https://iranpedia.net/w/index.php?action=history&feed=atom&title=%DA%A9%D9%85%D8%A7%D9%86%DA%86%D9%87کمانچه - تاریخچهٔ نسخهها2026-06-07T11:26:33Zتاریخچهٔ نسخهها برای این صفحه در ویکیMediaWiki 1.44.2https://iranpedia.net/w/index.php?title=%DA%A9%D9%85%D8%A7%D9%86%DA%86%D9%87&diff=48007&oldid=prevلیلا حاجی علیلو: صفحهای تازه حاوی «left| '''<big>کمانچه،</big>''' از سازهای موسیقی اصیل ایرانی. کمانچه، از سازهای اصیل ایرانی با قدمت بسیار بوده و در موسیقی ایرانی جایگاه ویژهای دارد. کهنترین گونۀ کمانچه، غیژک / قیچک است که ایرانیان پیش از دوران اسلامی، آن...» ایجاد کرد2026-05-24T13:48:46Z<p>صفحهای تازه حاوی «<a href="/w/index.php?title=%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87:%DA%A9%D9%85%D8%A7%D9%86%DA%86%D9%87.jpg&action=edit&redlink=1" class="new" title="پرونده:کمانچه.jpg (صفحه وجود ندارد)">300px|thumb|left|</a> '''<big>کمانچه،</big>''' از سازهای موسیقی اصیل ایرانی. کمانچه، از سازهای اصیل ایرانی با قدمت بسیار بوده و در <a href="/wiki/%D9%85%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%82%DB%8C" title="موسیقی">موسیقی</a> ایرانی جایگاه ویژهای دارد. کهنترین گونۀ کمانچه، غیژک / قیچک است که ایرانیان پیش از دوران اسلامی، آن...» ایجاد کرد</p>
<p><b>صفحهٔ تازه</b></p><div>[[پرونده:کمانچه.jpg|300px|thumb|left|]]<br />
'''<big>کمانچه،</big>''' از سازهای موسیقی اصیل ایرانی.<br />
<br />
کمانچه، از سازهای اصیل ایرانی با قدمت بسیار بوده و در [[موسیقی]] ایرانی جایگاه ویژهای دارد. کهنترین گونۀ کمانچه، غیژک / قیچک است که ایرانیان پیش از دوران اسلامی، آن را بهکار میگرفتند و امروزه نیز در سیستان و بلوچستان ایران و برخی مناطق شمال افغانستان، پرکاربرد است. ویولن، نسخه پیشرفته کمانچه بهشمار میرود. مهارت ساختن و نواختن ساز كمانچه در فهرست میراث فرهنگی ناملموس جهان به ثبت رسیده است.<br />
==معرفی==<br />
کمانچه، ساز مشهور ایرانی، دارای سه یا چهار سیم و کاسهای کوچک بوده و با کمانه نواخته میشود. برخی، کاسه کمانچه را از پوست جوز هندی میسازند و با پوست حیوانات میپوشانند.<ref> [https://vajehyab.com/dehkhoda/%DA%A9%D9%85%D8%A7%D9%86%DA%86%D9%87?q=%DA%A9%D9%85%D8%A7%D9%86%DA%86%D9%87 معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژة کمانچه.]</ref> کمانچه در نقاط دیگری مانند مصر نیز کاملا مورد توجه است، ولی عموم صاحبنظران مصری و عرب، این ساز را ایرانی میدانند. گونۀ بزرگتر کمانچه با نام غیژک / قیچک در موسیقی سنتی افغانستان بسیار رایج است.<ref>[https://saednews.com/.post/ashnayy-kaml-ba-saz-gychk-ya-ghzhk-ix2n «آشنایی کامل با ساز قیچک یا غژک»، وبسایت ی ساعدنیوز.]</ref> در هند پایه کمانچه را از چوب یا عاج استولی و در غرب از آهن میسازند. کمانچهها در مصر دارای دو سیم است.<ref>[https://www.sid.ir/paper/442374/fa#downloadbottom منظمی، «تاریخچه ساز کمانچه»، 1381ش، ص 111-104.]</ref> <br />
نخستین نشانههای تاریخی کمانچه درسده چهارم هجری در کتاب الکبیر اثر [[فارابی|ابونصر فارابی]] دیده شده است؛ وی در این کتاب از کمانچه با نام عربی [[رباب]] یاد کرده است.<ref> [https://lorestan.mcth.ir/notices/news/ID/852/%DA%A9%D9%85%D8%A7%D9%86%DA%86%D9%87%D8%8C-%D9%86%D9%88%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D9%88-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%84%D8%B1%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86 «کمانچه، نوای تاریخ و فرهنگ لرستان»، وبسایت اداره کل میراث فرهنگی،گردشگری و صنایع دستی استان لرستان.]