چشم‌زخم - تاریخچهٔ نسخه‌ها

زهرا غلامی: ایجاد لینک داخلی

2026-05-09T15:08:31Z

ایجاد لینک داخلی

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ۱۹ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۱۸:۳۸
خط ۱:		خط ۱:
	<big>'''چشم‌زخم'''</big>، آسیبی که گمان می‌رود با نگاه کردن برخی افراد یا جانوران، به دیگران وارد می‌شود.		<big>'''چشم‌زخم'''</big>، آسیبی که گمان می‌رود با نگاه کردن برخی افراد یا جانوران، به دیگران وارد می‌شود.

	چشم‌زخم به آزار و نقصانی گفته می‌شود که در اثر نگاه همراه با ~~حسد،~~ حسرت و یا حتی دوستانه به فرد می‌رسد.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/چشم+زخم دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه چشم‌زخم.]</ref> این حالت شورچشمی، غیر ارادی است و معمولا زمانی رخ می‌دهد که خوشحالی، زیبایی و موفقیت دیگران به چشم بیاید.<ref>[https://lib.eshia.ir/12823/2/442 ملاصدرا، شرح اصول الکافی، ۱۳۸۳ش، ج۲، ص۴۴۲.]</ref> از این منظر، گمان می‌رود که چشم می‌تواند وسیله‌ای برای انتقال تمایلات بد و زیان‌رسان باشد.<ref>Westermarck, Pagan Survivals in Mohammedan Civilisation, 1973, P24.</ref>		چشم‌زخم به آزار و نقصانی گفته می‌شود که در اثر نگاه همراه با [[حسد]]، حسرت و یا حتی دوستانه به فرد می‌رسد.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/چشم+زخم دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه چشم‌زخم.]</ref> این حالت شورچشمی، غیر ارادی است و معمولا زمانی رخ می‌دهد که خوشحالی، زیبایی و موفقیت دیگران به چشم بیاید.<ref>[https://lib.eshia.ir/12823/2/442 ملاصدرا، شرح اصول الکافی، ۱۳۸۳ش، ج۲، ص۴۴۲.]</ref> از این منظر، گمان می‌رود که چشم می‌تواند وسیله‌ای برای انتقال تمایلات بد و زیان‌رسان باشد.<ref>Westermarck, Pagan Survivals in Mohammedan Civilisation, 1973, P24.</ref>
	==واژگان هم‌معنی==		==واژگان هم‌معنی==
	در زبان فارسی واژگانی مانند چشم، چشم‌بد، چشم‌زد، چشم‌زدگی، نظر، نظرکردن و نظر زدگی هم‌معنی چشم‌زخم هستند. چشم‌زخم خوردگی، چشم‌زخم دیدگی، چشم‌زخم رسیدن، چشم‌زدن، چشم‌کردن و چشم رسیدن، واژگانی به‌معنی گزند رسیدن در اثر چشم‌زخم زدن هستند. چشم‌زننده، چشم‌زخم زننده، چشم‌فسای، شورچشم، چشم‌شور، بدچشم، چشم‌رسان و چشم‌رساننده به‌معنی کسی است که نگاهش آسیب می‌رساند.<ref>تبریزی، برهان قاطع، ذیل واژه چشم‌زخم.</ref>		در زبان فارسی واژگانی مانند چشم، چشم‌بد، چشم‌زد، چشم‌زدگی، نظر، نظرکردن و نظر زدگی هم‌معنی چشم‌زخم هستند. چشم‌زخم خوردگی، چشم‌زخم دیدگی، چشم‌زخم رسیدن، چشم‌زدن، چشم‌کردن و چشم رسیدن، واژگانی به‌معنی گزند رسیدن در اثر چشم‌زخم زدن هستند. چشم‌زننده، چشم‌زخم زننده، چشم‌فسای، شورچشم، چشم‌شور، بدچشم، چشم‌رسان و چشم‌رساننده به‌معنی کسی است که نگاهش آسیب می‌رساند.<ref>تبریزی، برهان قاطع، ذیل واژه چشم‌زخم.</ref>
