به صورت‌های متفاوتی ضبط شده است. در کتیبه‌های پارسی باستان به‌صورت مادَ در منابع ایلامی هخامنشی مَتَه‌په و در منابع آرامی مَد آمده است. یونانیان کهن آن را مدوی و ارمنیان مارک نوشته‌اند<ref>{{پک\|ملک‌زاده\|1355\|ک=دانشکده\|ف=مدن و فرهنگ ایران در زمان مادها\|ص=134}}</ref><ref>{{پک\|فیروزی\|رسولی\|سعادت‌مهر\|1402\|ک=مطالعات ایرانی\|ف=کَشتَریتو؛ جایگاهش در تاریخ ماد و تبار او\|ص=۴۱۶‑۴۱۷}}</ref><ref name=":1">{{پک\|جلیلیان\|1400\|ک=پژوهش‌نامه تاریخ اجتماعی و اقتصادی\|ف=بنیاد شهریاری در تاریخ ماد\|ص=78}}</ref> در دورهٔ اسلامی، این نام به‌شکل ماه (در ماه‌کوه یا ماکو) تداوم یافته است.<ref>{{پک\|حسن جاف\|1355\|ک=بررسی‌های تاریخی\|ف=بازماندگان ماد\|ص=46،52}}</ref>

	در نبشته‌های نوآشوری، نخست آمَد و سپس مَدَ و مَتْ به‌کار رفته است. متون بابلی نو نیز اصطلاح اومان‌مَندا را برای اشاره به مادها ثبت کرده‌اند.<ref name=":0" /> در منابع بابلی، اصطلاح گوتیوم نیز گاه به‌عنوان یک عنوان کلی برای اشاره به ساکنان غرب ایران، به‌ویژه مادها، به‌کار رفته است.<ref>{{پک\|ملازاده\|1404\|ک=مطالعات باستان‌شناسی\|ف=حضور مادی‌ها در مناطق مرکزی میان‌رودان...\|ص=194}}</ref> دیاکونوف اصطلاح اومان‌ماندا را به معنای ماد آریایی تفسیر کرده است.<ref>{{پک\|ملازاده\|طاهری دهکردی\|1392\|ک=تاریخ اسلام و ایران\|ف=مطالعۀ جغرافیای تاریخی ماد، پیش از تشکیل پادشاهی و گسترش آن\|ص=150}}</ref> این تنوع نشان می‌دهد که آشوریان و بابلیان با گروه‌های پراکنده‌ای سروکار داشته‌اند که زیر یک عنوان کلی جای می‌گرفتند.		در نبشته‌های نوآشوری، نخست آمَد و سپس مَدَ و مَتْ به‌کار رفته است. متون بابلی نو نیز اصطلاح اومان‌مَندا را برای اشاره به مادها ثبت کرده‌اند.<ref name=":0">{{پک\|فیروزی\|رسولی\|سعادت‌مهر\|1402\|ک=مطالعات ایرانی\|ف=کَشتَریتو؛ جایگاهش در تاریخ ماد و تبار او\|ص=۴۱۶‑۴۱۷}}</ref> در منابع بابلی، اصطلاح گوتیوم نیز گاه به‌عنوان یک عنوان کلی برای اشاره به ساکنان غرب ایران، به‌ویژه مادها، به‌کار رفته است.<ref>{{پک\|ملازاده\|1404\|ک=مطالعات باستان‌شناسی\|ف=حضور مادی‌ها در مناطق مرکزی میان‌رودان...\|ص=194}}</ref> دیاکونوف اصطلاح اومان‌ماندا را به معنای ماد آریایی تفسیر کرده است.<ref>{{پک\|ملازاده\|طاهری دهکردی\|1392\|ک=تاریخ اسلام و ایران\|ف=مطالعۀ جغرافیای تاریخی ماد، پیش از تشکیل پادشاهی و گسترش آن\|ص=150}}</ref> این تنوع نشان می‌دهد که آشوریان و بابلیان با گروه‌های پراکنده‌ای سروکار داشته‌اند که زیر یک عنوان کلی جای می‌گرفتند.

