زینب غفاری: صفحه‌ای تازه حاوی «'''چشمه‌علی'''؛ یکی از نقاط باستانی، دیدنی و گردشگری تهران. در گویش محلی چشمه‌علی را «چشملی» می‌گویند. چشمه‌علی در دامنه‌های جنوبی ارتفاعات البرز در جنوب شرق تهران و شمال شهرِری قرار دارد.ابن‌حوقل، صورة الارض، ۱۹۳۹م، ج2، ص378[http://bm...» ایجاد کرد

2026-05-23T14:12:28Z

صفحه‌ای تازه حاوی «'''<big>چشمه‌علی</big>'''؛ یکی از نقاط باستانی، دیدنی و گردشگری تهران. در گویش محلی چشمه‌علی را «چشملی» می‌گویند. چشمه‌علی در دامنه‌های جنوبی ارتفاعات البرز در جنوب شرق تهران و شمال شهرِری قرار دارد.<ref>ابن‌حوقل، صورة الارض، ۱۹۳۹م، ج2، ص378[http://bm...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

'''<big>چشمه‌علی</big>'''؛ یکی از نقاط باستانی، دیدنی و گردشگری تهران.

در گویش محلی چشمه‌علی را «چشملی» می‌گویند. چشمه‌علی در دامنه‌های جنوبی ارتفاعات البرز در جنوب شرق [[تهران]] و شمال شهرِری قرار دارد.<ref>ابن‌حوقل، صورة الارض، ۱۹۳۹م، ج2، ص378[http://bmtehran.ir/1796/%D9%87%D9%85%D9%87-%DA%86%DB%8C%D8%B2-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%DA%86%D8%B4%D9%85%D9%87%E2%80%8C-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D8%B1%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DA%86/ «همه چیز درباره چشمه‌ علی (شهر ری)»، وب‌سایت بام تهران.]</ref> بسیاری از جهانگردان به این چشمه اشاره کرده‌ و تصویری از آن ارائه داده‌اند. چشمه‌علی در کنار اِبنِ‌بابِوَیه (381ق)، دژ رَشَکان، برج طغرل و در زیر دیوار شهرِری قرار گرفته است. این چشمه‌ از تفریحگاه‌های مردم تهران بوده است. آب این چشمه که از گواراترین آب‌های [[ایران]] است، از قیطریه و جاجرود نشأت گرفته و بعد از اینکه از راه‌های زیرزمینی از درون صخره‌ای بزرگ جوشید وارد جنوب شرقی شهر می‌شود.<ref>«[https://tamas.wiki/iran-articles/%DA%A9%D8%AA%DB%8C%D8%A8%D9%87-%DA%86%D8%B4%D9%85%D9%87-%D8%B9%D9%84%DB%8C%D8%9B-%D8%B3%D9%86%DA%AF-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D8%B1%D8%A7%DA%AF%D8%A7-32943/ کتیبه چشمه‌علی؛ سنگ نگاره تاریخی راگا»، و‌ب‌سایت ویکی تماس.]</ref> شهرت اصلی این مکان به‌سبب لایه‌های پیش از تاریخی آن است. این چشمه سرمنشأ شکل‌گیری تمدن در منطقه باستانی شهرِری شده است. بخشی از این آثار در موزة [[ایران باستان]] قرار دارد.<ref>[https://pinorest.com/mag/cheshmeh-ali/ «چشمه‌علی تهران کجاست و چه تفریحاتی دارد؟»، و‌ب‌سایت مجله پینورست.]</ref> ساکنان منطقه چشمه‌علی در قدیم این آب را مقدس می‌دانستند و روزهای نزدیک سال نو فرش‌های خود را به این نیت که ناپاکی را از زندگی خود دور می‌کنند، در آن شستشو می‌دادند.