خط ۷:		خط ۷:
	باور به چشم‌زخم از دیرباز در جامعه بشری وجود داشته است. در ادبیات رومیان و یونانیان باستان و در خطوط تصویرنگاری مصریان باستان به چشم‌زخم اشاره شده است.<ref>Westermarck, Pagan Survivals in Mohammedan Civilisation, 1973, P56-58.</ref> باور به چشم‌زخم در میان اقوام سامی، آریایی، مدیترانه‌ای، و مردم یهودی و مسیحی تقریبا یک انگاره‌ی فرهنگی مشابه را نشان می‌دهد.<ref>Westermarck, Pagan Survivals in Mohammedan Civilisation, 1973, P57.</ref> برخی با اثرپذیری از باورهای عامیانه جوامع آسیایی و بربرهای عهد باستان،<ref>Westermarck, Pagan Survivals in Mohammedan Civilisation, 1973, P57. </ref> مردمان سیاه‌پوست آفریقا را دارای دو مردمک در هر چشم می‌انگاشتند که تمجید و تحسین آن‌ها از چیزی یا فردی موجب از بین رفتن آن می‌شد<ref>Pliny, Natural History, 1947, II, P517.</ref>. رومی‌ها نیز نگاه زنانی را که چشمان دو مردمکی داشتند، آسیب‌زا می‌دانستند.<ref> Pliny, Natural History, 1947, II, P519.</ref> گروه‌هایی از کوچندگان، طلسم‌های پیشگیری از چشم‌زخم به همراه کودکان‌شان داشته‌اند<ref> Spooner, «The Evil Eye in the Middle East», 1970, P314.</ref> و یکی از دلایل پوشاندن صورت زنان و عزلت‌نشینی آن‌ها در گذشته را ترس از چشم‌زخم گفته‌اند. حتی مردان خوش‌چهره نیز گاهی صورت خود را برای پیش‌گیری از چشم‌زخم می‌پوشاندند.<ref>Westermarck, Pagan Survivals in Mohammedan Civilisation, 1973, P26.</ref> برخی از اندیشمندان مسلمان همچون ابن‌سینا (370-428ق)، غزالی (450-505ق) و مولوی (604-672ق) نیز به چشم‌زخم و تأثیر نفس انسان از طریق نگاه، روی اجسام و افراد اشاره کرده‌اند.<ref>ابن‌سینا، اشارات و تنبیهات، ۱۳۷۵ش، ص۴۸۹؛ غزالی، کیمیای سعادت، ۱۳۶۱ش، ج۱، ص۳۴؛ مولوی، مثنوی معنوی، ۱۳۶۰ش، دفتر ۵، ص۷۳۲.</ref>		باور به چشم‌زخم از دیرباز در جامعه بشری وجود داشته است. در ادبیات رومیان و یونانیان باستان و در خطوط تصویرنگاری مصریان باستان به چشم‌زخم اشاره شده است.<ref>Westermarck, Pagan Survivals in Mohammedan Civilisation, 1973, P56-58.</ref> باور به چشم‌زخم در میان اقوام سامی، آریایی، مدیترانه‌ای، و مردم یهودی و مسیحی تقریبا یک انگاره‌ی فرهنگی مشابه را نشان می‌دهد.<ref>Westermarck, Pagan Survivals in Mohammedan Civilisation, 1973, P57.</ref> برخی با اثرپذیری از باورهای عامیانه جوامع آسیایی و بربرهای عهد باستان،<ref>Westermarck, Pagan Survivals in Mohammedan Civilisation, 1973, P57. </ref> مردمان سیاه‌پوست آفریقا را دارای دو مردمک در هر چشم می‌انگاشتند که تمجید و تحسین آن‌ها از چیزی یا فردی موجب از بین رفتن آن می‌شد<ref>Pliny, Natural History, 1947, II, P517.</ref>. رومی‌ها نیز نگاه زنانی را که چشمان دو مردمکی داشتند، آسیب‌زا می‌دانستند.<ref> Pliny, Natural History, 1947, II, P519.