	داده‌های موجود برای تعیین ترکیب قومی‑زبانی این گروه‌ها کافی نیستند. از سویی دیگر دیاکونوف با اشاره به اینکه واژۀ ماد ریشه‌شناسی روشنی در زبان‌های ایرانی ندارد، نتیجه می‌گیرد که نمی‌توان همۀ کسانی را که ماد خوانده می‌شده‌اند، لزوماً ایرانی‌زبان دانست.<ref name=":1" /> آنچه روشن است، آن است که عنوان ماد در متون آشوری شامل جمعیت‌های غیرهندواروپایی نیز می‌شده است بنابراین، ماد در اصل بر یک قلمرو سرزمینی دلالت داشته است، نه یک ملت متحد قومی‑زبانی.<ref>{{پک\|Rossi\|2017\|ک=in Persian Religion in the Achaemenid Period / La religion perse à l’époque achéménide\|زبان=en\|ص=462\|ف=… how Median the Medes were»? État d’une question longuement débattue}}</ref>		داده‌های موجود برای تعیین ترکیب قومی‑زبانی این گروه‌ها کافی نیستند. از سویی دیگر دیاکونوف با اشاره به اینکه واژۀ ماد ریشه‌شناسی روشنی در زبان‌های ایرانی ندارد، نتیجه می‌گیرد که نمی‌توان همۀ کسانی را که ماد خوانده می‌شده‌اند، لزوماً ایرانی‌زبان دانست.<ref name=":1" /> آنچه روشن است، آن است که عنوان ماد در متون آشوری شامل جمعیت‌های غیرهندواروپایی نیز می‌شده است بنابراین، ماد در اصل بر یک قلمرو سرزمینی دلالت داشته است، نه یک ملت متحد قومی‑زبانی.<ref>{{پک\|Rossi\|2017\|ک=in Persian Religion in the Achaemenid Period / La religion perse à l’époque achéménide\|زبان=en\|ص=462\|ف=… how Median the Medes were»? État d’une question longuement débattue}}</ref>

محمدمهدی سعیدی در ۱۰ تیر ۱۴۰۵، ساعت ۱۰:۴۰

2026-07-01T10:40:55Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ۱۰ تیر ۱۴۰۵، ساعت ۱۴:۱۰
خط ۱:		خط ۱:
	'''<big>مادها:</big> پدیدآورندگان نخستین تشکّل سیاسی فراگیر در غرب فلات ایران.'''		'''<big>مادها:</big> پدیدآورندگان نخستین تشکّل سیاسی فراگیر در غرب فلات ایران.'''

	مادها، نخستین گروه از اقوام ایرانی‌زبان، در غرب فلات ایران ~~موجودیتی~~ سیاسی پدید آوردند که بازسازی هویت آن، به دلیل فقدان منابع ~~بومی، عمدتاً~~ بر متون آشوری، بابلی و روایات یونانی ~~متکی است~~. قلمرو آنان در زاگرس مرکزی شکل گرفت و اقتصادشان با تکیه بر دامداری، به‌ویژه پرورش اسب، و تجارت واسطه‌ای، زمینه‌ساز ظهور پادشاهی متحد شد. تاریخ سیاسی‌شان با اتحاد قبایل علیه آشور آغاز گردید و در عصر هووخشتره به اوج رسید، و با شورش کوروش دوم و سقوط هگمتانه در ۵۵۰ پ.م. پایان یافت. ساختار حکومت، ترکیبی از سلطنت موروثی و قدرت اشراف بود و نهادهای شورایی نیز در تصمیم‌گیری‌ها مشارکت داشتند. جامعه طبقاتی و معیشت بر دامداری، کشاورزی و تجارت استوار بود. دین هم ترکیبی از باورهای کهن هندوایرانی و بین‌النهرینی بود که در آن ایزدانی چون میترا پرستش می‌شد. هنرشان نیز سبکی التقاطی متأثر از آشور و اورارتو بود. زبان مادی، با وجود فقدان سنت مکتوب بومی، وام‌واژه‌های بسیاری در فارسی باستان و دیگر زبان‌های منطقه باقی گذاشته است. علاوه بر آن میراث اداری و فرهنگی مادها، در نظام ساتراپی هخامنشی، پوشاک درباری، و حافظهٔ تاریخی منطقه تداوم یافته است.		مادها، نخستین گروه از اقوام ایرانی‌زبان، در غرب فلات ایران تشکّلی سیاسی پدید آوردند که بازسازی هویت آن، به دلیل فقدان منابع بومی و اتکاء حداکثری بر متون آشوری، بابلی و روایات یونانی با چالش‌های جدی روش‌شناختی روبه‌رو می‌باشد. قلمرو آنان در زاگرس مرکزی شکل گرفت و اقتصادشان با تکیه بر دامداری، به‌ویژه پرورش اسب، و تجارت واسطه‌ای، زمینه‌ساز ظهور پادشاهی متحد شد. تاریخ سیاسی‌شان با اتحاد قبایل علیه آشور آغاز گردید و در عصر هووخشتره به اوج رسید، و با شورش کوروش دوم و سقوط هگمتانه در ۵۵۰ پ.م. پایان یافت. ساختار حکومت، ترکیبی از سلطنت موروثی و قدرت اشراف بود و نهادهای شورایی نیز در تصمیم‌گیری‌ها مشارکت داشتند. جامعه طبقاتی و معیشت بر دامداری، کشاورزی و تجارت استوار بود. دین هم ترکیبی از باورهای کهن هندوایرانی و بین‌النهرینی بود که در آن ایزدانی چون میترا پرستش می‌شد. هنرشان نیز سبکی التقاطی متأثر از آشور و اورارتو بود. زبان مادی، با وجود فقدان سنت مکتوب بومی، وام‌واژه‌های بسیاری در فارسی باستان و دیگر زبان‌های منطقه باقی گذاشته است. علاوه بر آن میراث اداری و فرهنگی مادها، در نظام ساتراپی هخامنشی، پوشاک درباری، و حافظهٔ تاریخی منطقه تداوم یافته است.

