زهرا فاضل: صفحه‌ای تازه حاوی «{{درشت|'''چنار'''}}؛ از درختان بلند، بادوام و دارای تنهٔ بسیار قطور. درخت چنار چنار، درختی بلند، بی‌ثمر و دارای برگ‌های پهن و پنجه‌ای است.[https://vajehyab.com/moein/چنار معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه چنار، سایت...» ایجاد کرد

2026-04-22T11:37:46Z

صفحه‌ای تازه حاوی «{{درشت|'''چنار'''}}؛ از درختان بلند، بادوام و دارای تنهٔ بسیار قطور. جایگزین=درخت چنار|بندانگشتی|درخت چنار چنار، درختی بلند، بی‌ثمر و دارای برگ‌های پهن و پنجه‌ای است.<ref>[https://vajehyab.com/moein/چنار معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه چنار، سایت...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

{{درشت|'''چنار'''}}؛ از درختان بلند، بادوام و دارای تنهٔ بسیار قطور.
[[پرونده:چنار.jpg|جایگزین=درخت چنار|بندانگشتی|درخت چنار]]
چنار، درختی بلند، بی‌ثمر و دارای برگ‌های پهن و پنجه‌ای است.<ref>[https://vajehyab.com/moein/چنار معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه چنار، سایت واژه‌یا]ب.</ref> درخت چنار، درختی بزرگ، پر شاخ و برگ و تنومند است که عمر بسیار زیادی می‌کند.<ref>[https://vajehyab.com/dehkhoda/چنار-2 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه چنار، سایت واژه‌یاب.]</ref>

==واژه‌شناسی چنار==
واژه [[چنار]]، از جمله واژگان کهن در [[زبان فارسی]] است که در منابع گوناگون، به‌صورت‌های مختلفی آمده است؛ برای مثال، این واژه در فارسی پهلوی «چینار»<ref>MacKenzie, A Concise Pahlavi Dictionary, 1971, P22.</ref> و در لغت فرس به‌صورت «چنال»<ref>لغت فرس، اسدی طوسی، ۱۳۱۹ش، ص۳۳۲.</ref> آمده است. نام علمی چنار نیز «پلاتانوس اُرینتالیس» است. در [[زبان عربی]]، چنار را «الدُلب»<ref>خلیل بن احمد، العین، ۱۹۸۱–۱۹۸۲م، ج8، ص41؛{{سخ}}
جوهری، صحاح، ۱۳۷۶ق، ج1، ص125؛{{سخ}}
مظفریان، درختان و درختچه‌های ایران، ۱۳۸۳ش، ص584.</ref> و «صنار»<ref>فیروزآبادی، تاج العروس فی شرح القاموس، ب1414ق؛{{سخ}}
ابن‌منظور، لسان العرب، 1414ق، ذیل دلب و صنر.</ref> می‌خوانند.

==زیستگاه چنار==
دو نوع معروف از درخت چنار در جهان وجود دارد: ۱. چنار ایرانی؛ ۲. چنار آمریکایی. زیستگاه چنار ایرانی، که از نژاد چنارهای خاوری هستند، در مناطق جنوب غربی آسیا و نیز آسیای مرکزی است. در نقاط مختلفی از [[ایران]]، درخت چنار می‌روید.<ref>ثابتی، درختان و درختچه‌های ایران، ۱۳۴۴ش، ص۲۶۱–۲۶۲؛{{سخ}}
حاجی شریفی، اسرار گیاهان دارویی، ۱۳۸۲ش، ص۳۹۷؛{{سخ}}
قهرمان، فلور ایران، ۱۳۶۷ش، ج10، شماره 1221.</ref>

