علی شاهرودی: ابرابزار

2026-05-10T05:01:44Z

ابرابزار

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ۲۰ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۰۸:۳۱
خط ۵۲:		خط ۵۲:
	* Smith, david Eugene, history of mathematics, new york, 1958.		* Smith, david Eugene, history of mathematics, new york, 1958.
	{{پایان منابع}}		{{پایان منابع}}

			{{صنایع دستی}}

حانیه کلهر: صفحه‌ای تازه حاوی «استفاده یک کاسب قدیمی بازار شهر بندر انزلی از چرتکه {{درشت|'''چرتکه'''}}؛ ابزاری کهن برای انجام محاسبات ریاضی چرتکه، قاب چوبی دارای میله‌های فلزی و مهره‌های چوبی است که به‌عنوان ماش...» ایجاد کرد

2026-04-28T09:54:24Z

صفحه‌ای تازه حاوی «جایگزین= کاسب قدیمی بازار - چرتکه|بندانگشتی|استفاده یک کاسب قدیمی بازار شهر بندر انزلی از چرتکه {{درشت|'''چرتکه'''}}؛ ابزاری کهن برای انجام محاسبات ریاضی چرتکه، قاب چوبی دارای میله‌های فلزی و مهره‌های چوبی است که به‌عنوان ماش...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

[[پرونده:چرتکه۱.jpg|جایگزین= کاسب قدیمی بازار - چرتکه|بندانگشتی|استفاده یک کاسب قدیمی بازار شهر بندر انزلی از چرتکه]]
{{درشت|'''چرتکه'''}}؛ ابزاری کهن برای انجام محاسبات ریاضی

چرتکه، قاب چوبی دارای میله‌های فلزی و مهره‌های چوبی است که به‌عنوان ماشین‌حسابی قدیمی برای انجام عملیات جمع و تفریق به کار می‌رفته و هنوز در میان بازاریان کهن‌سال محبوب است. این ابزار احتمالاً خاستگاهی آسیایی دارد و نمونه‌های آن در چین و ژاپن نیز رایج بوده‌اند؛ چرتکه ایرانی از قاب مستطیلی با میله‌ها و مهره‌های قابل لغزش تشکیل می‌شود و روش استفاده آن به «چرتکه‌اندازی» معروف است. آموزش کار با چرتکه علاوه بر تسهیل محاسبات، موجب افزایش تمرکز، دقت، مهارت حل مسئله و حتی IQ دانش‌آموزان می‌شود.

== معرفی چرتکه ==
چرتکه قابی چوبی است که درون آن میله‌های فلزی قرار گرفته و درون هر میله چند مهره چوبی قرار دارد که توسط آن‌ها، عملیات ریاضی مانند جمع و تفریق انجام می‌شود.<ref>[https://www.vajehyab.com/moein/چرتکه معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه چرتکه.]</ref> این ابزار که ماشین‌حساب دیروزیان دانسته می‌شود، امروزه نیز در میان بازاریان کهن‌سال، طرفدار دارد.<ref>غلامی، بازی‌های محلی گیلان، ۱۳۹۰ش، ص۸۲.</ref> در تهران قدیم، کاسبان در حجره‌های خود، چهارزانو پشت میز کوچک پایه کوتاهی نشسته و به محاسبات با چرتکه می‌پرداختند.<ref>جمال‌زاده، قصه ما به سر رسید، ۱۳۵۷ش، ص۱۷۵.</ref>

== واژه‌شناسی چرتکه ==
در کتاب دایرةالمعارف فارسی واژه چرتکه، معادل واژهٔ روسی چتکه معرفی شده‌<ref>مصاحب، دایرةالمعارف فارسی، ذیل واژه چرتکه.</ref> و معادل لوح آباکوس در زبان لاتین است.<ref>ullan, the history of the abacus, 1968, p17؛ Sarton, Introduction to The History of Science, 1975, I, P756.</ref> در [[زبان عربی|عربی]] واژهٔ معداد، معادل واژهٔ چرتکه شناخته شده است.<ref>آذرنوش، فرهنگ معاصر عربی فارسی، ذیل واژه عد.</ref>