<ref>«[https://www.isna.ir/news/1400092116365/%D8%A8%DB%8C%D8%B3%D8%AA-%D8%B3%D8%A7%D9%84%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%DA%A9%D9%87-%D8%A2%D8%A8-%D8%AE%D9%88%D8%B4-%D8%A7%D8%B2-%DA%AF%D9%84%D9%88%DB%8C-%DA%86%D8%B4%D9%85%D9%87-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D9%BE%D8%A7%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D9%86%D8%B1%D9%81%D8%AA%D9%87 بیست سالی است که آب خوش از گلوی «چشمه‌علی» پایین نرفته»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> چشمه‌علی در ۱۳۱3ش در فهرست آثار ملی ایران قرار گرفت و به‌عنوانِ سومین اثر طبیعی استان تهران در فهرست آثار طبیعی کشور ثبت شده است.<ref>[https://www.isna.ir/news/1400092116365/%D8%A8%DB%8C%D8%B3%D8%AA-%D8%B3%D8%A7%D9%84%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%DA%A9%D9%87-%D8%A2%D8%A8-%D8%AE%D9%88%D8%B4-%D8%A7%D8%B2-%DA%AF%D9%84%D9%88%DB%8C-%DA%86%D8%B4%D9%85%D9%87-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D9%BE%D8%A7%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D9%86%D8%B1%D9%81%D8%AA%D9%87 «بیست سالی است که آب خوش از گلوی «چشمه‌علی» پایین نرفته»، خبرگزاری ایسنا.]</ref>
==نام‌گذاری==
نام قدیمی این چشمه «سورین» است که برخی احتمال داده‌اند، به خاندان بزرگی به نام سورنا، در عصر [[اشکانیان]] و [[ساسانیان]] منسوب باشد.<ref>ابن‌حوقل، صورة الارض، ۱۹۳۹م، ج2، ص 378اسفندیاری، «جایگاه فرهنگ چشمه‌علی در فلات مرکزی ایران»، ۱۳۷۸ش، ص15.</ref> همچنین چشمه در نزدیکی معبد آناهیتا قرار داشت که امروزه با نام آرامگاه بی‌بی شهربانو شناخته می‌شود و شاید نام سورنا از اینجا آمده است.<ref>[https://pinorest.com/mag/cheshmeh-ali/ «چشمه‌علی تهران کجاست و چه تفریحاتی دارد؟»، مجله پینورست.]</ref> این چشمه، با ورود [[اسلام]] به [[ایران]] و به مناسبت نام [[امام علی|امام اول]] [[شیعیان]]، به چشمه‌علی معروف شد<ref>[https://www.isna.ir/news/1400092116365/%D8%A8%DB%8C%D8%B3%D8%AA-%D8%B3%D8%A7%D9%84%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%DA%A9%D9%87-%D8%A2%D8%A8-%D8%AE%D9%88%D8%B4-%D8%A7%D8%B2-%DA%AF%D9%84%D9%88%DB%8C-%DA%86%D8%B4%D9%85%D9%87-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D9%BE%D8%A7%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D9%86%D8%B1%D9%81%D8%AA%D9%87 «بیست سالی است که آب خوش از گلوی «چشمه‌علی» پایین نرفته»، خبرگزاری ایسنا]؛ [https://rch.ac.ir/article/Details/8115 «چشمه‌علی»، دانشنامه جهان اسلام]</ref> و داستان‌هایی از حضور امام علی در این مکان، بر سر زبان‌ها افتاد.<ref>ماسه، «معتقدات و آداب ایرانی»، 1355ش، ص 229.</ref>

