https://iranpedia.net/w/index.php?action=history&feed=atom&title=%DA%AF%D9%88%D9%87%D8%B1%D8%B4%D8%A7%D8%AF_%D8%A8%DB%8C%DA%AF%D9%85گوهرشاد بیگم - تاریخچهٔ نسخهها2026-06-07T17:50:59Zتاریخچهٔ نسخهها برای این صفحه در ویکیMediaWiki 1.44.2https://iranpedia.net/w/index.php?title=%DA%AF%D9%88%D9%87%D8%B1%D8%B4%D8%A7%D8%AF_%D8%A8%DB%8C%DA%AF%D9%85&diff=43423&oldid=prevحبیب الله نجفی: صفحهای تازه حاوی «نگارهای از گوهرشاد بیگم <big>'''گوهرشاد بیگم،'''</big> بانوی نیکوکار، هنرپرور و مشهور در ایران و افغانستان. گوهرشاد بیگم، همسر سلطان شاهرخ، فرزند امیر تیمور گورکانی، بانوی نیکوکاری بود که بناهای ماندگار و موقوفهها...» ایجاد کرد2026-05-09T12:22:13Z<p>صفحهای تازه حاوی «<a href="/w/index.php?title=%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87:%DA%AF%D9%88%D9%87%D8%B1_%D8%B4%D8%A7%D8%AF.jpeg&action=edit&redlink=1" class="new" title="پرونده:گوهر شاد.jpeg (صفحه وجود ندارد)">300px|thumb|left|نگارهای از گوهرشاد بیگم</a> <big>'''گوهرشاد بیگم،'''</big> بانوی نیکوکار، هنرپرور و مشهور در ایران و افغانستان. گوهرشاد بیگم، همسر سلطان شاهرخ، فرزند امیر تیمور گورکانی، بانوی نیکوکاری بود که بناهای ماندگار و موقوفهها...» ایجاد کرد</p>
<p><b>صفحهٔ تازه</b></p><div>[[پرونده:گوهر شاد.jpeg|300px|thumb|left|نگارهای از گوهرشاد بیگم]]<br />
<big>'''گوهرشاد بیگم،'''</big> بانوی نیکوکار، هنرپرور و مشهور در ایران و افغانستان.<br />
<br />
گوهرشاد بیگم، همسر سلطان شاهرخ، فرزند امیر تیمور گورکانی، بانوی نیکوکاری بود که بناهای ماندگار و موقوفههای ارزشمندی در ایران و افغانستان از او بهجا مانده است. دو مسجد گوهرشاد، در شهر [[مشهد]] و [[هرات]]، از شاهکارهای هنری و [[معماری اسلامی]]، از جملۀ آثار ماندگار این بانوی سازنده است.<br />
==نامگذاری==<br />
گوهرشاد بیگم، به گوهرشاد خاتون، گوهرشاد آغا و به لقبهای بلقیس زمان، مهدعُلیا، قیدانۀ دوران و ستر عظمی نیز شهرت دارد.<ref>[https://www.pishkhan.com/news/117882 «درباره میراث 600 سالۀ گوهرشاد بیگم در سالروز ساخت مسجد گوهرشاد»، وبسایت روزنامۀ خراسان.]</ref><br />
<br />
==خانواده==<br />
گوهرشاد، در 757ش متولد شد<ref>حسنزاده، «گوهرشاد بیگم، الگوی زن مهاجر»، 1397ش، ص93.</ref> و تباری مغولی داشت. پدر او، یکی از نجیبزادگان اُولُوس جِغتای (منطقۀ حکومت جغتای، یکی از پسران چنگیز) بود و اجداد گوهرشاد، لقب «تَرخانی» داشتند؛ این لقب در ماوراءالنهر، متعلق به کسانی بود که میتوانستند بدون مزاحمت در جلسۀ پادشاه وارد شده و بدون اجازه با او دیدار کنند.<ref>[https://www.pishkhan.com/news/117882 «درباره میراث 600 سالۀ گوهرشاد بیگم در سالروز ساخت مسجد گوهرشاد»، وبسایت روزنامۀ خراسان.]</ref> مادر گوهرشادبیگم، بانو «خانزاده بیگم» بود که در آبان 790ش در [[شهر مشهد]] درگذشته و در جوار مرقد [[امام رضا]] دفن شد.<ref>حسنزاده، «گوهرشاد بیگم، الگوی زن مهاجر»، 1397ش، ص93.</ref> <br />
==شخصیت== <br />