== خاستگاه چرتکه ==
برخی پژوهشگران معتقدند که چرتکه در آسیا اختراع شده و در سده‌های میانی به کشورهای غربی راه یافته است.<ref>پوریانسب، «تاریخ حساب‌داری»، ۱۳۸۸–۱۳۸۹ش، ص۲۸.</ref> باستان‌شناسان در حفاری‌های صورت گرفته در شهر [[سیستان]]، نوعی ابزار محاسباتی به شکل خط‌کش یافتند که بریدگی‌هایی با فاصلهٔ نیم میلی‌متر در آن وجود داشت. آن‌ها این ابزار را چرتکه دانسته و احتمال می‌دهند خاستگاه چرتکه، ناحیه سیستان در [[ایران]] باشد. اما برخی خاستگاه چرتکه را کشورهای دیگر می‌دانند.<ref>مقدم، «هندسه باستان: نگارش، هنر، ریاضیات»، ۱۳۹۲ش، ص۲۷۵.</ref> فرضیه‌هایی دربارهٔ منشأ هندی، بین‌النهرینی یا مصری بودن چرتکه نیز وجود دارد ولی مدرک مستقیمی برای اثبات آن‌ها یافت نشده است.<ref>Smith, history of mathematics, 1958, II, P159.</ref>

== چرتکه چینی ==
[[پرونده:چرتکه.jpg|جایگزین=سوانپان نوعی چرتکه چینی|بندانگشتی|سوانپان نوعی چرتکه چینی]]
از سده‌های ۱۱ و۱۲ میلادی در چین آثاری از چرتکه چینی وجود دارد؛<ref>Needham, Science and Civilisation In China, 1959, III, P78.</ref> اما قدیمی‌ترین یافته‌ها دربارهٔ کاربرد آن به قرن ۱۳ میلادی بازمی‌گردد.<ref>Pullan, the history of the abacus, 1968, p20.</ref> این احتمال وجود دارد که چرتکه در قرن ۱۴ میلادی در چین رواج یافته باشد.<ref>Sarton, Introduction to The History of Science, 1975, I, P756-757.</ref> چرتکه چینی از قالب چوبی و میله‌هایی به موازات یکدیگر تشکیل شده است. بازویی به موازات قاب، میله‌ها را به دو بخش نابرابر بالایی و پایینی تقسیم کرده است. در بخش پایینی، پنج مهره قرار دارد که نشانه یک واحد از ارزش مکانی میله مربوطه است. در بخش بالایی دو مهره قرار دارد که نشانه پنج واحد از ارزش مکانی میله مربوطه است.<ref>Davis,”The History of Computation’’, 1989, I, P119.</ref>

== چرتکه ژاپنی ==
[[پرونده:چرتکه۲.jpg|جایگزین=نحوه استفاده از چرتکه سوروبان|بندانگشتی|نحوه استفاده از چرتکه سوروبان]]
[[پرونده:چرتکه۳.jpg|جایگزین=چرتکه ژاپنی|بندانگشتی|چرتکه ژاپنی]]
چرتکه ژاپنی یا سوروبان نیز از قرن ۱۷ میلادی همگانی شد.<ref>Pullan, the history of the abacus, 1968, p20.</ref> چرتکه ژاپنی شبیه به چرتکه چینی بوده با این تفاوت که پنج مهره در زیر و یک مهره در بالا قرار داشته و بعدها به‌صورت چهار مهره در زیر و یک مهره در بالا اصلاح شد.<ref>Davis,”The History of Computation’’, 1989, I, P119.</ref>

== شکل چرتکه ایرانی ==
چرتکه ایرانی از یک قاب مستطیلی چوبی با عرض ۱۰ و طول ۲۰ سانتی‌متر تشکیل شده که درون آن میله‌های نازک به موازات عرض مستطیل قرار دارند. تعداد میله‌ها در برخی از چرتکه‌ها ۸، ۱۰ یا ۱۲ عدد است. میله‌های اول و چهارم از سمت راست ۴ مهره دارند. رنگ مهره‌های وسط آن‌ها متفاوت از بقیه است. سایر میله‌ها ۱۰ مهره داشته و مهره‌های پنجم و ششم رنگ متفاوتی دارند. مهره‌ها درون میله‌ها به راحتی می‌لغزند و با کمک آن‌ها محاسبات انجام می‌شود.<ref>غلامی، بازی‌های محلی گیلان، ۱۳۹۰ش، ص۸۲–۸۳.</ref>