==تاریخچه==
تاریخ چشمه‌علی به سه دوره تقسیم می‌شود؛ دوره پیش از تاریخ، دوره قبل از [[اسلام]] و دوره پس از اسلام.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/224723/%DA%86%D8%B4%D9%85%D9%87%E2%80%8C%D8%B9%D9%84%DB%8C%D8%8C-%D8%AA%D9%BE%D9%87 «چشمه‌علی تپه»، دائره المعارف بزرگ اسلامی]؛ [https://rch.ac.ir/article/Details/8115 «چشمه‌علی»، دانشنامه جهان اسلام.]</ref>
===دوره پیش از تاریخ===
قدمت این منطقه به هشت هزار سال قبل می‌رسد. در آن زمان محوطۀ باستانی چشمه‌علی از سکونتگاه‌های مهم شمال [[فلات ایران]] بوده است.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/224723/%DA%86%D8%B4%D9%85%D9%87%E2%80%8C%D8%B9%D9%84%DB%8C%D8%8C-%D8%AA%D9%BE%D9%87 «چشمه‌علی تپه»، دائرة المعارف بزرگ اسلامی.]</ref> بر اساس حفاری‌های صورت گرفته در شرق و غرب تپه چشمه‌علی در سال 1377ش، آثار فرهنگی هزاره‌های ششم، پنجم و اوایل چهارم پیش از میلاد مشخص گردید. تپه فعلی چشمه‌علی از لحاظ زمانی به دوره‌های فرهنگی نوسنگی کالکولتیک انتقالی و کالکولتیک قدیم (6000 تا 4200ق.م) تعلق دارد.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/224723/%DA%86%D8%B4%D9%85%D9%87%E2%80%8C%D8%B9%D9%84%DB%8C%D8%8C-%D8%AA%D9%BE%D9%87 «چشمه‌علی تپه»، دائرة المعارف بزرگ اسلامی.]</ref>
===دوره تاریخی پیش از اسلام===
در زمان [[اشکانیان]] و [[ساسانیان]] بار دیگر این منطقه محل سکونت شد. یکی از شواهد این امر وجود نقش برجسته یکی از شاهان ساسانی و کتیبه‌ای به خط پهلوی روی قطعه‌سنگی بزرگ و صاف شده در بالای چشمه‌علی است.<ref> [https://www.cgie.org.ir/fa/article/224723/%DA%86%D8%B4%D9%85%D9%87%E2%80%8C%D8%B9%D9%84%DB%8C%D8%8C-%D8%AA%D9%BE%D9%87 مقدم، «چشمه‌علی تپه»، وب‌سایت مرکز دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی]</ref> برخی گردشگران غربی در سفرنامه‌های خود تصویری از آن را آورده‌اند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/224723/%DA%86%D8%B4%D9%85%D9%87%E2%80%8C%D8%B9%D9%84%DB%8C%D8%8C-%D8%AA%D9%BE%D9%87 مقدم، «چشمه‌علی تپه»، وب‌سایت مرکز دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی.]</ref> برخی این تصویر را به اردشیر اول (حک: 226ـ241 میلادی) و برخی به شاپور اول (حک: 241ـ273میلادی) و گروهی به بهرامِ‌گور (حک: 420ـ 438میلادی) نسبت داده‌اند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/224723/%DA%86%D8%B4%D9%85%D9%87%E2%80%8C%D8%B9%D9%84%DB%8C%D8%8C-%D8%AA%D9%BE%D9%87 مقدم، «چشمه‌علی تپه»، وب‌سایت مرکز دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی.]</ref>

