https://iranpedia.net/w/index.php?action=history&feed=atom&title=%DA%86%D9%85%D8%B1چمر - تاریخچهٔ نسخهها2026-06-07T12:28:51Zتاریخچهٔ نسخهها برای این صفحه در ویکیMediaWiki 1.44.2https://iranpedia.net/w/index.php?title=%DA%86%D9%85%D8%B1&diff=47547&oldid=prevزینب غفاری: صفحهای تازه حاوی «مراسم سنتی چمر - ایلام - ادیبهشت ۱۴۰۱ '''{{درشت|چَمَر}}'''؛ آیینی در سوگ درگذشت مردان بزرگ در خردهفرهنگهای غرب ایران. چمر آیین سوگواری در مرگِ مردان بزرگِ قوم است...» ایجاد کرد2026-05-23T14:15:36Z<p>صفحهای تازه حاوی «<a href="/w/index.php?title=%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87:1401020214083180625185024.jpg&action=edit&redlink=1" class="new" title="پرونده:1401020214083180625185024.jpg (صفحه وجود ندارد)">جایگزین=مراسم سنتی چمر - ایلام - ادیبهشت ۱۴۰۱|بندانگشتی|مراسم سنتی چمر - ایلام - ادیبهشت ۱۴۰۱</a> '''{{درشت|چَمَر}}'''؛ آیینی در سوگ درگذشت مردان بزرگ در خردهفرهنگهای غرب ایران. چمر آیین سوگواری در مرگِ مردان بزرگِ قوم است...» ایجاد کرد</p>
<p><b>صفحهٔ تازه</b></p><div>[[پرونده:1401020214083180625185024.jpg|جایگزین=مراسم سنتی چمر - ایلام - ادیبهشت ۱۴۰۱|بندانگشتی|مراسم سنتی چمر - ایلام - ادیبهشت ۱۴۰۱]]<br />
'''{{درشت|چَمَر}}'''؛ آیینی در سوگ درگذشت مردان بزرگ در خردهفرهنگهای غرب ایران.<br />
<br />
چمر آیین سوگواری در مرگِ مردان بزرگِ قوم است که در میان مردم استانهای [[لرستان]]، [[کرمانشاه (استان)|کرمانشاه]] و [[ایلام]] اجرا میشد و هنوز هم در برخی مناطق، پابرجا است. مراسم سنتی چمر دارای مفاهیم ارزشی و اعتقادی فراوانی است و مجموعهای از ارزشهای انسانی و اسلامی را بازنمایی میکند. آیین چمر در ۲۵ شهریور ۱۳۹۷ش به نام کرمانشاه ثبت ملی شد.<br />
<br />
== مفهومشناسی چمر ==<br />
چَمَر در فرهنگ لُری به معنای گریه و ماتم در مرگ کسی<ref>ایزدپناه، «عروسی و سوگواری در روستاهای لرستان و یاری و مددکاری همگان در این دو آیین»، ۱۳۵۶ش، ص46.</ref> و در فرهنگ کردستانی بهمعنای دایره، حلقه و [[دهل|دُهُل]] عزا است.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/240558/چمر باجلان فرخی، «چمر»، وبسایت دانشنامه فرهنگ مردم ایران.]</ref> چَمَر یا چمری نوعی آیین سوگواری در مرگِ بزرگان یک قوم است.<ref>باجلان فرخی، «پیشینهٔ اسطورهای مراسم آیینی چمر در ایلام و لرستان»، ۱۳۸۸ش، ص145.</ref> این مراسم ویژه که در استانهای لرستان، کرمانشاه و ایلام اجرا میشود نوعی آیین سوگواریِ نمایشی است که برخی آن را زیرمجموعهٔ [[تعزیه]] دانستهاند.<ref>[https://www.magiran.com/article/2374283 خوشتراش، ««چمر» آیینی باستانی و...»، روزنامة شرق، ص13.]</ref> این آیین سنتی به مجموعهٔ ارزشهای انسانی و اسلامی اشاره دارد و با اجرای آن از شخصیت معنوی و حقوق عرفی درگذشتگان و انسانهای خداجو تقدیر میشود.<ref>[https://www.beytoote.com/art/city-country/ceremonial-chmr1-culture.html «مراسم سنتی چمر»، وبسایت بیتوته.]</ref><br />
<br />
== تاریخچه چمر ==<br />
[[پرونده:Siyavash is Pulled from His Bed and Killed.jpg|جایگزین=شاهنامهٔ فردوسی- سوگ سیاوش|بندانگشتی|شاهنامهٔ فردوسی سوگ سیاوش]]<br />