</ref> گروه‌هایی از کوچندگان، طلسم‌های پیشگیری از چشم‌زخم به همراه کودکان‌شان داشته‌اند<ref> Spooner, «The Evil Eye in the Middle East», 1970, P314.</ref> و یکی از دلایل پوشاندن صورت زنان و عزلت‌نشینی آن‌ها در گذشته را ترس از چشم‌زخم گفته‌اند. حتی مردان خوش‌چهره نیز گاهی صورت خود را برای پیش‌گیری از چشم‌زخم می‌پوشاندند.<ref>Westermarck, Pagan Survivals in Mohammedan Civilisation, 1973, P26.</ref> برخی از اندیشمندان مسلمان همچون ابن‌سینا (370-428ق)، غزالی (450-505ق) و مولوی (604-672ق) نیز به چشم‌زخم و تأثیر نفس انسان از طریق نگاه، روی اجسام و افراد اشاره کرده‌اند.<ref>ابن‌سینا، اشارات و تنبیهات، ۱۳۷۵ش، ص۴۸۹؛ غزالی، کیمیای سعادت، ۱۳۶۱ش، ج۱، ص۳۴؛ مولوی، مثنوی معنوی، ۱۳۶۰ش، دفتر ۵، ص۷۳۲.</ref>
	==چشم‌زخم از دیدگاه اسلام==		==چشم‌زخم از دیدگاه اسلام==
	بسیاری از مسلمانان، آیه «وَ إن یَکادُ الّذينَ کفَروا لَيُزلِقونَک بأبصارِهِم لَمّا سَمِعوا الذّکرَ ...»<ref>. سوره قلم، آیه 51.</ref> را دلیل بر وجود چشم‌زخم دانسته‌اند.<ref>[https://lib.eshia.ir/86469/10/91 طوسی، التبیان فی تفسیر القرآن، ۱۳۷۶ش، ج۱۰، ص۹۱.]</ref> در شأن نزول این آیه گفته‌ شده که مشرکان از کسی که شورچشم بود، خواستند تا حضرت محمد را هنگام خواندن آیات قرآن، چشم بزند، اما جبرئيل آیه «وَ إن یَکاد» را فرود آورد تا پیامبر از آسیب چشم‌زخم، حفظ شود.<ref>[https://lib.eshia.ir/10514/19/370 رازی، روض ‌الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن، ۱۳۷۶ش، ج۱۹، ص۳۷۰.] </ref> در مقابل چنین برداشتی از قرآن، برخی از مفسران، آیه مذکور را ناظر به مفهوم چشم‌زخم ندانسته و عبارت «لَيُزلِقونَک» در آن آيه را به‎معنای نگریستن با تندی و دشمنی دانسته‌اند.<ref>[https://lib.eshia.ir/86854/10/512 طبرسی، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ۱۳۷۲ش، ج۱۰، ص۵۱۲.]</ref>		بسیاری از مسلمانان، آیه «وَ إن یَکادُ الّذينَ کفَروا لَيُزلِقونَک بأبصارِهِم لَمّا سَمِعوا الذّکرَ ...»<ref>. سوره قلم، آیه 51.</ref> را دلیل بر وجود چشم‌زخم دانسته‌اند.<ref>[https://lib.eshia.ir/86469/10/91 طوسی، التبیان فی تفسیر القرآن، ۱۳۷۶ش، ج۱۰، ص۹۱.]</ref> در شأن نزول این آیه گفته‌ شده که مشرکان از کسی که شورچشم بود، خواستند تا [[حضرت محمد]] را هنگام خواندن آیات قرآن، چشم بزند، اما جبرئيل آیه «وَ إن یَکاد» را فرود آورد تا پیامبر از آسیب چشم‌زخم، حفظ شود.<ref>[https://lib.eshia.ir/10514/19/370 رازی، روض ‌الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن، ۱۳۷۶ش، ج۱۹، ص۳۷۰.] </ref> در مقابل چنین برداشتی از قرآن، برخی از مفسران، آیه مذکور را ناظر به مفهوم چشم‌زخم ندانسته و عبارت «لَيُزلِقونَک» در آن آيه را به‎معنای نگریستن با تندی و دشمنی دانسته‌اند.<ref>[https://lib.eshia.ir/86854/10/512 طبرسی، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ۱۳۷۲ش، ج۱۰، ص۵۱۲.]</ref>