گوهرشاد بیگم، عاشق ادبیات و شعر بود. او به [[زبان فارسی]] حرف میزد و این زبان را در دربار سلطنتی به زبان رسمی تبدیل کرده بود. همچنین، به شاعران و نویسندگان احترام زیادی میگذاشت و همیشه از معماران، هنرمندان، اهل فن و نقاشان، حمایت میکرد.<ref>حسنزاده، «گوهرشاد بیگم، الگوی زن مهاجر»، 1397ش، ص103.</ref> <br />
==ازدواج==<br />
گوهرشاد بیگم در سن 14 سالگی با شاهرخ فرزند تِیمُور گُورکَانی، ازدواج کرد.<ref>حسنزاده، «گوهرشاد بیگم، الگوی زن مهاجر»، 1397ش، ص93.</ref> شاهرخ تیموری، بهمدت 43 سال بر مناطق وسیعی از افغانستان و ایران حکومت و پایتخت تیموریان را در سال 784ش از سمرقند به [[هرات]] منتقل کرد.<ref>حسنزاده، «گوهرشاد بیگم، الگوی زن مهاجر»، 1397ش، ص94.</ref> او مردی صلحجو، دیندار، بخشنده و هنردوست بود که به عمران و آبادی کشور اهمیت میداد. این ویژگی او با شخصیت گوهرشاد بیگم هماهنگ بود و آزادی عمل قابل توجهی را برای او فراهم میکرد.<ref>معرفیون و بنیسعید، «بررسی فعالیتهای گوهرشاد تیموری در زمینۀ سیاست، فرهنگ و تمدن تمیوریان»، 1396ش، ص112.</ref> <br />
==گرایش مذهبی==<br />
برخی با استناد به تلاشهای گوهرشاد برای آبادانی [[مشهد]]، بهویژه، تزیین و ساختوساز [[حرم امام رضا]] و دفن مادر او در جوار آن حضرت، این خانم نیکوکار را شیعهمذهب میدانند، اما بعضی دیگر بهدلیل اینکه [[حرم امام رضا]]، طی چندین قرن، برای عموم [[مسلمانان]]، اعم از شیعه و سنی، محترم و مقدس بوده، استدلال بالا را در گرایش شیعی این بانو کافی نمیدانند. با این همه، در ارادت و علاقۀ گوهرشاد بیگم به [[امام هشتم]] [[شیعیان]]، هیچ تردیدی نیست.<ref>[https://www.pishkhan.com/news/117882 «درباره میراث 600 سالۀ گوهرشاد بیگم در سالروز ساخت مسجد گوهرشاد»، وبسایت روزنامۀ خراسان.]</ref> <br />
==فعالیتهای سیاسی==<br />
گوهرشاد بیگم، اهل سیاست نیز بود و در امور اجرایی نقش فعالی داشت.<ref>[https://dailies.gov.af/anis/%DA%AF%D9%88%D9%87%D8%B1%D8%B4%D8%A7%D8%AF-%D8%A8%DB%8C%DA%AF%D9%85%D8%8C-%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%88%DB%8C-%D8%AE%D8%B1%D8%AF%D9%85%D9%86%D8%AF-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1-%D8%AA%DB%8C%D9%85%D9%88/ «گوهرشاد بیگم، بانوی خردمند دربار تیموریان»؛ وبسایت روزنامۀ انیس.]</ref> در اواخر حکومت شاهرخ میرزا، نفوذ او در دربار بسیار زیاد شده بود تا آنجا که دخالتهای این بانو در امور سیاسی، یکی را به اوج اقتدار میرساند و دست دیگر را از حکومت کوتاه میکرد.<ref>معرفیون و بنیسعید، «بررسی فعالیتهای گوهرشاد تیموری در زمینه سیاست، فرهنگ و تمدن تمیوریان»، 1396ش، ص113.</ref> <br />
==تربیت فرزند==<br />
===1. میرزا ابراهیم===<br />
اولین فرزند او، «میرزا ابراهیم» است که در شهریور 773ش متولد و در خرداد 813ش درگذشت. او، خوشنویس و کتیبهنگار ماهری بود. در حال حاضر، قرآنی به [[خط نسخ]] بسیار عالی از او در موزۀ کتابخانۀ آستان قدس رضوی موجود است.<ref>[https://www.sid.ir/paper/94453/fa میرزاابوالقاسمی، «ابراهیم سلطان و کتیبه نگاری »، وبسایت اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی.]</ref> <br />