</ref> کمانچه از سازهای اصلی موسیقی ایران در دوران [[صفویه]] و [[قاجاریه]] بهشمار میآمد.<ref> [https://jfadram.ut.ac.ir/article_23271_bd9285d599886c506a55bdcb9888f7af.pdf رهبر و دیگران، «سازهای موسیقی دوره صفوی به روایت کمپفرو شاردن»، 1389ش، ص24.]</ref> در دوره صفویه وسیلهای که با آن کمانچه را مینواختند کمان نامیده میشد که پس از ورود ویولون به ایران بهنام فرانسوی آرشه تغییر پیدا کرد.<ref> [https://www.ilna.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%87%D9%86%D8%B1-6/751419-%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D9%86%D8%A7%D8%B5%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%AE%D9%88%D8%B4-%D9%86%D9%88%D8%A7%D «سرگذشت و پیشینه ساز کمانچه و کمانچهکشی»، خبرگزاری کار ایران.]</ref> در یکی از نقاشیهای عمارت هشت بهشت اصفهان که از دوره صفویه بهجا مانده است تصویر بانویی در حال نواختن کمانچه بهچشم میخورد.<ref>[https://www.karnaval.ir/blog/kamancheh سارانی، «آشنایی با ساز کمانچه میراث ناملموس ایران در یونسکو»، وبسایت کارناوال.]</ref><br />
[[پرونده:اجزای کمانچه.jpg|200px|thumb|left|تصویری از اجزای کمانچه]]<br />
<br />
==ساختار کمانچه==<br />
ساخت کلی کمانچه از فلز، استخوان، پوست و چوب است. طول آن از پایۀ فلزی تا قسمت بالای سرپنجه 75 تا 80 سانتیمتر است. اجزای کمانچه عبارتاند از: کاسۀ طنینی از جنس چوب، پوست کاسه از جنس پوست آهو، بره و بز یا ماهی، خرک از جنس استخوان یا چوب، 4 سیم، دسته از چوب گردو،<ref>[https://tarikhema.org/info/11932/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DA%86%D9%87-%D8%B3%D8%A7%D8%B2-%DA%A9%D9%85%D8%A7%D9%86%DA%86%D9%87/ «تاریخچة ساز کمانچه»، وبسایت تاریخ ما.]</ref> سرپنجه از جنس چوب، چهار عدد گوشی بهشکل زوج، شیطانک، سیمگیر از جنس فلز یا چوب،<ref> [https://farhangsazan.com/%D8%A2%D8%B4%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D8%B3%D8%A7%D8%B2-%DA%A9%D9%85%D8%A7%D9%86%DA%86%D9%87/ «آشنایی با ساز کمانچه»، وبسایت فرهنگسازان معاصر.]</ref> پایه و آرشه از جنس چوب با کمی انحنا.<ref>[https://www.karnaval.ir/blog/kamancheh سارانی، «آشنایی با ساز کمانچه | میراث ناملموس ایران در یونسکو»، وبسایت کارناوال.]</ref><br />
<br />
==نواختن کمانچه==<br />
نوع نواختن کمانچه متفاوت است و این تفاوت در حالت اجرا، نشستن و نواختن نوازنده دیده میشود. در گذشته نوازنده بر روی زمین مانند حالت تشهد در نماز مینشست و کمانچه را عمود و صاف نزدیک زانوی چپ قرار میداد و شروع به نواختن میکرد و برای استفاده از سیمهای مختلف، ساز را روی پایه میچرخاند؛ اما امروزه نوازنده بر روی صندلی مینشیند، ساز را یا روی پای چپ و یا بین دو پا بهحالت کج میگیرد و برای استفاده از سیمهای مختلف، زاویۀ دست راست خود را تغییر میدهد.<ref> [https://www.shahravamusic.ir/%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%B9-%DA%A9%D9%85%D8%A7%D9%86%DA%86%D9%87-%D9%88-%D8%AE%D8%B5%D9%88%D8%B5%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D8%A2%D9%86%D9%87%D8%A7/ «انواع کمانچه و خصوصیات آنها»، وبسایت شهرآوا.]</ref> متداولترین کوک کمانچه آن است که سیمهای اول و دوم نسبت بههم فاصلۀ چهارم یا پنجم دارند و سیم سوم یک اکتاو بمتر از سیم اول، و سیم چهارم یک اکتاو بمتر از سیم دوم است. امروزه کمانچه مانند ویولن کوک و انگشتگذاری میشود.<ref> [https://ferdowsacademy.com/%D8%A2%D9%85%D9%88%D8%B2%D8%B4-%DA%A9%D9%88%DA%A9-%DA%A9%D9%85%D8%A7%D9%86%DA%86%D9%87/ «روش کوک کمانچه در دستگاههای ایرانی»، وبسایت آموزشگاه موسیقی فردوس.]</ref><br />