	همچنین برخی مفسران قرآن، سفارش یعقوب پیامبر به فرزندانش برای ورود به مصر از دروازه‌های مختلف،<ref>. سوره یوسف، آیه 67.</ref> را به خاطر آن دانسته‌اند که پسران او، خوش‌چهره و برومند بودند و یعقوب نگران چشم‌خوردن آن‌ها بود.<ref>[https://lib.eshia.ir/41730/18/481 فخر رازی، مفاتیح‌ الغیب، ۱۴۲۰ق، ج۱۸، ص۴۸۱.]</ref> برخی با انکار چشم‌زخم در قرآن، نگرانی یعقوب را به ترس از آسیب مأموران حکومتی به فرزندانش دانسته‌اند<ref>[https://lib.eshia.ir/86469/6/167 طوسی، التبیان فی تفسیر القرآن، ۱۳۷۶ش، ج۶، ص۱۶۷.]</ref> و تصریح قرآن به کارساز نبودن تدبیر یعقوب<ref>. سوره یوسف، آیه 68.</ref> را دلیل نفی چشم‌زخم می‌دانند.<ref>معرفت، شبهات و ردود حول القرآن الکریم، ۱۳۸۸ش، ص۲۳۰-۲۳۱.</ref>		همچنین برخی مفسران قرآن، سفارش یعقوب پیامبر به فرزندانش برای ورود به مصر از دروازه‌های مختلف،<ref>. سوره یوسف، آیه 67.</ref> را به خاطر آن دانسته‌اند که پسران او، خوش‌چهره و برومند بودند و یعقوب نگران چشم‌خوردن آن‌ها بود.<ref>[https://lib.eshia.ir/41730/18/481 فخر رازی، مفاتیح‌ الغیب، ۱۴۲۰ق، ج۱۸، ص۴۸۱.]</ref> برخی با انکار چشم‌زخم در قرآن، نگرانی یعقوب را به ترس از آسیب مأموران حکومتی به فرزندانش دانسته‌اند<ref>[https://lib.eshia.ir/86469/6/167 طوسی، التبیان فی تفسیر القرآن، ۱۳۷۶ش، ج۶، ص۱۶۷.]</ref> و تصریح قرآن به کارساز نبودن تدبیر یعقوب<ref>. سوره یوسف، آیه 68.</ref> را دلیل نفی چشم‌زخم می‌دانند.<ref>معرفت، شبهات و ردود حول القرآن الکریم، ۱۳۸۸ش، ص۲۳۰-۲۳۱.</ref>