== چرتکه‌اندازی ==
[[پرونده:چرتکه۴.jpg|جایگزین=مرکز محاسبات ذهنی و چرتکه ای اهواز (UCMAS) عکس ایسنا - ریحانه مسعودی|بندانگشتی|[https://www.isna.ir/photo/khouzestan-50180/مركز-محاسبات-ذهني-و-چرتكه-اي-اهواز-UCMAS#8 مرکز محاسبات ذهنی و چرتکه ای اهواز (UCMAS) عکس ایسنا - ریحانه مسعودی]]]
محاسبه کردن با چرتکه را چرتکه‌اندازی می‌گویند. چرتکه‌اندازان برای محاسبات کمتر از ریال از ۴ مهره ردیف اول و برای محاسبه وزن از ۴ مهره ردیف چهارم از راست استفاده می‌کردند. برای چرتکه‌اندازی، ابتدا تمام مهره‌ها را به طرف بالا قرار می‌دادند. در مقیاس پولی قدیم ایران، ۴ عدد پنج شاهی، برابر با یک ریال بود. ۴ مهره ردیف اول نمایندهٔ شاهی‌ها بوده و مهره‌های ردیف دوم نماینده یک ریالی بود. وقتی عدد مورد نظر از ۱۰ ریال بالاتر می‌رفت، ۱۰ مهره ردیف دوم بالا رفته و یک مهره از ردیف سوم را پایین می‌آوردند.<ref>جانب‌اللهی، چهل گفتار در مردم‌شناسی میبد، ۱۳۹۰ش، دفتر چهارم، ص۵۴۰–۵۴۱.</ref>

== فواید کار با چرتکه ==
تحقیقات حاکی از آن است که آموزش چرتکه به دانش‌آموزان، موجب افزایش قدرت ذهن در محاسبات شده و به تدریج باعث افزایش تمرکز و دقت می‌شود. در یک پژوهش روشن شد که [[یادگیری کودکان|یادگیری]] محاسبات ذهنی ـ چرتکه‌ای توسط دانش‌آموزان سودانی باعث افزایش IQ آن‌ها به میزان ۱۱٫۷ امتیاز گردید.<ref>بزازی لمراسکی، «تأثیر آموزش محاسبه ذهنی-چرتکه‌ای بر مهارت حل مسئله ریاضی دانش‌آموزان مقطع ابتدایی»، ۱۳۹۵ش، ص۷–۸.</ref> این آموزش‌ها روی [[توانایی حل مسئله|مهارت حل مسئله]] و [[مدیریت زمان]] دانش‌آموزان نیز تأثیر مثبتی داشته است.<ref>بزازی لمراسکی، «تأثیر آموزش محاسبه ذهنی-چرتکه‌ای بر مهارت حل مسئله ریاضی دانش‌آموزان مقطع ابتدایی»، ۱۳۹۵ش، ص۱۶–۱۷.</ref>

== پانویس ==
{{پانویس}}

== منابع ==
<nowiki>{آغا منابع}}</nowiki>
* آذرنوش، آذرتاش، فرهنگ معاصر عربی فارسی، تهران، نی، ۱۳۷۹ش.
* بزازی لمراسکی، مانا و دیگران، «تأثیر آموزش محاسبه ذهنی-چرتکه‌ای بر مهارت حل مسئله ریاضی دانش‌آموزان مقطع ابتدایی»، فصل‌نامه فن‌آوری اطلاعات و ارتباطات در علوم تربیتی، شماره ۱، ۱۳۹۵ش.
* پوریانسب، امیر، «تاریخ حساب‌داری»، حساب‌دار، تهران، شماره ۲۱۷، ۱۳۸۸–۱۳۸۹ش.
* جانب‌اللهی، محمدسعید، چهل گفتار در مردم‌شناسی میبد، سبحان نور، ۱۳۹۰ش.
* جمال‌زاده، محمدعلی، قصه ما به سر رسید، تهران، [بی‌نا]، ۱۳۵۷ش.
* غلامی، اباذر، بازی‌های محلی گیلان، رشت، ایلیا، ۱۳۹۰ش.
* مصاحب، غلام‌حسین و دیگران، دایرةالمعارف فارسی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۹۵ش.
* معین، حسن، فرهنگ فارسی، سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۱۱ خرداد ۱۴۰۱ش.
* مقدم، آژیده، «هندسه باستان: نگارش، هنر، ریاضیات»، باستان‌شناسی حوزه هلیل‌رود جنوب شرق ایران جیرفت، به‌تحقیق یوسف مجیدزاده و محمدرضا میری، تهران، ۱۳۹۲ش.
* Davis, Harold T. , ”The History Of Computation’’, National Council Of Teachers Of Mathematics, 1989.
* Needham, joseph, Science and Civilisation In China, cambridge, 1959.
* Pullan, J. M. , the history of the abacus, London, 1968.
* Sarton, George, Introduction to The History of Science, Malabar, Fla, 1975.
* Smith, david Eugene, history of mathematics, new york, 1958.
{{پایان منابع}}

چرتکه - تاریخچهٔ نسخه‌ها

علی شاهرودی: ابرابزار