<br />
==سازندگان و نوازندگان کمانچه==<br />
با ورود ویولن، اگرچه توجه نوازندگان ایرانی به کمانچه کمتر شد، اما این ساز همچنان در موسیقی ایرانی، زنده است و علاقمندان خاص خود را دارد. ابراهیم قنبریمهر (1307-1401ش)<ref>[https://www.mehrnews.com/news/5561197/%D8%A7%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%87%DB%8C%D9%85-%D9%82%D9%86%D8%A8%D8%B1%DB%8C-%D9%85%D9%87%D8%B1-%D9%87%D9%86%D8%B1%D9%85%D9%86%D8%AF-%D9%BE%DB%8C%D8%B4%DA%A9%D8%B3%D9%88%D8%AA-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C-% سعیدی، «ابراهیم قنبریمهر هنرمند پیشکسوت سازسازی درگذشت»، خبرگزاری مهر.]</ref> و قدرتالله کردی (متولد 1330ش) از سازندگان نامدار کمانچه در دورۀ معاصر هستند.<ref> [https://rasekhoon.net/mashahir/show/594226/%D9%82%D8%AF%D8%B1%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%DB%8C «قدرتاللَّه کردی»، وبسایت راسخون.]</ref> همچنین در ادامه راه نوازندگان معروف دورههای صفویه و قاجاریه<ref> [https://www.ilna.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%87%D9%86%D8%B1-6/751419-%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D9%86%D8%A7%D8%B5%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%AE%D9%88%D8%B4-%D9%86%D9%88%D8%A7%D «سرگذشت و پیشینه ساز کمانچه و کمانچهکشی»، خبرگزاری کار ایران.]</ref> که وصف آنها در آثار مستشرقان نیز آمده است،<ref>[https://www.ilna.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%87%D9%86%D8%B1-6/751419-%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D9%86%D8%A7%D8%B5%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%AE%D9%88%D8%B4-%D9%86%D9%88%D8%A7%D «سرگذشت و پیشینه ساز کمانچه و کمانچهکشی»، خبرگزاری کار ایران.]</ref> در دورۀ معاصر نیز نوازندگانی مانند رضاخان باربد، علیاصغر بهاری، محمد مقدمی، علیاکبر شکارچی، مهدی آذر سینا، هادی منتظری، درویشرضا منظمی، داوود گنجهای و محمد مقدسی، کمانچه مینوازند.<ref> [http://zendegisalam.khorasannews.com/newspaper/BlockPrint/41556 «دیروز و امروز کمانچه»، وبسایت روزنامة خراسان.]</ref> <br />
==انواع کمانچه در ایران==<br />
کمانچه در ایران بهدلیل تنوع اقوام ایرانی، متنوع است؛ برای مثال، کمانچه از سازهای اصلی قوم [[ترکمن]] بهحساب میآید وکمانچۀ ترکمن کوچکترین کمانچۀ ایرانی محسوب میشود. کاسۀ کمانچة ترکمن کوچکتر و در ساخت آن از پوست نوعی سگماهی استفاده شده است.<ref>[https://farhangsazan.com/%D8%A2%D8%B4%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D8%B3%D8%A7%D8%B2-%DA%A9%D9%85%D8%A7%D9%86%DA%86%D9%87/ «آشنایی با ساز کمانچه»، وبسایت فرهنگ سازان معاصر.]</ref> کمانچۀ آذری با کاسهای بزرگتر و سیمهای فنری ساخته میشود، دستۀ این نوع کمانچه کوتاه، یکتکه و از جنس چوب گردو است و پوست ضخیمی بر روی آن کشیده میشود. این تفاوتهای ساختاری موجب شده تا صدای آن بهنسبت کمانچههای دیگر بمتر شود. کمانچۀ لری که تال هم نام دارد، در دو شکل ساخته میشود یک نوع آن دارای کاسۀ پشت بسته و مدور و نوع دیگر آن کاسۀ پشت باز و مخروطی شکل است.<ref> [https://www.shahravamusic.ir/%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%B9-%DA%A9%D9%85%D8%A7%D9%86%DA%86%D9%87-%D9%88-%D8%AE%D8%B5%D9%88%D8%B5%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D8%A2%D9%86%D9%87%D8%A7/ «انواع کمانچه و خصوصیات آنها»، وبسایت شهرآوا.]