حانیه کلهر: صفحه‌ای تازه حاوی «'''چشم‌زخم'''، آسیبی که گمان می‌رود با نگاه کردن برخی افراد یا جانوران، به دیگران وارد می‌شود. چشم‌زخم به آزار و نقصانی گفته می‌شود که در اثر نگاه همراه با حسد، حسرت و یا حتی دوستانه به فرد می‌رسد.[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/چشم+زخم دهخدا، لغ...» ایجاد کرد

2026-04-27T11:49:45Z

صفحه‌ای تازه حاوی «<big>'''چشم‌زخم'''</big>، آسیبی که گمان می‌رود با نگاه کردن برخی افراد یا جانوران، به دیگران وارد می‌شود. چشم‌زخم به آزار و نقصانی گفته می‌شود که در اثر نگاه همراه با حسد، حسرت و یا حتی دوستانه به فرد می‌رسد.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/چشم+زخم دهخدا، لغ...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

<big>'''چشم‌زخم'''</big>، آسیبی که گمان می‌رود با نگاه کردن برخی افراد یا جانوران، به دیگران وارد می‌شود.

چشم‌زخم به آزار و نقصانی گفته می‌شود که در اثر نگاه همراه با حسد، حسرت و یا حتی دوستانه به فرد می‌رسد.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/چشم+زخم دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه چشم‌زخم.]</ref> این حالت شورچشمی، غیر ارادی است و معمولا زمانی رخ می‌دهد که خوشحالی، زیبایی و موفقیت دیگران به چشم بیاید.<ref>[https://lib.eshia.ir/12823/2/442 ملاصدرا، شرح اصول الکافی، ۱۳۸۳ش، ج۲، ص۴۴۲.]</ref> از این منظر، گمان می‌رود که چشم می‌تواند وسیله‌ای برای انتقال تمایلات بد و زیان‌رسان باشد.<ref>Westermarck, Pagan Survivals in Mohammedan Civilisation, 1973, P24.</ref>
==واژگان هم‌معنی==
در زبان فارسی واژگانی مانند چشم، چشم‌بد، چشم‌زد، چشم‌زدگی، نظر، نظرکردن و نظر زدگی هم‌معنی چشم‌زخم هستند. چشم‌زخم خوردگی، چشم‌زخم دیدگی، چشم‌زخم رسیدن، چشم‌زدن، چشم‌کردن و چشم رسیدن، واژگانی به‌معنی گزند رسیدن در اثر چشم‌زخم زدن هستند. چشم‌زننده، چشم‌زخم زننده، چشم‌فسای، شورچشم، چشم‌شور، بدچشم، چشم‌رسان و چشم‌رساننده به‌معنی کسی است که نگاهش آسیب می‌رساند.<ref>تبریزی، برهان قاطع، ذیل واژه چشم‌زخم.</ref>
==پیشینه==
باور به چشم‌زخم از دیرباز در جامعه بشری وجود داشته است. در ادبیات رومیان و یونانیان باستان و در خطوط تصویرنگاری مصریان باستان به چشم‌زخم اشاره شده است.<ref>Westermarck, Pagan Survivals in Mohammedan Civilisation, 1973, P56-58.</ref> باور به چشم‌زخم در میان اقوام سامی، آریایی، مدیترانه‌ای، و مردم یهودی و مسیحی تقریبا یک انگاره‌ی فرهنگی مشابه را نشان می‌دهد.<ref>Westermarck, Pagan Survivals in Mohammedan Civilisation, 1973, P57.</ref> برخی با اثرپذیری از باورهای عامیانه جوامع آسیایی و بربرهای عهد باستان،<ref>Westermarck, Pagan Survivals in Mohammedan Civilisation, 1973, P57. </ref> مردمان سیاه‌پوست آفریقا را دارای دو مردمک در هر چشم می‌انگاشتند که تمجید و تحسین آن‌ها از چیزی یا فردی موجب از بین رفتن آن می‌شد<ref>Pliny, Natural History, 1947, II, P517.</ref>. رومی‌ها نیز نگاه زنانی را که چشمان دو مردمکی داشتند، آسیب‌زا می‌دانستند.<ref> Pliny, Natural History, 1947, II, P519.</ref> گروه‌هایی از کوچندگان، طلسم‌های پیشگیری از چشم‌زخم به همراه کودکان‌شان داشته‌اند<ref> Spooner, «The Evil Eye in the Middle East», 1970, P314.</ref> و یکی از دلایل پوشاندن صورت زنان و عزلت‌نشینی آن‌ها در گذشته را ترس از چشم‌زخم گفته‌اند. حتی مردان خوش‌چهره نیز گاهی صورت خود را برای پیش‌گیری از چشم‌زخم می‌پوشاندند.<ref>Westermarck, Pagan Survivals in Mohammedan Civilisation, 1973, P26.</ref> برخی از اندیشمندان مسلمان همچون ابن‌سینا (370-428ق)، غزالی (450-505ق) و مولوی (604-672ق) نیز به چشم‌زخم و تأثیر نفس انسان از طریق نگاه، روی اجسام و افراد اشاره کرده‌اند.<ref>ابن‌سینا، اشارات و تنبیهات، ۱۳۷۵ش، ص۴۸۹؛ غزالی، کیمیای سعادت، ۱۳۶۱ش، ج۱، ص۳۴؛ مولوی، مثنوی معنوی، ۱۳۶۰ش، دفتر ۵، ص۷۳۲.</ref>
==چشم‌زخم از دیدگاه اسلام==
بسیاری از مسلمانان، آیه «وَ إن یَکادُ الّذينَ کفَروا لَيُزلِقونَک بأبصارِهِم لَمّا سَمِعوا الذّکرَ ...»<ref>. سوره قلم، آیه 51.</ref> را دلیل بر وجود چشم‌زخم دانسته‌اند.<ref>[https://lib.eshia.ir/86469/10/91 طوسی، التبیان فی تفسیر القرآن، ۱۳۷۶ش، ج۱۰، ص۹۱.]</ref> در شأن نزول این آیه گفته‌ شده که مشرکان از کسی که شورچشم بود، خواستند تا حضرت محمد را هنگام خواندن آیات قرآن، چشم بزند، اما جبرئيل آیه «وَ إن یَکاد» را فرود آورد تا پیامبر از آسیب چشم‌زخم، حفظ شود.<ref>[https://lib.eshia.ir/10514/19/370 رازی، روض ‌الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن، ۱۳۷۶ش، ج۱۹، ص۳۷۰.] </ref> در مقابل چنین برداشتی از قرآن، برخی از مفسران، آیه مذکور را ناظر به مفهوم چشم‌زخم ندانسته و عبارت «لَيُزلِقونَک» در آن آيه را به‎معنای نگریستن با تندی و دشمنی دانسته‌اند.<ref>[https://lib.eshia.ir/86854/10/512 طبرسی، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ۱۳۷۲ش، ج۱۰، ص۵۱۲.]</ref>

