زهرا فاضل: صفحه‌ای تازه حاوی «'''چکمه'''؛ کفش ساق‌بلند برای پوشش پا تا زیر زانو
چکمه چکمه، کفشی ساق‌بلند است که عموما تمام پا را تا زیر زانوان در برمی‌گیرد. این پاپوش ، معادل ترکی «موزه» است.[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/%DA%86%DA%A9%D9%85%D9%87 دهخدا، علی‌ا...» ایجاد کرد

2026-04-19T11:40:02Z

صفحه‌ای تازه حاوی «<big>'''چکمه'''</big>؛ کفش ساق‌بلند برای پوشش پا تا زیر زانو 200px|thumb|left|چکمه چکمه، کفشی ساق‌بلند است که عموما تمام پا را تا زیر زانوان در برمی‌گیرد. این پاپوش ، معادل ترکی «موزه» است.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/%DA%86%DA%A9%D9%85%D9%87 دهخدا، علی‌ا...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

<big>'''چکمه'''</big>؛ کفش ساق‌بلند برای پوشش پا تا زیر زانو 
[[پرونده:چکمه.jpg|200px|thumb|left|چکمه]]
چکمه، کفشی ساق‌بلند است که عموما تمام پا را تا زیر زانوان در برمی‌گیرد. این پاپوش ، معادل ترکی «موزه» است.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/%DA%86%DA%A9%D9%85%D9%87 دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه دهخدا، ذیل واژه چکمه.]</ref> نام‌های دیگر آن «خُف»، و «پوتین» است که در شکل‌ها و طرح‌های متنوع و دوره‌های تاریخی متفاوتی وجود داشتند. در سال‌های اخیر، واژه‌ی فرانسوی «بوت» برای آن، در میان ایرانیان رایج شده است.
==تاریخچه==
بنابر تصاویر حک شده بر غاری در اسپانیا، قدمت استفاده از چکمه‌های چرمین به حدود 18 هزار سال قبل از میلاد مسیح برمی‌گردد. در نقاشی‌های به‌جا مانده از دوران ایران‌باستان نیز تصاویر افرادی که در مناطق سردسیر مانند روسیه می‌زیستند و نوعی کفش از جنس پوست حیوانات به‌پا داشتند، مشاهده می‌شود که شبیه به چکمه‌های امروزی است.
# '''ایران پیش از [[اسلام]]''': از قدیمی‌ترین چکمه‌های ایرانی، چکمه‌ای پاشنه‌دار<ref>Amiet, Elam,1966, P.223, vol II, Pl.160. 
اثر مُهر از شوش.</ref> با نوکی به سمت بالا<ref>Amiet, Elam,1966, Pp.318-319, fig 238.</ref> بر پای جنگجویان ایلامی در دوران پیش از آریایی‌ها است.<ref>Amiet, Glyptique Susienne, 1972, vol I, Pp.197-200, vol II,145-148. 
آثار مُهر از شوش.</ref> این چکمه‌ها معمولا ارتفاعی تا زیر زانو یا کوتاه‌تر داشتند که تا قوزک پا را می‌پوشاند.<ref>Idam, Mémoires recherches archéologiques fouilles a Suse, 1900, P.163, Pl.13 
نقش برجستة مفرغی پیروزی ایلامیان از شوش، موزه لوور.</ref> به این چکمه‌های کوتاه‌تر، «نیم‌چکمه» می‌گفتند. بر روی برخی از این چکمه‌های به‌یادگار مانده، نقاشی‌هایی نیز حک شده است.<ref>De Morgan, Jéquier; G. Lampre. Recherches archéologiques,1905, Pp.24-26, Pl.3. 
سنگ یادمان ایلامی، موزه لوور. </ref> بعدها در قوم ماد و پارس، زنان از چکمه‌هایی پاشنه‌دار<ref>Sellwood, Coinage of Parthia, 1980, P.282. 
نقش پشت سکه بلاش اشکانی.</ref> و مردان از چکمه‌هایی بدون‌پاشنه استفاده می‌کردند که روی ساق آن، نقشی 3 گوش حک شده بود.<ref>Pope, A survey of Persian art,1938-1939, vol IV, Pl.124; 
Moorey, The iconography of an Achaemenid stamp-seal acquired in the Lebanon, IRAN,1978, P.149, fig 7. 
اثر مُهر از گنجینه جیحون، موزه لندن.</ref> نمونه‌ای از این نوع چکمه در پای مرد نمکی موزه ایران‌باستان دیده می‌شود.<ref>Vandan, Les reliefs rupestres dُ Elymaid(Iran) de Lُ epoque Parthe,1985, Pp.59-62,145-146, Pl.21-25, fig 6-8. 
نقش برجسته صخره‌ای الیماییان در تنگ سَروَک، شمال بهبهان.</ref>
# ا'''یران پس از اسلام''': در برخی از گزارش‌های تاریخی به کفش [[پیامبر اسلام]] اشاره کرده<ref>ابن‌رافع، منتخب المختار (تاریخ علماء بغداد)، 1357ق، ص96-98.</ref> که خُفی از چرم بوده و بعدها نیز به خلفای اموی و عباسی منتقل شده است.<ref>بخاری، الجامع الصحیح (صحیح بخاری)، ج7، 1391ق، ص494-496؛ 
ابن‌حجر، فتح الباری فی شرح صحیح البخاری، ج10، 1372ق، ص307-309.</ref> این گونه از چکمه‌ها، به‌گونه‌ای بودند که وزیران، گاهی دفتر و قلم خود را در آن جاسازی می‌‌کردند.<ref>ابن‌اثیر، عزالدین ابوالحسن، الکامل فی التاریخ، ج11، 1385ق، ص146.</ref> در آن دوران، چکمه‌های ساخت بصره در جهان معروف بود،<ref>مسعودی، مروج الذهب و معادن الجوهر فی التاریخ، ج4، 1377ق، ص382.</ref> اما چکمه‌های سلاطین ایرانی، اغلب، کارِ دست کفش‌دوزان فارس بود که در اندازه‌ای کوچک‌تر و تنگ‌تر دوخته می‌شدند.<ref>ابن‌حوقل، صورة الارض، 1938-1939م، ص253؛ 
فقیهی، آل‌بویه و اوضاع زمان ایشان، 1357ش، ص341 و 638 و 639؛ 
و نقش سوارکار بر پارچة ابریشمی بی‌بی شهربانوی ری.</ref> 