آیین «چَمَر» از قدیمیترین آیینهای بهجامانده در [[ایران]] است که با [[افسانه]]های آغاز دوره نوسنگی ارتباط دارد. این مراسم را در [[ایران]]، فینیقیه و اسکندریه، هنگام خشک شدن گیاهان و برداشت گندم انجام میدادهاند.<ref>[https://www.magiran.com/article/2374283 خوشتراش، ««چمر» آیینی باستانی و...»، روزنامة شرق، ص13.]</ref> در [[شاهنامه|شاهنامهٔ]] [[فردوسی]] نیز در سوگ سیاوش به جلوههایی از این مراسم اشاره شده است.<ref>موزونی، «چمری نخستین سمفونی سوگ در تاریخ بشری» خبرگزاری کردپرس.</ref> برخی معتقدند آیین سنتی چمر، از لرستان به خردهفرهنگ کُردی وارد شده است. امروزه این مراسم، در میان جامعه عشایری غرب [[ایران]] بر اساس مفاهیم ارزشی و زیربنای اعتقادی برای تجلیل از شخصیتهای خداجو، مصلح و شجاع، بر پا میشود.<ref>[https://www.magiran.com/article/2374283 خوشتراش، ««چمر» آیینی باستانی و...»، روزنامة شرق، ص13.]</ref><br />
<br />
== مراسم چمر ==<br />
مراسم «چمر» نواختنِ نوای غمباری بهوسیلهٔ سازِ کرنا یا سرنا و دهل در فراق از دست دادن مردان بزرگِ طایفه است که در زمانهای نزاع، دفن و سوگواری انجام میگیرد.<ref>[https://www.magiran.com/article/2374283 خوشتراش، «چمر آیینی باستانی و ...»، روزنامة شرق، ص13.]</ref> کیفیت برگزاری این مراسم در هر طایفهای، متفاوت است.<ref>موزونی، «چمری نخستین سمفونی سوگ در تاریخ بشری»، خبرگزاری کردپرس.</ref><br />
<br />
پس از شستن و کفن کردن میت، او را بین حصیر پیچانده و کنار قبرش در قبرستان میگذارند. سپس اسب سیاهی که یالش به پهلو شانه شده است را به میت نزدیک میکنند و در این هنگام مردم گریه و زاری میکنند. با بردن آرامآرام اسب، شدت گریه بیشتر میشود<ref>حصوری، «سیاوشان»، ۱۳۸۴ش، ص ۱۰۹-۱۱۰-۱۱۱.</ref> و همزمان با نوازندگان دُهُل و [[سرنا|سُرنا]]، دور میدان اشعار ویژهای در مدح ویژگیهای درگذشته خوانده میشود.<br />
<br />
زنان با پارچهٔ سیاه بلندی که در مقابل خود گرفتهاند و مردان با [[علم (نشان)|عَلَمهایی]] که اسامی امامان بر روی آن نوشته شده است، به شکل دایرهوار ایستاده و آنها را به فرد کناری خود میدهند. در وسط میدان، سکویی به نام کُتَل با تیرهای چوبیِ کوتاه نصب میکنند و لباسها، تفنگ و عکس درگذشته را در آن قرار میدهند. اسب او را با پارچه، تزئین کرده و تفنگش را روی زین قرار میدهند.<ref>[https://www.beytoote.com/art/city-country/ceremonial-chmr1-culture.html «مراسم سنتی چمر»، وبسایت بیتوته.]</ref> در [[ایل بختیاری]]، این سوگواری به نام «چپی»<ref>موسوی، «سوگسرایی و سوگخوانی در لرستان»، ۱۳۸۰ش، ص 9.</ref> شناخته میشود. در این مراسم کُتل یا اسب سیاه پوشیده و تفنگ وارونه بر زین مرده را تا قبرستان همراهی میکنند. برخی پژوهشگران، چمر را منسجمترین و ماندگارترین رسوم [[عزاداری]] مردم ایل ملکشاهی دانستهاند که برای شخصیتهای مهم، برپا میشود.<ref>[https://elmnet.ir/article/410084006-12102/تاریخچه-و-پیشینۀ-سیاسی-و-اجتماعی-ایل-ملکشاهی اسدی، «تاریخچه و پیشینۀ سیاسی و اجتماعی ایل ملکشاه»، 1393ش، ص۵.]</ref><br />
<br />
== مقدمات مراسم چمر ==<br />
[[پرونده:1401020214083255625185024.jpg|جایگزین=مراسم سنتی چمر - ایلام - ادیبهشت ۱۴۰۱|بندانگشتی|مراسم سنتی چمر - ایلام - ادیبهشت ۱۴۰۱]]<br />