===2. میرزا بایسنقر===<br />
پسر دوم گوهرشاد بیگم، «میرزا بایسُنقُر» است که در سال 779ش متولد و در سال 813ش درگذشت. او در خوشنویسی و [[خط ثلث]]، سرآمد دیگر خطاطان زمان خود بود. کتیبۀ پیشطاق [[مسجد گوهرشاد]] به خط ثلث، از هنرهای بایسنقر است که بهدست خود او نگاشته شده است.<ref>حسنزاده، «گوهرشاد بیگم، الگوی زن مهاجر»، 1397ش، ص99-101.</ref> <br />
==آثار فرهنگی و معماری گوهرشاد در مشهد==<br />
[[پرونده:مسجد-گوهرشاد-با-گنبدی-فیروزه-ای.jpg|300px|thumb|left|مسجد گوهرشاد بیگم در مشهد با گنبد فیروزهای]]<br />
===1. مسجد گوهرشاد مشهد===<br />
گوهرشاد بیگم، در سن 32 سالگی به زیارت [[امام رضا]] در [[مشهد]] رفت. او نذر کرده بود که گردنبند الماسنشان خود را برای ساخت مسجدی، هزینه کند. گوهرشاد، گردنبند را فروخت و خرج مسجد را از دارایی خود، فراهم کرد.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/2395831/%D8%B2%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D9%87-%DA%AF%D8%B1%D8%AF%D9%86%D8%A8%D9%86%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%A7%D8%B3%D8%B4-%D8%B1%D8%A7-%D8%AE%D8%B1%D8%AC-%D8%A8%D8%B2%D8%B1%DA%AF%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B1%D8%AF شریفی، «زنی که گردنبند الماسش را خرجبزرگترین مسجدایران کرد»، خبرگزاری مهر]</ref> او به معماران دستور داد تا مسجدی بسازند که در هنرهای شاخص اسلامی، بینظیر باشد. گوهرشاد بیگم، بهطور دائم از مراحل ساخت مسجد بازدید میکرد و بر اجرا و ساخت این اثر بزرگ جهانی نظارت کامل داشت.<ref>خوشدل، «تطبیـق نقوش گیاهی و هندسـی در دو مسجد گوهرشـاد مشهد و هرات»، 1395ش، ص39.</ref> عملیات احداث این مسجد، در سال ۷۹۴ش در ضلع جنوبی [[حرم رضوی]] آغاز شد و در سال ۷۹۷ش به پایان رسید.<ref>[https://fa.wikifeqh.ir/%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF_%DA%AF%D9%88%D9%87%D8%B1%D8%B4%D8%A7%D8%AF?hilight=%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%B1+%D8%BA%DB%8C%D8%A7%D8%AB+%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86+%D8%AA%D8%B1%D8%AE%D8%A7%D9%86 «مسجد گوهرشاد» ویکی فقه.]</ref> نام گوهرشاد بیگم در دو محل از بنای مسجد، یکی در بالای درِ ورودی ایوان دارالسیاده و دیگری در کتیبۀ ایوان مقصوره با خط شاهزاده بایسنقر میرزا با کاشی معرق، بهعنوان بانی مسجد نگاشته شده است.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF_%DA%AF%D9%88%D9%87%D8%B1%D8%B4%D8%A7%D8%AF «مسجد گوهرشاد»، وبسایت ویکی شیعه.]</ref><br />
<br />
===2. موقوفات گوهرشاد در مشهد===<br />
این زن نیکوکار، مستغلات و املاک زیادی را برای مصالح [[مسجد گوهرشاد]] [[مشهد]]، وقف کرده که از جملۀ آنها، 61 دهنه دکان بوده است. دکانهای موقوفه، به [[مسجد گوهرشاد]] متصل بود که در طرح توسعۀ [[حرم امام رضا]] قرار گرفت و اکنون وجود ندارد؛ اما [[آستان قدس رضوی]] بهجای آن، ساختمان [[کتابخانۀ گوهرشاد]] را در صحن شیخ بهایی ساخته است.<ref>علیزاده و سام، «بررسی موقوفات در دوران تیموری»، 1394، ص150.</ref> <br />