===دوره تاریخی پس از اسلام===
در اوایل دوره اسلامی نیز تپه چشمه‌علی مسکونی شد.<ref>اسفندیاری، «جایگاه فرهنگ چشمه علی در فلات مرکزی ایران»، 1378ش، ص 15.</ref> بخشی از بقایای دیوار قدیم شهرِری که در بالای تپه قرار گرفته و اکنون مرمت شده، متعلق به اوایل دوره اسلامی است.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/224723/%DA%86%D8%B4%D9%85%D9%87%E2%80%8C%D8%B9%D9%84%DB%8C%D8%8C-%D8%AA%D9%BE%D9%87 مقدم، «چشمه‌علی تپه»، وب‌سایت مرکز دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی.]</ref> سفال‌های لعاب‌دار کشف شده در این تپه نیز متعلق به دوره اسلامی است.<ref>م[https://www.cgie.org.ir/fa/article/224723/%DA%86%D8%B4%D9%85%D9%87%E2%80%8C%D8%B9%D9%84%DB%8C%D8%8C-%D8%AA%D9%BE%D9%87 قدم، «چشمه‌علی تپه»، وب‌سایت مرکز دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی.]</ref> آخرین دوره اسکان در چشمه‌علی بر اساس سکة ضرب شده از دوره شاهرخ تیموری، حدود سال 880 ق بوده است.<ref>اسفندیاری، جایگاه فرهنگ چشمه‌علی در فلات مرکزی ایران، 1378ش، ص15.</ref> این چشمه، تفریح‌گاه پادشاهان [[قاجاریه]] بود.<ref>[https://www.isna.ir/news/1400092116365/%D8%A8%DB%8C%D8%B3%D8%AA-%D8%B3%D8%A7%D9%84%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%DA%A9%D9%87-%D8%A2%D8%A8-%D8%AE%D9%88%D8%B4-%D8%A7%D8%B2-%DA%AF%D9%84%D9%88%DB%8C-%DA%86%D8%B4%D9%85%D9%87-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D9%BE%D8%A7%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D9%86%D8%B1%D9%81%D8%AA%D9%87 «بیست سالی است که آب خوش از گلوی «چشمه‌علی» پایین نرفته»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> فتحعلی شاه قاجار، در سال 1246ق دستور داد نقش برجسته شاه ساسانی صاف و به جای آن نقش وی و فرزندان و درباریانش حک شود.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/224723/%DA%86%D8%B4%D9%85%D9%87%E2%80%8C%D8%B9%D9%84%DB%8C%D8%8C-%D8%AA%D9%BE%D9%87 مقدم، «چشمه‌علی تپه»، وب‌سایت مرکز دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی.]</ref> در سال 1248ق، به دستور فتحعلی شاه، نقش برجستۀ دیگری در ضلع غربی تپه و بالای چشمه روی صخره‌ای بزرگ و زیر دیوار قدیم شهرِری ایجاد شد که در سراسر آن اشعاری فارسی نوشته شده است.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/224723/%DA%86%D8%B4%D9%85%D9%87%E2%80%8C%D8%B9%D9%84%DB%8C%D8%8C-%D8%AA%D9%BE%D9%87 مقدم، «چشمه‌علی تپه»، وب‌سایت مرکز دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی.]</ref> اریک اشمیت آمریکایی و گروه او بر اساس یافته‌های [[باستان‌شناسی]] در سال‌های ۱۳۱۴ تا ۱۳۱۷ش، پیشینۀ سکونت در اطراف چشمه‌علی را در حدود شش‌هزار سال بیان کرده است؛ در این یافته‌ها، ظروفی منقش و سفالی به دست آمده که در حال حاضر تعدادی از آن‌ها در [[موزه ملی ایران]] محافظت می‌شود.<ref>[https://www.isna.ir/news/1400092116365/%D8%A8%DB%8C%D8%B3%D8%AA-%D8%B3%D8%A7%D9%84%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%DA%A9%D9%87-%D8%A2%D8%A8-%D8%AE%D9%88%D8%B4-%D8%A7%D8%B2-%DA%AF%D9%84%D9%88%DB%8C-%DA%86%D8%B4%D9%85%D9%87-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D9%BE%D8%A7%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D9%86%D8%B1%D9%81%D8%AA%D9%87 «بیست سالی است که آب خوش از گلوی «چشمه‌علی» پایین نرفته»، خبرگزاری ایسنا.]</ref>