همچنین برخی مفسران قرآن، سفارش یعقوب پیامبر به فرزندانش برای ورود به مصر از دروازه‌های مختلف،<ref>. سوره یوسف، آیه 67.</ref> را به خاطر آن دانسته‌اند که پسران او، خوش‌چهره و برومند بودند و یعقوب نگران چشم‌خوردن آن‌ها بود.<ref>[https://lib.eshia.ir/41730/18/481 فخر رازی، مفاتیح‌ الغیب، ۱۴۲۰ق، ج۱۸، ص۴۸۱.]</ref> برخی با انکار چشم‌زخم در قرآن، نگرانی یعقوب را به ترس از آسیب مأموران حکومتی به فرزندانش دانسته‌اند<ref>[https://lib.eshia.ir/86469/6/167 طوسی، التبیان فی تفسیر القرآن، ۱۳۷۶ش، ج۶، ص۱۶۷.]</ref> و تصریح قرآن به کارساز نبودن تدبیر یعقوب<ref>. سوره یوسف، آیه 68.</ref> را دلیل نفی چشم‌زخم می‌دانند.<ref>معرفت، شبهات و ردود حول القرآن الکریم، ۱۳۸۸ش، ص۲۳۰-۲۳۱.</ref>
==روش‌های در امان ماندن از چشم‌زخم==
در فرهنگ سنتی ایرانیان، تدبیرهایی برای در امان ماندن از چشم‌زخم، اندیشیده شده است؛ برخی از این راه‌کارها عبارت است از:

دعا و تعویذ؛ بسیاری از مردم برای پیشگیری از چشم‌زخم، از برخی آیات قرآن و دعاها به‌عنوان حِرز و تعویذ استفاده می‌کنند. رایج‌ترین تعویذ برای دفع چشم‌زخم آیه «وَ إن یَکاد» است<ref>خرم‌شاهی، دانشنامه قرآن و قرآن پژوهی، ۱۳۷۷ش، ج۱، ص۸۷۳.</ref> که روی کاغذ می‌نویسند یا روی طلا، نقره یا عقیق حکاکی می‌کنند و به گردن خود می‌آویزند یا به بازو می‌بندند. برخی این آیه را به صورت لوح نوشته و به دیوار خانه نصب می‌کنند.<ref>خرم‌شاهی، دانشنامه قرآن و قرآن پژوهی، ۱۳۷۷ش، ج۲، ص۲۲۹۵.</ref>

سوره‌های فلق و ناس (معوذتان)، یا سوره‌های فلق، ناس، کافرون و توحید (چهار قُل)، جمله‌های «ما شاءَ الله لا حَولَ و لا قُوّة إلا بِالله»، تَبارَکَ ‌الله» و «ألله‌ أکبر» از دیگر تعویذهای رایج نزد ایرانیان است.<ref>کلینی، الکافی، ۱۴۰۰ق، ج۲، ص۵۲۱.</ref> برخی، برای دفع چشم بد از درختان نیز سوره‌های معوذتان یا سایر تعویذها را می‌نوشتند و به درخت آویزان می‌کردند.<ref>Donaldson, The Wild Rue, 1938, P19.</ref>