</ref> گونهای از کمانچه که غیژک نامیده میشود، در استانهای سیستان و بلوچستان و هرمزگان بیشتر رواج دارد و گاه این ساز را برای معالجۀ امراض، مینوازند. در افغانستان نیز از قیچک در مجالس عروسی و مراسمهای [[شادی]] استفاده میکنند.<ref> [https://saednews.com/.post/ashnayy-kaml-ba-saz-gychk-ya-ghzhk-ix2n «آشنایی کامل با ساز قیچک یا غژک»، وبسایت ساعدنیوز.]</ref> امروزه استفاده از کمانچه در ایران کاهش یافته و ویولن بهعنوان کمانچۀ فرنگی، جای آن را گرفته است.<ref>[https://www.jamaran.news/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D9%85%D8%A7%D8%B2%D9%86%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86-221/817055-%D9%85%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%82%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%88%DB%8C%D9%88%D9%84%D9%86-%DB%8C%D8%A7-%DA%A9%D9%85%D8%A7%D9%86%DA%86%D9 حسننیا، «موسیقی ایرانی، ویولن یا کمانچه»، پایگاه اطلاعرسانی و خبری جماران.]</ref><br />
<br />
==ثبت جهانی== <br />
مهارت ساختن و نواختن ساز كمانچه، در كمیتۀ بینالمللی [[یونسکو|یونسكو]] برای پاسداری از میراث فرهنگی ناملموس در 1396ش بهثبت جهانی رسیده است.<ref>[https://fa.irunesco.org/%D9%87%D9%86%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D8%AE%D8%AA%D9%86-%D9%88-%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AE%D8%AA%D9%86-%DA%A9%D9%85%D8%A7%D9%86%DA%86%D9%87-2017/ «هنر ساختن و نواختن کمانچه (۱۳۹۶)»، کمسیون ملی یونسکو- ایران.]</ref><br />
<br />
==پانویس==<br />
{{پانویس}}<br />
<br />
==منابع==<br />
* «آشنایی با ساز کمانچه»، وبسایت فرهنگسازان معاصر، تاریخ درج مطلب: 10 بهمن 1400ش.<br />
* «آشنایی کامل با ساز قیچک یا غژک»، وبسایت ساعدنیوز، تاریخ درج مطلب: 6 اسفند 1401ش.<br />
* «انواع کمانچه و خصوصیات آنها»، وبسایت شهرآوا، تاریخ بازدید: 21 آبان 1402ش.<br />
* «تاریخچۀ ساز کمانچه»، وبسایت تاریخ ما، تاریخ بازدید: 24 آبان 1402ش.<br />
* حسننیا، محسن، «موسیقی ایرانی، ویولن یا کمانچه»، پایگاه اطلاعرسانی و خبری جماران، تاریخ درج مطلب: 28 آذر 1396ش.<br />
* سارانی، پریوش، «آشنایی با ساز کمانچه میراث ناملموس ایران در یونسکو»، وبسایت کارناوال، تاریخ درج مطلب: 25 مرداد 1400ش.<br />
* «سرگذشت و پیشینۀ ساز کمانچه و کمانچهکشی»، خبرگزاری کار ایران، تاریخ درج مطلب: 28 فروردین 1398ش.<br />
* سعیدی، علیرضا، «ابراهیم قنبریمهر هنرمند پیشکسوت سازسازی درگذشت»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 21 مرداد 1401ش.<br />
* «دیروز و امروز کمانچه»، وبسایت روزنامۀ خراسان، تاریخ بازدید: 24 آبان 1402ش.<br />
* «روش کوک کمانچه در دستگاههای ایرانی»، وبسایت آموزشگاه موسیقی فردوس، تاریخ بازدید: 24 آبان 1402ش.<br />
* رهبر، ایلناز و دیگران، «سازهای موسیقی دورۀ صفوی به روایت کمپفرو شاردن»، نشریۀ هنرهای زیبا، شمارة 41، 1389ش.<br />
* «قدرت اللَّه کردی»، وبسایت راسخون، تاریخ درج مطلب: 21 فروردین 1390ش.<br />
* «کمانچه، نوای تاریخ و فرهنگ لرستان»، وبسایت ادارۀ کل میراث فرهنگی،گردشگری و صنایع دستی استان لرستان، تاریخ درج مطلب 17 اسفند 1399ش.<br />
* معین، محمد، فرهنگ فارسی، وبسایت واژهیاب، تاریخ بازدید: 21 آبان 1402ش.<br />
* منظمی، درویشرضا، «تاریخچۀ کمانچه»، نشریة هنرهای زیبا ، شمارة 12، 1381ش.<br />
* «هنر ساختن و نواختن کمانچه (۱۳۹۶)»، کمسیون ملی یونسکو- ایران، تاریخ درج مطلب: 27 آذر 1396ش.</div>لیلا حاجی علیلو