	== '''<big>واژه‌شناسی ماد</big>''' ==		== '''<big>واژه‌شناسی ماد</big>''' ==
	واژهٔ ماد در منابع گوناگون به صورت‌های متفاوتی ضبط شده است. در کتیبه‌های پارسی باستان به‌صورت مادَ در منابع ایلامی هخامنشی مَتَه‌په و در منابع آرامی مَد آمده است. یونانیان کهن آن را مدوی و ارمنیان مارک نوشته‌اند<ref>{{پک\|ملک‌زاده\|1355\|ک=دانشکده\|ف=مدن و فرهنگ ایران در زمان مادها\|ص=134}}</ref><ref name=":0">{{پک\|فیروزی\|رسولی\|سعادت‌مهر\|1402\|ک=مطالعات ایرانی\|ف=کَشتَریتو؛ جایگاهش در تاریخ ماد و تبار او\|ص=۴۱۶‑۴۱۷}}</ref><ref name=":1">{{پک\|جلیلیان\|1400\|ک=پژوهش‌نامه تاریخ اجتماعی و اقتصادی\|ف=بنیاد شهریاری در تاریخ ماد\|ص=78}}</ref> در دورهٔ اسلامی، این نام به‌شکل ماه (در ماه‌کوه یا ماکو) تداوم یافته است.<ref>{{پک\|حسن جاف\|1355\|ک=بررسی‌های تاریخی\|ف=بازماندگان ماد\|ص=46،52}}</ref>		واژهٔ ماد در منابع گوناگون به صورت‌های متفاوتی ضبط شده است. در کتیبه‌های پارسی باستان به‌صورت مادَ در منابع ایلامی هخامنشی مَتَه‌په و در منابع آرامی مَد آمده است. یونانیان کهن آن را مدوی و ارمنیان مارک نوشته‌اند<ref>{{پک\|ملک‌زاده\|1355\|ک=دانشکده\|ف=مدن و فرهنگ ایران در زمان مادها\|ص=134}}</ref><ref name=":0">{{پک\|فیروزی\|رسولی\|سعادت‌مهر\|1402\|ک=مطالعات ایرانی\|ف=کَشتَریتو؛ جایگاهش در تاریخ ماد و تبار او\|ص=۴۱۶‑۴۱۷}}</ref><ref name=":1">{{پک\|جلیلیان\|1400\|ک=پژوهش‌نامه تاریخ اجتماعی و اقتصادی\|ف=بنیاد شهریاری در تاریخ ماد\|ص=78}}</ref> در دورهٔ اسلامی، این نام به‌شکل ماه (در ماه‌کوه یا ماکو) تداوم یافته است.<ref>{{پک\|حسن جاف\|1355\|ک=بررسی‌های تاریخی\|ف=بازماندگان ماد\|ص=46،52}}</ref>