==جاذبه‌های گردشگری==
یکی از تفریحاتِ این منطقه در فصل [[تابستان]] شنا در چشمه‌علی است علاوه بر شنا، برگزاری پیک‌نیک هم در نزدیکی سرچشمه رایج است. دیدن سایت‌های باستانی از جمله باروی ری در بالای تپه چشمه‌علی و کتیبۀ فتحعلی شاه روی دیواره تپه سنگی و کوچه‌هایی پلکانی‌شکل نیز، بخشی از جاذبه‌های چشمه‌علی است.<ref>[https://pinorest.com/mag/cheshmeh-ali/ «چشمه‌علی تهران کجاست و چه تفریحاتی دارد؟»، مجله پینورست.]</ref>
از جاذبه‌های دیگر این چشمه، فضای باستانی با قدمت هفت هزار ساله، حرم [[عبدالعظیم حسنی]]، بازاری از دوره [[صفویه]]، دو قبرستان تاریخی اِبنِ‌بابِویه و امامزاده عبدالله است که تعداد زیادی از اشخاص مطرح [[ایران]] در آن به خاک سپرده‌ شده‌اند. از آثار دوران پیش از [[اسلام]] می‌توان برج طغرل، دژ رشکان و تپه میل را نام برد. همچنین ده‌ها اثر دیگر مثل کوه و بقعة [[بی‌بی شهربانو]]، برج و باروی باستانی که شهرری را از نظر میراث فرهنگی و آثار ملی در جایگاه ویژه‌ای قرار داده و مسیر گردشگری جذاب و متنوعی را به وجود آورده است.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/115669/%DA%86%D8%B4%D9%85%D9%87%E2%80%8C%D8%B9%D9%84%DB%8C%D8%8C-%D8%B8%D8%B1%D9%81%DB%8C%D8%AA-%D9%85%D8%B9%D8%B7%D9%84-%DA%AF%D8%B1%D8%AF%D8%B4%DA%AF%D8%B1%DB%8C ستوده، «چشمه‌علی، ظرفیت معطل گردشگری»، وب‌سایت مرکز دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی.]</ref>

==مستندسازی==
لابراتوار مستند‌سازی کاخ گلستان با همکاری [[ایران]] و [[ژاپن]]، راه‌اندازی شده است و نگاتیو‌های شیشه‌ای مخزن اسناد چشمه‌علی به‌عنوان مکان تاریخی توسط کار‌شناسان ایرانی مستند نگاری می‌شوند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/115669/%DA%86%D8%B4%D9%85%D9%87%E2%80%8C%D8%B9%D9%84%DB%8C%D8%8C-%D8%B8%D8%B1%D9%81%DB%8C%D8%AA-%D9%85%D8%B9%D8%B7%D9%84-%DA%AF%D8%B1%D8%AF%D8%B4%DA%AF%D8%B1%DB%8C ستوده، «چشمه‌علی، ظرفیت معطل گردشگری»، وب‌سایت مرکز دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی.]</ref>

==خشک شدن چشمه‌علی==
در سال‌های اخیر، چشمه‌علی خشک شده است. عده‌ای از کارشناسان نظرشان این است که جریان ساخت خط شش متروی تهران و عبور از شریان‌های آبی در مرداد سال ۱۳۹۶ش، سبب قطعی آب این چشمه شده است.<ref>[https://www.titrebartar.com/fa/news/169600/%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%81%DB%8C-%DA%86%D8%B4%D9%85%D9%87-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%B1%DB%8C «آشنایی با چشمه‌علی شهر ری»، مجله تیتر برتر]؛ [https://www.tabnak.ir/fa/news/837673/%DA%86%D8%B4%D9%85%D9%87-%D8%A8%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%87%D9%85%DA%86%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D8%B4%DA%A9-%D8%A7%D8%B3%D8%AA «چشمه باستانی ایران همچنان خشک است»، خبرگزاری تابناک.]</ref> بعضی دیگر، کاهش سطح آب‌های زیرزمینی را عامل خشک شدن چشمه‌علی دانسته‌اند.<ref>[https://www.kojaro.com/2017/9/21/128030/%D8%AF%D9%84%D8%A7%DB%8C%D9%84-%D8%AE%D8%B4%DA%A9-%DA%86%D8%B4%D9%85%D9%87-%D8%B9%D9%84%DB%8C/ «دلایل خشکی چشمه‌علی»، وب‌سایت کجارو.]</ref>

==مسیر دسترسی به چشمه‌علی==
برای رفتن به چشمه‌علی باید از بزرگراه شهید غیوری‌راد شهرِ‌ری، وارد خیابان 22 بهمن شد که این مسیر را با خودروی شخصی و یا [[مترو]] می‌توان طی کرد. سفر به این چشمه، هرچند در تمامی فصول امکان‌پذیر است؛ اما بهترین زمان مسافرت به چشمه‌علی، تابستان است که می‌توان از خنکی چشمه استفاده کرد.<ref>[https://pinorest.com/mag/cheshmeh-ali/ «چشمه‌علی تهران کجاست و چه تفریحاتی دارد؟»، مجله پینورست.]</ref>