==آثار فرهنگی و معماری گوهرشاد بیگم در هرات==<br />
===1. مدرسۀ گوهرشاد===<br />
گوهرشاد بیگم، در زمان حکومت همسر خود شاهرخ میرزا، [[مدرسه گوهرشاد|مدرسۀ گوهرشاد]] را برای دانشمندان و طلبههایی که از هر طرف برای تحصیل علم و دانش به شهر [[هرات]] میآمدند، بنیان گذاشت و استادان ورزیده را برای مدیریت و تدریس، استخدام کرد. ساخت این مدرسه، در سال 796ش شروع و در سال 811ش، به پایان رسید.<ref>حسنزاده، «گوهرشاد بیگم، الگوی زن مهاجر»، 1397ش، ص106.</ref> ساختمان مدرسه، دارای چهار منار<ref>حسنزاده، «گوهرشاد بیگم، الگوی زن مهاجر»، 1397ش، ص106.</ref> و از نظر کاشیکاری، [[نقاشی]]، کتیبهنویسی و میناتوریهای استفاده شده در بنای ساختمان، از مجللترین بناهای دورۀ تیموریان در [[هرات]] بود.<ref>حسنزاده، «گوهرشاد بیگم، الگوی زن مهاجر»، 1397ش، ص107.</ref> <br />
===2. مسجد جامع گوهرشاد در هرات===<br />
گوهرشاد بیگم، در كنار رود انجيل [[هرات]] و در شمال شرقی مدرسۀ گوهرشاد، مسجد جامع بسیار بزرگی ساخت که طول آن 106 متر و عرض آن 64 متر بود. صحن داخلی آن (به ابعاد ۵۲ متر در ۴۹ متر) از دو راهرو در دو طبقه و یک ایوان در وسط هر ضلع، تشکیل شده بود.<ref>کرمی دربندی و خزاعی، «بررسی و تحلیل تناسبات هندسی آثار قوامالدین شیرازی نمونۀ مطالعاتی مسجد گوهرشاد مشهد و مسجد گوهرشاد هرات»، 1400ش، ص38.</ref> در حال حاضر، از مسجد گوهرشاد هرات، بهدلیل تخریب آن توسط عبدالرحمان خان پادشاه وقت افغانستان بهواسطۀ اصرار و نگرانی انگلیسیها از پیشروی و حملۀ روسها، تنها یک [[منار|مناره]] باقی مانده است.<ref>کرمی دربندی و خزاعی، «بررسی و تحلیل تناسبات هندسی آثار قوامالدین شیرازی نمونۀ مطالعاتی مسجد گوهرشاد مشهد و مسجد گوهرشاد هرات»، 1400ش، ص34.</ref> <br />
[[پرونده:آرامگاه گوهرشاد بیگم.jpg|300px|thumb|left|آرامگاه گوهرشاد بیگم در شهر هرات]]<br />
===3. مقبرۀ گوهرشاد===<br />
گوهرشاد، مقبرۀ زیبایی برای خود و امیر شاهرخ ساخت که هنوز وجود داشته و بهنام «[[مقبرۀ گنبد سبز]]» مشهور است. زمانیکه شاهرخ میرزا، همسر گوهرشاد بیگم، در سال 825ش، در [[شهر ری]] در گذشت، جسد او را به [[هرات]] انتقال دادند و در داخل این مقبرۀ باشکوه دفن کردند.<ref>[https://dailies.gov.af/anis/%DA%AF%D9%88%D9%87%D8%B1%D8%B4%D8%A7%D8%AF-%D8%A8%DB%8C%DA%AF%D9%85%D8%8C-%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%88%DB%8C-%D8%AE%D8%B1%D8%AF%D9%85%D9%86%D8%AF-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1-%D8%AA%DB%8C%D9%85%D9%88/ «گوهرشاد بیگم، بانوی خردمند دربار تیموریان»؛ وبسایت روزنامۀ انیس.]</ref> <br />
==بناهای دیگر گوهرشاد در هرات==<br />
بهدستور گوهرشاد بیگم، بناهای عامالمنفعۀ دیگری مانند [[کتابخانه]]، [[مهمانسرا]]،<ref>معرفیون و بنیسعید، «بررسی فعالیتهای گوهرشاد تیموری در زمینۀ سیاست، فرهنگ و تمدن تمیوریان»، 1396ش، ص117</ref> خانقاه (عبادتگاه صوفیان)، دارالحدیث، [[بیمارستان]]، [[حمام]] و دکانهای موقوفه، در شهر هرات ساخته شد.<ref>علیزاده و سام، «بررسی موقوفات در دوران تیموری»، 1394، ص149.</ref> <br />