	در نبشته‌های نوآشوری، نخست آمَد و سپس مَدَ و مَتْ به‌کار رفته ~~استمتون~~ بابلی نو نیز اصطلاح اومان‌مَندا را برای اشاره به مادها ثبت کرده‌اند.<ref name=":0" /> در منابع بابلی، اصطلاح گوتیوم نیز گاه به‌عنوان یک عنوان کلی برای اشاره به ساکنان غرب ایران، به‌ویژه مادها، به‌کار رفته است.<ref>{{پک\|ملازاده\|1404\|ک=مطالعات باستان‌شناسی\|ف=حضور مادی‌ها در مناطق مرکزی میان‌رودان...\|ص=194}}</ref> دیاکونوف اصطلاح اومان‌ماندا را به معنای ماد آریایی تفسیر کرده است.<ref>{{پک\|ملازاده\|طاهری دهکردی\|1392\|ک=تاریخ اسلام و ایران\|ف=مطالعۀ جغرافیای تاریخی ماد، پیش از تشکیل پادشاهی و گسترش آن\|ص=150}}</ref> این تنوع نشان می‌دهد آشوریان و بابلیان با گروه‌های پراکنده‌ای سروکار داشته‌اند که زیر یک عنوان کلی جای می‌گرفتند.		در نبشته‌های نوآشوری، نخست آمَد و سپس مَدَ و مَتْ به‌کار رفته است. متون بابلی نو نیز اصطلاح اومان‌مَندا را برای اشاره به مادها ثبت کرده‌اند.<ref name=":0" /> در منابع بابلی، اصطلاح گوتیوم نیز گاه به‌عنوان یک عنوان کلی برای اشاره به ساکنان غرب ایران، به‌ویژه مادها، به‌کار رفته است.<ref>{{پک\|ملازاده\|1404\|ک=مطالعات باستان‌شناسی\|ف=حضور مادی‌ها در مناطق مرکزی میان‌رودان...\|ص=194}}</ref> دیاکونوف اصطلاح اومان‌ماندا را به معنای ماد آریایی تفسیر کرده است.<ref>{{پک\|ملازاده\|طاهری دهکردی\|1392\|ک=تاریخ اسلام و ایران\|ف=مطالعۀ جغرافیای تاریخی ماد، پیش از تشکیل پادشاهی و گسترش آن\|ص=150}}</ref> این تنوع نشان می‌دهد که آشوریان و بابلیان با گروه‌های پراکنده‌ای سروکار داشته‌اند که زیر یک عنوان کلی جای می‌گرفتند.

	داده‌های موجود هم برای تعیین ترکیب قومی‑زبانی این گروه‌ها کافی نیستند. از سویی دیگر دیاکونوف با اشاره به اینکه واژۀ ماد ریشه‌شناسی روشنی در زبان‌های ایرانی ندارد، نتیجه می‌گیرد که نمی‌توان همۀ کسانی را که ماد خوانده می‌شده‌اند، لزوماً ایرانی‌زبان دانست.<ref name=":1" /> آنچه روشن است، آن است که عنوان ماد در متون آشوری شامل جمعیت‌های غیرهندواروپایی نیز می‌شده است<ref>{{پک\|Rossi\|2017\|ک=in Persian Religion in the Achaemenid Period / La religion perse à l’époque achéménide\|زبان=en\|ص=462\|ف=… how Median the Medes were»? État d’une question longuement débattue}}</ref> ~~بنابراین، ماد در اصل بر یک قلمرو سرزمینی دلالت داشته است، نه یک ملت متحد قومی‑زبانی.~~		داده‌های موجود برای تعیین ترکیب قومی‑زبانی این گروه‌ها کافی نیستند. از سویی دیگر دیاکونوف با اشاره به اینکه واژۀ ماد ریشه‌شناسی روشنی در زبان‌های ایرانی ندارد، نتیجه می‌گیرد که نمی‌توان همۀ کسانی را که ماد خوانده می‌شده‌اند، لزوماً ایرانی‌زبان دانست.<ref name=":1" /> آنچه روشن است، آن است که عنوان ماد در متون آشوری شامل جمعیت‌های غیرهندواروپایی نیز می‌شده است بنابراین، ماد در اصل بر یک قلمرو سرزمینی دلالت داشته است، نه یک ملت متحد قومی‑زبانی.<ref>{{پک\|Rossi\|2017\|ک=in Persian Religion in the Achaemenid Period / La religion perse à l’époque achéménide\|زبان=en\|ص=462\|ف=… how Median the Medes were»? État d’une question longuement débattue}}</ref>