پادشاهان مغول، چکمه‌هایی نوک‌تیز به رنگ‌های سیاه، سفید، زرد یا قهوه‌ای به‌پا می‌کردند و انتهای شلوار خود را در آن فرو می‌بردند.<ref>لصراف، الفروسیة، الریاض، المکتبة العربیة السعودیة، ج2، 1421ق، ص245، لوحه 200، ورقی از شاهنامه، متروپولیتن، رقم 3-51-57. </ref> روی این چکمه‌ها را با سنگ‌های قیمتی تزئین می‌کردند. موزه (چکمه)، جزء خلعتی‌ای بود که به پادشاهان هدیه می‌دادند.<ref>رشید‌الدین، جامع التواریخ، ج2، 1373ش، ص928 و 1227 و 1247؛ 
ابن‌بطوطه، سفرنامه، ج1، 1361ش، ص225.</ref> در آن روزگار، بسیار از مردم سبلان نیز موزه‌دوز بودند. زنان، از چکمه‌های نوک‌تیز پاشنه‌دار ابریشمین و زربافت استفاده می‌کردند. علما هم، گاهی از چکمه‌هایی به رنگ کرم یا سیاه و در دو نوع پاشنه‌دار و بدون‌پاشنه استفاده می‌کردند.<ref>دهخدا، علی‌اکبر، امثال و حکم، امیرکبیر، ج2، 1363ش، ص617.</ref>
==چکمه در ادبیات عامه مردم==
واژه چکمه و شیوه‌ی استفاده از آن در امثال و کنایات زبان‌ عامه مردم نیز وارد شده است. برای مثال: «چکمه به گردن»: کنایه از عذرخواهی؛ «چکمه به گردن، پیش کسی رفتن»: تسلیم شدن؛ «چکمه مرحاج»: کنایه از چکمه بسیار بزرگ و پاره پاره (مرحاج مخفف میرحاج است که قافله‌سالار حاجیان بود و پاهایی بسیار بزرگ داشت).<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/%DA%86%DA%A9%D9%85%D9%87 دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه دهخدا، ذیل واژه چکمه.]</ref>
==پانویس==
{{پانویس}}
==منابع==
* ابن‌اثیر، عزالدین ابوالحسن، الکامل فی التاریخ، بیروت، دارصادر و داربیروت، ج11، 1385ق.
* ابن‌بطوطه، شرف‌الدین ابوعبدالله، سفرنامه، ترجمة محمدعلی موحد، تهران، علمی و فرهنگی، ج1، 1361ش.
* ابن‌رافع، تقی‌الدین الفاسی، منتخب المختار(تاریخ علماء بغداد)، به‌تحقیق عباس عزاوی، بغداد، 1357ق،
* ابن‌حجر، الامام العسقلانی و احمد بن علی، فتح الباری فی شرح صحیح البخاری، قاهره، دارالفکر، 1372ق.
* ابن‌حوقل، صورة الارض، الطبعة الثانیه، لیدن، بریل، 1938-1939م.
* بخاری، محمد بن اسماعیل، الجامع الصحیح (صحیح بخاری)، محمد محسن خان،Arabic-English ، قاهره، دارالفکر، ج7، 1391ق.
* دهخدا، علی‌اکبر، امثال و حکم، امیرکبیر، ج2، 1363ش.
* دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه دهخدا، سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: 20 مهر 1400ش.
* رشید‌الدین، فضل‌الله همدانی، جامع التواریخ، به‌تصحیح و تحشیه محمد روشن، مصطفی موسوی،تهران، البرز، ج2، 1373ش.
* فقیهی، علی‌اصغر، آل‌بویه و اوضاع زمان ایشان، گیلان، صبا، 1357ش.
* لصراف، شهاب، الفروسیة، الریاض، المکتبة العربیة السعودیة، ج2، 1421ق.
* مسعودی، ابی‌الحسن علی، مروج الذهب و معادن الجوهر فی التاریخ، به‌تحقیق محمد محیی‌الدین عبدالحمید، قاهره، الطبعة الثالث، ج4، 1377ق.
* Amiet, P. Elam, Paris,1966.
* Amiet, P. Glyptique Susienne, Paris,1972, vol I, vol II,145-148, no 1534,1543,1565.
* De Morgan, M: G. Jéquier; G. Lampre. Recherches archéologiques, MDP, VII, Paris,1905.
* Idam, Mémoires recherches archéologiques fouilles a Suse, MDP, I, Paris, 1900.
* Sellwood, D. Coinage of Parthia, London,1980, type 86, no 86.2.
* Moorey,P.The iconography of an Achaemenid stamp-seal acquired in the Lebanon, IRAN, XVI, 1978.
* Pope,U. A survey of Persian art, ed, P. Ackerman, Oxford,1938-1939, vol IV, no x.
* Vandan bergheL;K.Schippmann.Les reliefs rupestres dُ Elymaid(Iran) de Lُ epoque Parthe, Gent, 1985.

چکمه - تاریخچهٔ نسخه‌ها