==مدرسۀ گوهرشاد در بلخ==<br />
او، در [[بلخ]] نیز مدرسهای بسیار زیبا ساخت که به مدرسۀ گوهرشاد مشهور شد.<ref>علیزاده و سام، «بررسی موقوفات در دوران تیموری»، 1394، ص149.</ref> <br />
==درگذشت==<br />
سرانجام گوهرشاد بیگم در 18 مرداد 836ش در سن 81 سالگی بر اثر توطئۀ چند نفر و بهدستور «میرزا سلطان ابوسعید تیموری» برادرزادۀ شاهرخ، در [[هرات]] به قتل رسید.<ref>حسنزاده، «گوهرشاد بیگم، الگوی زن مهاجر»، 1397ش، ص92.</ref> پیکر او را در [[هرات]]، در [[مدرسۀ گوهرشاد]] که خود، آن را ساخته بود، در کنار مزار شاهرخ میرزا به خاک سپردند. پسر او، میرزا بایسنقر نیز در این مدرسه، در جوار قبر مادر و پدر خود دفن شده است.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/91774/%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%DA%AF%D9%88%D9%87%D8%B1%D8%B4%D8%A7%D8%AF-%D8%A2%D8%BA%D8%A7-757-835 «زندگینامه گوهرشاد آغا، وبسایت همشهری آنلان.]</ref> <br />
<br />
==پانویس==<br />
{{پانویس}}<br />
==منابع==<br />
* میرزاابوالقاسمی، محمدصادق، «ابراهیم سلطان و کتیبهنگاری»، وبسایت اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی، تاریخ بازدید: 27 آذر 1401ش.<br />
* «بررسی فعالیتهای گوهرشاد تیموری در زمینۀ سیاست، فرهنگ و تمدن تمیوریان»، فصلنامۀ تاریخ نو، سال 7، شمارۀ 21، زمستان 1396ش.<br />
* حسنزاده، سهیلا، «گوهرشاد بیگم، الگوی زن مهاجر»، دو فصلنامۀ علمی و تخصصی مطالعات پژوهشی زنان، سال پنجم، شمارۀ 8، 1397ش.<br />
* خوشدل، مرضیه، «تطبیـق نقوش گیاهی و هندسـی در دو مسجد گوهرشـاد مشهد و هرات»، 1395ش.<br />
* «دربارۀ میراث 600 سالۀ گوهرشاد بیگم در سالروز ساخت مسجد گوهرشاد»، وبسایت روزنامۀ خراسان، تاریخ درج مطلب: 25 تیر 1396ش.<br />
* «زندگینامه گوهرشاد آغا»، وبسایت همشهری آنلان، تاریخ درج مطلب: 11 مهر 1388ش.<br />
* شریفی، زهره، «زنی که گردنبند الماسش را خرجبزرگترین مسجد ایران کرد»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 21 فروردین 1392ش.<br />
* علیزاده، زهره و سام، علی، «بررسی موقوفات در دوران تیموری»، فصلنامۀ وقف میراث جاویدان، شمارۀ 91 و 92، 1394ش. <br />
* کرمی دربندی و خزاعی، وحید و مریم، «بررسی و تحلیل تناسبات هندسی آثار قوامالدین شیرازی نمونه مطالعاتی مسجد گوهرشاد مشهد و مسجد گوهرشاد هرات»، فصلنامۀ علمی مرمت و معماري ايران، سال 11، شماره 28، 1400ش.<br />
* «گوهرشاد بیگم، بانوی خردمند دربار تیموریان»، وبسایت روزنامۀ انیس، تاریخ درج مطلب: 2 ژانویه 2019م.<br />
* «مسجد گوهرشاد»، وبسایت ویکی شیعه، تاریخ بازدید: 27 آذر 1401ش.<br />
* «مسجد گوهرشاد»، وبسایت ویکی فقه، تاریخ بازدید: 27 آذر 1401ش.<br />
* معرفیون و بنیسعید، «بررسی فعالیتهای گوهرشاد تیموری در زمینه سیاست، فرهنگ و تمدن تمیوریان»، 1396ش.</div>حبیب الله نجفی