اسپند؛ ایرانیان از دانه‌های اسپند برای ضدعفونی محیط و دفع شر و چشم بد استفاده می‌کنند. برای پیشگیری از چشم‌زخم، معمولا اسپند را می‌سوزانند و هنگامی که دود آن برخاست، آن را دور سر فرد می‌گردانند.<ref>کاشفی، روضة الشهداء، ۱۳۴۹ش، ص۱۲۶.</ref>

شکستن تخم‌مرغ؛ برخی برای شناختن فرد چشم‌شور، از روش شکستن تخم‌مرغ استفاده می‌کنند. در سیرجان به این عمل «چشم ترکو» می‌گویند. برای این کار علامتی روی تخم مرغ می‌گذارند؛ سپس سکه‌ای روی تخم‌مرغ گذاشته و با دو انگشت، سر و ته آن را فشار می‌دهند و همزمان، نام افرادی را به زبان می‌آورند. تخم‌مرغ، روی اسم هر کسی که شکست او را شورچشم می‌انگارند.<ref>هدایت، نیرنگستان، ۱۳۳۴ش، ص۴۳.</ref>

مهره و سنگ؛ در باور برخی، به‌همراه داشتن بعضی از مهره‌های کبود، آبی یا سیاه برای دفع چشم‌زخم مفید است. از معروف‌ترین مهره‌ها می‌توان به نظر قربانی (مهره‌ای به شکل چشم گوسفند)، باباغوری (سنگ تیره مایل به سرخ) و مهره‌های آبی اشاره کرد.<ref>هدایت، نیرنگستان، ۱۳۳۴ش، ص۱۱۱.</ref>
==پانویس==
{{پانویس}}
==منابع==
* ابن‌سینا، اشارات و تنبیهات، ترجمه حسن ملک‌شاهی، تهران، سروش، ۱۳۷۵ش.
* تبریزی، محمدحسین بن خلف، برهان قاطع، به‌تحقیق محمد معین، تهران، امیرکبیر، ۱۳۴۲ش.
* دانشنامه قرآن و قرآن پژوهی، به‌تحقیق بهاءالدین خرم‌شاهی، تهران، ناهید، ۱۳۷۷ش.
* دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۱۳ اردیبهشت ۱۴۰۱ش.
* رازی، ابوالفتوح، روض ‌الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن، مشهد، آستان قدس رضوی، ۱۳۷۶ش.
* طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران، ناصرخسرو، ۱۳۷۲ش.
* طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، به‌تحقیق احمد قصیر عاملی، بیروت، دار إحیاء التراث‌ العربی، ۱۳۷۶ش.
* غزالی،‌ محمد، کیمیای سعادت، به‌تحقیق حسین خدیو جم، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۶۱ش.
* فخر رازی، محمد بن عمر، مفاتیح ‌الغیب، بیروت، دار احیاء العربی، ۱۴۲۰ق.
* کاشفی، حسین، روضة الشهداء، به‌تحقیق ابوالحسن شعرانی، تهران، اسلامیه، ۱۳۴۹ش.
* معرفت، محمدهادی، شبهات و ردود حول القرآن الکریم، قم، موسسه التهمید، ۱۳۸۸ش.
* ملاصدرا، محمد بن ابراهیم، شرح اصول الکافی، ترجمه محمد خواجوی، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۸۳ش.
* مولوی، جلال‌الدین محمد، مثنوی معنوی، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۶۰ش.
* هدایت، صادق، نیرنگستان، تهران، [بی‌نا]، ۱۳۳۴ش.
* Donaldson, B.A., The Wild Rue, London, 1938.
* Pliny, Natural History, translated by H. Rackham, London, 1947.
* Spooner, B., «The Evil Eye in the Middle East», Witchcraft Confessions and Accusations, ed. M. Douglas, London, 1970.
* Westermarck, E., Pagan Survivals in Mohammedan Civilisation, Amsterdam, 1973.