==رویش چنار==
چنار، هم در مناطق کوهستانی و هم در جلگه‌ها و دشت‌ها می‌روید. هرچند، متخصصان بر این باورند که درخت چنار، در خاک مناطق سردسیر و نیز در مناطقی با [[آب]] و هوای معتدل، رویش بهتری دارد. در کنار [[چشمه|چشمه‌ها]]، عمق دره‌ها<ref>داعی‌الاسلام، فرهنگ نظام، ۱۳۶۲ش؛{{سخ}}
عقیلی علوی شیرازی، مخزن الادویة، ۱۳۷۱ش، ص۴۲۲؛{{سخ}}
شرح لکتاب دیاسقوریدوس فی هیولی الطب، ۱۴۰۸ق، ج1، ص23؛{{سخ}}
ابن‌بیطار، الجامع لمفردات الادویة و الاغذیة، ۱۲۹۱ق، ج1، ص94.</ref> و در کنار رودها، درخت‌های چنار، بزرگ و تناور می‌شوند.<ref>انطاکی، تذکرة اولی الالباب، ۱۴۱۶ق، ج1، ص153.</ref> چنار، از جمله درختانی است که به نور علاقه دارد، به‌همین دلیل، از کِشت انبوه آن خودداری می‌کنند.<ref>ثابتی، جنگل‌های ایران، ۱۳۴۶ش، ص163.</ref>

==ویژگی‌های چنار==
[[پرونده:چنار۱.jpg|جایگزین=درخت چنار ۱۷۰۰ ساله در شهر خامنه|بندانگشتی|درخت چنار ۱۷۰۰ ساله در شهر خامنه]]
درختان چنار، به‌طور معمول، ارتفاعی بین ۲۰ تا ۵۰ متر و قطر تنهٔ ۳ متر دارند. پوست این درختان، به‌ویژه درختان چنار ایرانی، سخت و سرخ هستند. هرچند، امروزه، گیاه‌شناسان، پوست چنار را پوستی صاف و خاکستری توصیف کرده‌اند. لایه‌های بیرونی پوست چنار، هر ساله، به‌صورت صفحات نامنظم و در اندازه‌های مختلف از درخت جدا شده و لایه زیرین آنها که در ابتدا، به رنگ مغزپسته‌ای هستند، نمایان می‌شوند. این لایه‌های جدید نیز پس از مدتی کدر شده و رنگ خاکستری به خود می‌گیرند.<ref>مظفریان، درختان و درختچه‌های ایران، ۱۳۸۳ش، ص۵۸۳–۵۸۴؛{{سخ}}
قهرمان، فلور ایران، ۱۳۶۷ش، ج10، شماره 1221؛{{سخ}}
ثابتی، جنگل‌های ایران، ۱۳۴۶ش، ص162.</ref>

طول عمر این نوع از درختان بسیار زیاد است. برخی از متخصصان، از چنارهایی با طول عمر ۲۰۰، ۷۰۰ و ۱۰۰۰ ساله یاد کرده‌اند که نمونه‌هایی از آنها نیز در جهان وجود دارند.<ref>ثابتی، جنگل‌های ایران، ۱۳۴۶ش، ص163؛{{سخ}}
افشار، سفرنامچه (گلگشت در وطن)، ۱۳۸۴ش، ص۱۴۶ و ۱۵۷؛{{سخ}}
گرامی، گل و گیاه در هزار سال شعر فارسی، ۱۳۸۶ش، ص۱۲۵–۱۲۶.</ref> به‌همین دلیل، درختان چنار را با نام «درازعمر» نیز می‌شناسند.<ref>فاضل هروی، ارشاد الزراعه، ۱۳۴۶ش، 198.</ref>

این درختان، میوه ندارند. تنها، میوه‌های گرد و مرکب از چند فندقهٔ خاردار دارند که خوردنی نیست. این میوه‌ها، به‌اندازه گردو بوده و هر ۳ یا ۴ عدد آن به یک دنباله وصل می‌شوند که شکلی شبیه به گوشواره می‌گیرند.<ref>حاجی شریفی، اسرار گیاهان دارویی، ۱۳۸۲ش، ص۳۹6؛{{سخ}}
عقیلی علوی شیرازی، مخزن الادویة، ۱۳۷۱ش، ص۴۲۲؛{{سخ}}
ثابتی، جنگل‌های ایران، ۱۳۴۶ش، ص163؛{{سخ}}
انطاکی، تذکرة اولی الالباب، ۱۴۱۶ق، ج1، ص153-154؛{{سخ}}
گرامی، گل و گیاه در هزار سال شعر فارسی، ۱۳۸۶ش، ص125.</ref>