	== <big>منبع‌شناسی</big> ==		== <big>منبع‌شناسی</big> ==
	بنیادی‌ترین مشکل در شناخت مادها، نبود اسناد مکتوب از خود آنان است. از زبان مادها، جز چند نام از پادشاهان، سرداران و شهرها داده‌ای باقی نمانده ~~است~~<ref>{{پک\|ریپکا\|1381\|ک=تاریخ ادبیات ایران\|ص=39}}</ref> و از شاهان آنان نیز کتیبه‌ای به دست نیامده است<ref>{{پک\|پیرنیا\|1375\|ک=تاریخ ایران باستان\|ص=219\|ج=۱}}</ref>. این وضعیت، پژوهشگران را ناگزیر به اتکای کامل به منابع بیرونی مانند اسناد آشوری نو و بابل نو، شهادت هرودوت و دیگر نویسندگان یونانی، کتیبه‌های هخامنشی و کتاب مقدس ساخته است.<ref>{{پک\|Zournatzi\|2021\|ک=in The Herodotus Encyclopedia\|زبان=en\|ج=2\|ص=870\|ف=Medes (Μῆδοι, οἱ)}}</ref>تنها آثار مکتوب یافت‌شده از قلمرو ماد، قطعه کوچکی از نقره با چند نشانهٔ ناقص میخی از تپه نوشیجان و لوح برنزی موسوم به سیل‌سیروخ در نزدیکی همدان است که هیچ‌یک را نمی‌توان با قطعیت به عنوان سند بومی مادی پذیرفت.<ref>{{پک\|زرین‌کوب\|1387\|ک=دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران\|ف=بنیان گذاری اتحاد مادها و اهمیت منبع شناسی آن\|ص=۱۰۰}}</ref><ref>{{پک\|واترز\|1401\|ک=مطالعات ایران کهن\|ف=یادداشت‌هایی در باره مادها و پادشاهی شان\|ص=31}}</ref>		بنیادی‌ترین مشکل در شناخت مادها، نبود اسناد مکتوب از خود آنان است. از زبان مادها، جز چند نام از پادشاهان، سرداران و شهرها داده‌ای باقی نمانده<ref>{{پک\|ریپکا\|1381\|ک=تاریخ ادبیات ایران\|ص=39}}</ref> و از شاهان آنان نیز کتیبه‌ای به دست نیامده است<ref>{{پک\|پیرنیا\|1375\|ک=تاریخ ایران باستان\|ص=219\|ج=۱}}</ref>. این وضعیت، پژوهشگران را ناگزیر به اتکای کامل به منابع بیرونی مانند اسناد آشوری نو و بابل نو، شهادت هرودوت و دیگر نویسندگان یونانی، کتیبه‌های هخامنشی و کتاب مقدس ساخته است.<ref>{{پک\|Zournatzi\|2021\|ک=in The Herodotus Encyclopedia\|زبان=en\|ج=2\|ص=870\|ف=Medes (Μῆδοι, οἱ)}}</ref>تنها آثار مکتوب یافت‌شده از قلمرو ماد، قطعه کوچکی از نقره با چند نشانهٔ ناقص میخی از تپه نوشیجان و لوح برنزی موسوم به سیل‌سیروخ در نزدیکی همدان است که هیچ‌یک را نمی‌توان با قطعیت به عنوان سند بومی مادی پذیرفت.<ref>{{پک\|زرین‌کوب\|1387\|ک=دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران\|ف=بنیان گذاری اتحاد مادها و اهمیت منبع شناسی آن\|ص=۱۰۰}}</ref><ref>{{پک\|واترز\|1401\|ک=مطالعات ایران کهن\|ف=یادداشت‌هایی در باره مادها و پادشاهی شان\|ص=31}}</ref>