وقتی طایفه تصمیم به برگزاری مراسم چمر میگیرند، وسایل مورد نیاز آن را تدارک میبینند که در اصطلاح به آن «خرج چمر» میگویند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/240558/چمر باجلان فرخی، «چمر»، وبسایت دانشنامه فرهنگ مردم ایران.]</ref> سپس جایگاهی به نام «چمرگاه» برای اجرای مراسم انتخاب میشود که تعیین چمرگاهِ مناسب در برگزاری مراسم باشکوهتر نقش عمدهای دارد.<ref>[https://www.beytoote.com/art/city-country/ceremonial-chmr1-culture.html «مراسم سنتی چمر»، وبسایت بیتوته.]</ref> بعد از انجام این مقدمات، افرادی به نام پیک، زمان انجام مراسم را به اطلاع طوایف و عشیرههای دور و نزدیک میرسانند.<ref>[https://www.beytoote.com/art/city-country/ceremonial-chmr1-culture.html «مراسم سنتی چمر»، وبسایت بیتوته.]</ref> دعوتشدگان به مراسم با لباسهای سنتیِ تیره در جایگاه مخصوص خود قرار میگیرند که شامل صف مردان و زنان مویهخوان، نوازندگان ساز و دهل و گروه شاعران محلی است. هر گروهی تحفههایی مانند گوسفند، [[برنج]]، قند، روغن و حتی هیزم میآورند که با این کار در هزینه برگزاری مراسم به خانواده فوتشده کمک میشود.<ref>[https://www.beytoote.com/art/city-country/ceremonial-chmr1-culture.html «مراسم سنتی چمر»، وبسایت بیتوته]؛ [https://www.cgie.org.ir/fa/article/240558/چمر باجلان فرخی، «چمر»، وبسایت دانشنامه فرهنگ مردم ایران]؛ اسدی، تاریخچه و پیشینهٔ سیاسی و اجتماعی ایل ملکشاهی، 1393ش، ص۵.</ref><br />
<br />
== چمر در ادبیات کُردی ==<br />
در ادبیات کُردی نیز به آیین چمر اشاره شده است، برای نمونه:جه ئامای نامهت چهمهریم بهرز بی شادیم شێویا، شینم سهد تهرز بی<ref>معدوم کُرد، عبدالرحیم بن سعید (مولوی کُرد)، ۱۳۸۹ش، ص۳۲۴.</ref> ترجمه: با آمدن نامهات چنان غصهدار شدم که گویی صدای مراسم چمر به هوا بلند شد و شادی مرا برهم زد و گریه و زاری به صد مقام آغاز شد.<br />
<br />
== موسیقی سوگ و مرثیه ==<br />
اغلب نواها، گاهی با ساز سرنا یا [[کرنانوازی|کرنا]] و دُهُل و گاهی دیگر با سرنا یا کرنا بهتنهایی، در مراسم سوگواری نواخته میشود.<ref>سیفزاده، پیشینهٔ تاریخی موسیقی لرستان، ۱۳۷۷ش، ص 191و 201.</ref><br />
<br />
== نواهای سوگ و مرثیه ==<br />
[[پرونده:140102021408335625185024.jpg|جایگزین=مراسم سنتی چمر - ایلام - ادیبهشت ۱۴۰۱|بندانگشتی|مراسم سنتی چمر - ایلام - ادیبهشت ۱۴۰۱]]<br />
نواهایی که در سوگ [[مرثیه]] خوانده میشوند عبارتاند از: سحری، چمری، پاکُتلی، شیونی، یارهو، خریوی، یاری، هایدووِت، جاندووِت، کریمخانی، هانای مَمَدبگ، ظفرسلطانی، و رارا.<ref>سیفزاده، پیشینهٔ تاریخی موسیقی لرستان، ۱۳۷۷ش، ص191 و 201.</ref><br />
<br />
از مرثیهها و نواهای سوگواری که در مراسم چمر در اقوام لر کوچک و بزرگ، پشتکوه و پیشکوه برگزار میگردد، عبارتاند از:<br />
* '''مویهگری:''' زنانی به نام «سرمویهآر» که در مجلس زنان شروع به مرثیهخوانی میکنند.<br />
[[پرونده:1401020214083161925185024.jpg|جایگزین=مراسم سنتی چمر - ایلام - ادیبهشت ۱۴۰۱|بندانگشتی|مراسم سنتی چمر - ایلام - ادیبهشت ۱۴۰۱]]<br />