==پیشینه چنار==
ایرانیان، از دیرباز به کاشت درختان چنار علاقه‌مند بوده‌اند. در بسیاری از شهرهای ایران، درختان چنار کهن‌سالی وجود دارند.<ref>گرامی، گل و گیاه در هزار سال شعر فارسی، ۱۳۸۶ش، ص125.</ref> بر اساس آنچه در منابع کهن آمده، درخت چنار و درخت مو ([[انگور]])، نماد دوام پادشاهی بودند.<ref>فرهادی، «گیاهان و درختان مقدس در فرهنگ ایرانی»، ۱۳۷۲ش، ص۳۲۱؛{{سخ}}
ادی، آیین شهریاری در شرق، ۱۳۴۷ش، ص۳۳.</ref>

پس از ورود [[اسلام]] به ایران، باورهای ایرانی دربارهٔ درخت چنار، با تغییراتی به سایر جوامع اسلامی گسترش یافت. برای مثال، فخرالدین رازی در [[تفسیر قرآن]] کریم، چنار را از بهترین انواع درختان معرفی کرده است.<ref>فخرالدین رازی، التفسیر الکبیر، بیروت، دار الفکر العربی، ۱۴۱۰ق، ج22، ص9.</ref> وجود چنارهای کهن‌سال، در محوطهٔ [[امام‌زاده|امامزادگان]]، نشان از احترام ایرانیان به این درخت دارد.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/224774/چنار علیزاده، «چنار»، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref>

==کاربرد چنار==
===زینت===
چنار، همواره یکی از درختان ثابت در باغ‌ها و کشت‌زارهای ایرانیان بوده است.<ref>باستانی پاریزی، مقدمه بر پژوهشی در شناخت باغ‌های ایرانی، ۱۳۶۵ش، ص۱۳–۱۴؛{{سخ}}
همایونی، فرهنگ مردم سروستان، ۱۳۷۱ش، ص۱۸۸.</ref> سفرنامه‌نویسان نیز چنار را زینت‌بخش باغ‌های ایرانی دانسته‌اند.<ref>تاورنیه، سفرنامه، ترجمهٔ ابوتراب نوری، ۱۳۶۳ش، ص394.</ref>

===سایه===
درخت چنار، دارای سایه وسیعی است. به‌همین دلیل، در کاخ‌ها، باغ‌های سلطنتی، [[خانه]] و سَرای بزرگان کاشته می‌شد.<ref>ویلبر، باغ‌های ایران و کوشک‌های آن، ۱۳۸۳ش، ص۶۰–۶۱؛{{سخ}}
رشیدالدین فضل‌الله، آثار و احیاء، ۱۳۶۸ش، ص۵۵.</ref> مردم ایران، در مسیر راه‌ها و جاده‌ها نیز درختان چنار را می‌کاشتند تا مسافران، در سایهٔ آنها استراحت کنند.<ref>ملگونف، «سفرنامهٔ نواحی شمال ایران»، ۱۳۶۳ش، ص۲۹.</ref> کاشت درخت چنار، همچنان در کنار گذرگاه‌ها، معابر عمومی و در داخل شهرها و خیابان‌ها متداول است.<ref>مظفریان، درختان و درختچه‌های ایران، ۱۳۸۳ش، ص۵۸5؛{{سخ}}
مظفریان، فلور استان یزد، ۱۳۷۹ش، ص357.</ref> از جمله اماکن امروزی، پوشیده شده درختان چنار، خیابان ولیعصر [[تهران]] و کاخ [[موزه]] سعدآباد است.