==سایر چشمه‌علی‌های ایران==
در مناطق مختلف [[ایران]]، چشمه‌هایی هستند که به امام علی منسوب شده و به چشمه‌علی معروف‌اند. در باور مردم، بعضی از این چشمه‌ها مانند چشمه‌علی روستای آستانه، در جای پای ایشان<ref>ماسه، معتقدات و آداب ایرانی، 1355ش، ص410.</ref> به‌ وجود آمده‌اند. در برخی از آنها نیز مانند چشمه‌علی [[دامغان]]، معتقدند که جای سُم اسب او مانده است.<ref>اعتمادالسلطنه، مرآة البلدان، 1368ش، ج4، ص۲۲۱۲.</ref> مردم این چشمه‌ها را مقدس و نظرکردۀ [[امام علی]] می‌دانند، پیدایش آنها را به کرامات او نسبت می‌دهند و ازاین‌رو، در حفظ آنها می‌کوشند. در مناطق دیگری از ایران، ازجمله قم<ref>اعتمادالسلطنه، مرآة البلدان، 1368ش، ج۴، ص۲۲۱۷- ۲۲۱۸.</ref> و قزوین<ref>گلریز، «مینودر یا باب‌الجنة قزوین»، 1337ش، ص817.</ref> نیز چشمه‌هایی با نام چشمه‌علی وجود دارد.

==پانویس==
{{پانویس}}
==منابع==
* «آشنایی با چشمه‌علی شهرِری»، مجلۀ تیتر برتر، تاریخ درج مطلب: 23 خرداد 1400ش.
* «بیست سالی است که آب خوش از گلوی «چشمه‌علی» پایین نرفته»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: 2 آذر 1400ش.
* «چشمه‌علی تهران کجاست و چه تفریحاتی دارد؟»، مجله پینورست، تاریخ بازدید: 7 مهر 1401ش.
* «دلایل خشک شدن چشمه‌علی شهرری چیست؟»، وب‌سایت کجارو، تاریخ درج مطلب: 30 شهریور 1396ش.
* «همه چیز درباره چشمه‌علی (شهرری)»، وب‌سایت بام تهران، تاریخ بازدید: 7 مهر 1401ش.
* ابن‌حوقل، محمد، صورة الارض، لیدن، ۱۹۳۹م.
* اسفندیاری، آذرمیدخت، جایگاه فرهنگ چشمه‌علی در فلات مرکزی ایران، تهران، سازمان میراث فرهنگی کشور، ۱۳۷۸ش.
* اعتمادالسلطنه، محمدحسن، مرآة البلدان، به‌کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، تهران، دانشگاه تهران، 1368ش.
* اولئاریوس، آدام، اصفهان خونین شاه صفی (سفرنامه)، ترجمۀ حسین، کردبچه، تهران، کتاب برای همه، 1379ش.
* ستوده، رضا، «چشمه‌علی، ظرفیت معطل گردشگری»، وب‌سایت مرکز دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: 11 اسفند 1394ش.
* کریمی، اصغر، سفرنامۀ دشت کویر، سمنان، حبله‌رود، 1389ش.
* گلریز، محمدعلی، مینودر یا باب‌الجنة قزوین، تهران، انتشارات سازمان میراث فرهنگی کشور، ۱۳۳۷ش.
* ماسه، هانری، معتقدات و آداب ایرانی، ترجمۀ مهدی روشن‌‌ضمیر، تبریز، شفیعی، 1355ش.
* مقدم، عباس، «چشمه‌علی تپه»، وب‌سایت مرکز دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: 18 دی 1399ش.
* موریه، جیمز، سفرنامه، ترجمۀ ابوالقاسم سری، تهران، توس، 1386ش.
* هنری، آتلیه، «کتیبه چشمه‌علی؛ سنگ‌نگاره تاریخی راگا»، وب‌سایت ویکی تماس، تاریخ درج مطلب: 23 اردیبهشت 1400ش.

چشمه‌علی - تاریخچهٔ نسخه‌ها