* '''هوَهوَ:''' زنان در همراهی با سرمویهآر، آرام بر سینه میزنند که سوگآوایی شبیه نوای پاکُتلی است و دارای حرکت بالارونده در درآمد ماهور است.<br />
* '''مور:''' مور نوای غمگینی است که گاهی فرد غمگین میخواند که روشی برای تخلیهٔ روانی اوست.<br />
* '''نوای وشت:''' افراد شرکت کننده در مراسم و صاحبعزا هنگام رسیدن به یکدیگر این نوا را سر میدهند. که زنان با وِیوِی و تظاهر به کندن مو و خراش دادن صورت با آنان همراهی میکنند.<br />
* '''ساریخوانی:''' آهنگ غمانگیز لری که درآمد ماهور و با متر آزاد اجرا میشود و با نوای سرنا همراه است.<br />
* '''هور یا هوره:''' اشعار غمانگیزِ اقوام لک و کرد که فرد غمدیده با دستگاه ماهور و تحریرهای حلقی میخواند.<br />
* '''دُنگدال:''' مویهخوانی بختیاری، که بهصورت تکخوانی و همسرایی خوانده میشود و با دستگاه ماهور و با متر آزاد است.<br />
* '''گاگْریو:''' نوعی نوای غمزدگان و عزاداران بختیاری با خواندن سِرو (آوای غمبار) است که به معنای «بگو و گریهکن» است.<br />
* '''هَیرا هَیرا:''' آهنگی که مویهخوانان و همسرایان با اشعار خود در مراسم عزا همراهی میکنند.<br />
* '''تاز:''' سوگآوایِ مردان بختیاری تکخوان است که در دستگاه ماهور با متر آزاد اجرا میشود.<br />
* '''چپی:''' آهنگ و سوگآوایی بختیاری که در اکتاو بسیار بالا خوانده میشود و در دستگاه ماهور با متر آزاد اجرا میشود.<ref>موسوی، سوگسرایی و سوگخوانی در لرستان، ۱۳۸۰ش، ص26-36؛ اماناللهی، موسیقی در فرهنگ لرستان، ۱۳۸۴ش، ص۱۱۷–۱۱۹؛ [https://www.cgie.org.ir/fa/article/240558/چمر باجلان فرخی، «چمر»، وبسایت دانشنامه فرهنگ مردم ایران.]</ref><br />
<br />
== پانویس ==<br />
{{پانویس}}<br />
<br />
== منابع ==<br />
{{آغاز منابع}}<br />
* اسدی، علیرضا، «تاریخچه و پیشینهٔ سیاسی و اجتماعی ایل ملکشاهی، بخش دوم» هفتهنامه نجوا، سال چهاردهم، شمارهٔ ۵۰۳، تاریخ انتشار: یکشنبه ۴ خرداد ۱۳۹۳.<br />
* اماناللهی بهاروند، سکندر، موسیقی در فرهنگ لرستان، تهران، افکار، سازمان میراث فرهنگی، ۱۳۸۴ش.<br />
* ایزدپناه، حمید، «عروسی و سوگواری در روستاهای لرستان و یاری و مددکاری همگان در این دو آیین» نشریه کاوه، تهران، سال ۱۵، شماره ۴، ۱۳۵۶ش.<br />
* باجلان فرخی، محمدحسین، پیشینهٔ اسطورهای مراسم آیینی چمر در ایلام و لرستان، در قلمرو انسانشناسی (مجموعه مقالات)، تهران، افکار، ۱۳۸۸ش.<br />
* باجلان فرخی، محمدحسین، «چمر»، وبسایت دانشنامه فرهنگ مردم ایران، تاریخ انتشار: ۱۳ بهمن ۱۳۹۸ش.<br />
* سیفزاده، سید محمد، پیشینهٔ تاریخی موسیقی لرستان، خرمآباد، افلاک، ۱۳۷۷ش.<br />
* حصوری، علی، سیاوشان، تهران، چشمه، ۱۳۸۴ش.<br />
* حنیف، محمد، سور و سوگ در فرهنگ عامهٔ لرستان و بختیاری، تهران، طرح آینده، ۱۳۸۶ش.<br />
* خوشتراش، علی، «چمر، آیینی باستانی و برآمده از تمدن عیلام» روزنامة شرق، ۱۸ مهر ۱۳۹۰ش.<br />
* «مراسم سنتی چمر»، وبسایت بیتوته، تاریخ بازدید: ۲۴ آبان ۱۴۰۱ش.<br />
* معدوم کُرد، عبدالرحیم بن سعید، دیوان مولوی کُرد، سنندج، کُردستان، چاپ اول، ۱۳۸۹ش.<br />
* موزونی، رضا، «چمری نخستین سمفونی سوگ در تاریخ بشری»، خبرگزاری کردپرس، تاریخ انتشار: ۱۳ دی ۱۳۹۹ش.<br />
* موسوی، سیامک، سوگسرایی و سوگخوانی در لرستان، خرمآباد، ۱۳۸۰ش.<br />
{{پایان منابع}}</div>زینب غفاری