==چنار در باور مردم ایران==
چنار، از جمله درختان بومی ایران است، به‌همین دلیل، از دیرباز ارتباطی نزدیک میان ایرانیان و این درختان وجود داشته است.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/224774/چنار علیزاده، «چنار»، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> این درخت در میان بسیاری از مردم ایران به «درخت مراد» معروف است. ایرانیان بر این باورند که حضور این نوع از درختان، به [[خانواده]]، کسب و کار و زمین افراد، [[برکت]] می‌بخشد و در حفظ سلامت فرزندان و [[بارداری]] زنان نیز أثرگذار است.<ref>یاحقی، فرهنگ اساطیر، ۱۳۶۹ش، ص۱۷۰؛{{سخ}}
بهار، «درخت مقدس»، ۱۳۵۲ش، ص۹۳.</ref>

باور دیگر نسبت به این درخت، آتش گرفتن خودبه‌خود این درخت است. برخی از مردم معتقدند که چنار کهن‌سال، از درون می‌سوزد.<ref>پورخالقی چترودی، درخت شاهنامه، ۱۳۸۱ش، ص۷۰؛{{سخ}}
آنندراج، ۱۳۳۵ش.</ref> به‌همین دلیل، درختان چنار حالتی تقدس‌گونه داشته و مردم از سوزاندن برگ و شاخه‌های آن امتناع می‌کردند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/240561/چنار شمسایی، «چنار»، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref>

درختان چنار، در برآورده شدن حاجات، دفع [[چشم‌زخم]] و درمان برخی از بیماری‌ها نیز استفاده می‌شدند. برخی از مردم، به‌منظور حاجت‌روایی، در درون تنهٔ خالی این درخت، شمع روشن کرده و به شاخه‌های آن نیز دخیل می‌بستند.<ref>فرهادی، «گیاهان و درختان مقدس در فرهنگ ایرانی»، ۱۳۷۲ش، ص۳۲۰؛{{سخ}}
بهار، «درخت مقدس»، ۱۳۵۲ش، ص۹۳.</ref> در طب مردمی، پوست و برگ چنار را به‌منظور درمان تنگی نفس؛<ref>حکیم مؤمن، تحفه، ۱۳۴۵ش، ص۲۶۹؛{{سخ}}
سرورالدین، الطب الکبیر یا فرشتهٔ نجات، ۱۳۵۰ش، ص۸۴ و ۳۸۱.</ref> پماد تهیه‌شده از برگ تازهٔ آن را برای درمان ورم زانو و بهبود جراحات<ref>ابن‌بیطار، الجامع لمفردات الادویة و الاغذیة، ۱۲۹۱ق، ج1، ص94؛{{سخ}}
ابن‌ربن، فردوس الحکمة، ۱۹۲۸م، ص403؛{{سخ}}
انطاکی، تذکرة اولی الالباب، ۱۴۱۶ق، ج1، ص154.</ref> و جوشاندهٔ برگ چنار به‌همراه سرکه را برای درمان درد دندان<ref>انطاکی، تذکرة اولی الالباب، ۱۴۱۶ق، ج1، ص161.</ref> مفید می‌دانستند.

==چنار در ادبیات فارسی==
درخت چنار، در میان شاعران فارسی‌سُرا نیز معروف بوده است. آنها، اغلب، برگ این درخت را به پنجه و کف دست تشبیه می‌کردند.<ref>[https://vajehyab.com/dehkhoda/چنار-2 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه چنار، سایت واژه‌یاب.]</ref> شاعران و نویسندگان فارسی‌زبان، از واژه چنار، بارها در نظم و نثر خود استفاده کرده‌اند. برای مثال، [[پروین اعتصامی|پروین]] به استقامت این درخت اشاره کرده و گفته است:<ref>[https://ganjoor.net/parvin/divanp/ghasidep/sh28 اعتصامی، دیوان اشعار، قصاید، قصیده شماره 28، سایت گنجور.]</ref>{{سخ}}
{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب|ز چنار آموز، ای دوست گران‌سنگی|چه شوی بر صفت بید ز بادی خم}}
{{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}

[[عنصری بلخی|عنصری]] نیز در شعری به این واژه اشاره کرده است:<ref>[https://ganjoor.net/onsori/oghas/sh30 عنصری، قصاید، شماره 30، سایت گنجور.]</ref>{{سخ}}
{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب|چنار کرد دعا تا مگر بود سخنش |از آن چو پنجهٔ مردم شدست برگ چنار}}
{{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}