	نخستین اشارهٔ قطعی به نام مادها در سالنامهٔ شلمانسر سوم (حدود ۸۳۵ پ.م.) ثبت شده است؛<ref>{{پک\|حمدالله‌زاده\|1404\|ک=پیام باستان‌شناس\|ف=روند شکل‌گیری حکومت مادها بر اساس کتیبه‌های آشورنو...\|ص=42}}</ref><ref>{{پک\|پیرنیا\|1375\|ک=تاریخ ایران باستان\|ص=169\|ج=۱}}</ref> در این میان مجموعه کتیبه‌های سلطنتی آشور، بزرگترین داده‌های تاریخی دربارهٔ مادها را در بر دارد<ref>{{پک\|لیورانی\|1401\|ک=مطالعات ایران کهن\|ف=ظهور و سقوط مادها\|ص=18}}</ref> البته این متون از وجود یک دولت واحد مادی سخن نمی‌گویند، بلکه چشم‌انداز سیاسی متشکل از قلمروهای کوچک با شاهان محلی متعدد را به تصویر می‌کشند.<ref>{{پک\|بادامچی\|1403\|ک=پژوهش‌های علوم تاریخی\|ف=تصویر تاریخ ماد و برآمدن حکومت پارس در منابع آشوری و بابلی\|ص=33-34}}</ref> منابع بابلی نیز اطلاعات ارزشمندی ارائه می‌دهند، از جمله اشاره به سقوط نینوا در ۶۱۲ پ.م. و تصرف هگمتانه توسط کوروش در حدود ۵۵۰ پ.م.<ref>{{پک\|Zournatzi\|2021\|ک=in The Herodotus Encyclopedia\|زبان=en\|ص=871\|ج=2\|ف=Medes (Μῆδοι, οἱ)}}</ref> اما در فاصلهٔ میان این دو رویداد، تقریباً دربارهٔ مادی‌ها ساکت هستند<ref>{{پک\|ملازاده\|1404\|ک=مطالعات باستان‌شناسی\|ف=حضور مادی‌ها در مناطق مرکزی میان‌رودان...\|ص=192-193}}</ref>		نخستین اشارهٔ قطعی به نام مادها در سالنامهٔ شلمانسر سوم (حدود ۸۳۵ پ.م.) ثبت شده است؛<ref>{{پک\|حمدالله‌زاده\|1404\|ک=پیام باستان‌شناس\|ف=روند شکل‌گیری حکومت مادها بر اساس کتیبه‌های آشورنو...\|ص=42}}</ref><ref>{{پک\|پیرنیا\|1375\|ک=تاریخ ایران باستان\|ص=169\|ج=۱}}</ref> در این میان مجموعه کتیبه‌های سلطنتی آشور، بزرگترین داده‌های تاریخی دربارهٔ مادها را در بر دارد<ref>{{پک\|لیورانی\|1401\|ک=مطالعات ایران کهن\|ف=ظهور و سقوط مادها\|ص=18}}</ref> البته این متون از وجود یک دولت واحد مادی سخن نمی‌گویند، بلکه چشم‌انداز سیاسی متشکل از قلمروهای کوچک با شاهان محلی متعدد را به تصویر می‌کشند.<ref>{{پک\|بادامچی\|1403\|ک=پژوهش‌های علوم تاریخی\|ف=تصویر تاریخ ماد و برآمدن حکومت پارس در منابع آشوری و بابلی\|ص=33-34}}</ref> منابع بابلی نیز اطلاعات ارزشمندی ارائه می‌دهند، از جمله اشاره به سقوط نینوا در ۶۱۲ پ.م. و تصرف هگمتانه توسط کوروش در حدود ۵۵۰ پ.م.<ref>{{پک\|Zournatzi\|2021\|ک=in The Herodotus Encyclopedia\|زبان=en\|ص=871\|ج=2\|ف=Medes (Μῆδοι, οἱ)}}</ref> اما در فاصلهٔ میان این دو رویداد، تقریباً دربارهٔ مادی‌ها ساکت هستند<ref>{{پک\|ملازاده\|1404\|ک=مطالعات باستان‌شناسی\|ف=حضور مادی‌ها در مناطق مرکزی میان‌رودان...\|ص=192-193}}</ref>

محمدمهدی سعیدی در ۱۰ تیر ۱۴۰۵، ساعت ۱۰:۲۷

2026-07-01T10:27:34Z

نمایش تغییرات