[[سنایی]]، در بیتی به چنار اشاره می‌کند:<ref>[https://ganjoor.net/sanaee/divans/ghaside-sanaee/sh26 سنایی، دیوان اشعار، قصاید، قصیده شماره 26، سایت گنجور.]</ref>{{سخ}}
{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب|آن دست و آن زبان که درو نیست نفع خلق| جز چون زبان سوسن و دست چنار نیست}}
{{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}

از جمله چنارهای کهنسال ایرانی می‌توان به درخت چنار شیرین و فرهاد اشاره کرد که در ادبیات فارسی به آن اشاره شده است. [[افسانه|افسانه‌های]] فارسی، کاشت این درخت را به شیرین نسبت داده‌اند.<ref>[https://derakhtkari.com/175/shirin-farhad-tree-of-love کریمی، «درختی که شیرین برای فرهاد کاشت»، سایت درخت کاری.]</ref> این درخت، که با نام «درخت رحمت» نیز معروف شده، در منطقه طاق بستان [[کرمانشاه]] است و در ۱۳۸۸ش، به‌عنوان میراثی طبیعی، توسط سازمان میراث فرهنگی ایران به ثبت رسید. محققان، سال کاشت این گیاه را در ۱۴۲۳م، تخمین زده‌اند.<ref>[http://gitionline.ir/fa/news/23000/جشن-تولد-رحمت-کهنسالترین-درخت-کرمانشاه-برگزار-شد «جشن تولد رحمت، کهنسالترین درخت کرمانشاه برگزار شد»، گیتی آنلاین.]</ref>

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
{{آغاز منابع}}
* آنندراج، محمد پادشاه، به‌تحقیق محمد دبیرسیاقی، تهران، خیام، ۱۳۳۵ش.
* ابن‌بیطار، عبدالله، الجامع لمفردات الادویة و الاغذیة، قاهره، بی‌نا، ۱۲۹۱ق.
* ابن‌ربن، علی، فردوس الحکمة، به‌تحقیق محمد زبیر صدیقی، برلین، چاپخانه آفتاب، ۱۹۲۸م.
* ابن‌منظور، لسان العرب، بیروت، دار صادر، ۱۴۱۴ق.
* ادی، س. ک، آیین شهریاری در شرق، ترجمهٔ فریدون بدره‌ای، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۴۷ش.
* اعتصامی، پروین، دیوان اشعار، قصاید، قصیده شماره ۲۸، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۲ تیر ۱۴۰۱ش.
* افشار، ایرج، سفرنامچه (گلگشت در وطن)، تهران، اختران، ۱۳۸۴ش.
* انطاکی، داوود، تذکرة اولی الالباب، بیروت، مؤسسه الأعلمی للمطبوعات، ۱۴۱۶ق.
* باستانی پاریزی، محمدابراهیم، مقدمه بر پژوهشی در شناخت باغ‌های ایرانی، تهران، یساولی، ۱۳۶۵ش.
* بهار، مهرداد، «درخت مقدس»، الفبا، تهران، س ۱، شماره ۱، ۱۳۵۲ش.
* پورخالقی چترودی، مهدخت، درخت شاهنامه، مشهد، به نشر، ۱۳۸۱ش.
* تاورنیه، ژان باتیست، سفرنامه، ترجمهٔ ابوتراب نوری، به‌تحقیق حمید شیرانی، اصفهان، بی‌نا، ۱۳۶۳ش.
* ثابتی، حبیب‌الله، جنگل‌های ایران، تهران، ابن‌سینا، ۱۳۴۶ش.
* ثابتی، حبیب‌الله، درختان و درختچه‌های ایران، تهران، فرهنگ معاصر، ۱۳۴۴ش.
* «جشن تولد رحمت، کهن‌سال‌ترین درخت کرمانشاه برگزار شد»، گیتی آنلاین، تاریخ بارگذاری: ۱۲ اسفند ۱۳۹۷ش.
* جوهری، اسماعیل، صحاح، به‌تحقیق احمد عبدالغفور عطار، قاهره، بی‌نا، ۱۳۷۶ق.
* حاجی شریفی، احمد، اسرار گیاهان دارویی، تهران، حافظ نوین، ۱۳۸۲ش.
* حکیم مؤمن، محمد، تحفه، تهران، بی‌نا، ۱۳۴۵ش.
* خلیل بن احمد، العین، به‌تحقیق مهدی مخزومی و ابراهیم سامرایی، بغداد، بی‌نا، ۱۹۸۱–۱۹۸۲م.
* داعی‌الاسلام، محمدعلی، فرهنگ نظام، تهران، شرکت دانش، ۱۳۶۲ش.
* دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۲ تیر ۱۴۰۱ش.
* رشیدالدین فضل‌الله، آثار و احیاء، به‌تحقیق منوچهر ستوده و ایرج افشار، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۶۸ش.
* سرورالدین، محمد، الطب الکبیر یا فرشتهٔ نجات، تهران، عطائی، ۱۳۵۰ش.
* سنایی، دیوان اشعار، قصاید، قصیده شماره ۲۶، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۲ تیر ۱۴۰۱ش.
* شرح لکتاب دیاسقوریدوس فی هیولی الطب، به‌تحقیق آلبرت دیتریش، گوتینگن، بی‌نا، ۱۴۰۸ق.
* شمسایی، محمدحسین، «چنار»، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ بازدید: ۲ تیر ۱۴۰۱ش.
* عقیلی علوی شیرازی، محمدحسین، مخزن الادویة، تهران، انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی، ۱۳۷۱ش.
* علیزاده، مهبانو، «چنار»، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ بازدید: ۲ تیر ۱۴۰۱ش.
* عنصری، قصاید، شماره ۳۰، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۲ تیر ۱۴۰۱ش.
* کریمی، صابر، «درختی که شیرین برای فرهاد کاشت»، سایت درخت کاری، تاریخ بازدید: ۲ تیر ۱۴۰۱ش.
* گرامی، بهرام، گل و گیاه در هزار سال شعر فارسی، تهران، سخن، ۱۳۸۶ش.
* فاضل هروی، ارشاد الزراعه، به‌تحقیق محمد مشیری، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۴۶ش.
* فرهادی، مرتضی، «گیاهان و درختان مقدس در فرهنگ ایرانی»، آینده، تهران، س ۹، شماره ۴–۶، ۱۳۷۲ش.
* فخرالدین رازی، التفسیر الکبیر، بیروت، دار الفکر العربی، ۱۴۱۰ق.
* فیروزآبادی، محمد بن یعقوب و مرتضی زبیدی، تاج العروس فی شرح القاموس، به‌تحقیق علی شیری، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۴ق.
* قهرمان، احمد، فلور ایران، تهران، مؤسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع، ۱۳۶۷ش.
* لغت فرس، اسدی طوسی، به‌تحقیق عباس اقبال آشتیانی، تهران، چاپخانه مجلس، ۱۳۱۹ش.
* مظفریان، ولی‌الله، درختان و درختچه‌های ایران، تهران، فرهنگ معاصر، ۱۳۸۳ش.
* مظفریان، ولی‌الله و دیگران، فلور استان یزد، تهران، یزد، ۱۳۷۹ش.
* معین، محمد، فرهنگ فارسی، سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۲ تیر ۱۴۰۱ش.
* ملگونف، گ. «سفرنامهٔ نواحی شمال ایران»، ترجمهٔ پطرس، سفرنامهٔ ایران و روسیه، به‌تحقیق محمد گلبن و فرامرز طالبی، تهران، ۱۳۶۳ش.
* ویلبر، د، باغ‌های ایران و کوشک‌های آن، ترجمهٔ مهین‌دخت صبا، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۸۳ش.
* همایونی، صادق، فرهنگ مردم سروستان، مشهد، به نشر، ۱۳۷۱ش.
* یاحقی، محمدجعفر، فرهنگ اساطیر، تهران، سروش، ۱۳۶۹ش.
* MacKenzie, D. N. , A Concise Pahlavi Dictionary, London, 1971.
{{پایان منابع}}

چنار - تاریخچهٔ نسخه‌ها