روز دانشجو
روز دانشجو؛ مناسبتی سالانه در ایران، در بزرگداشت و یادآوری نقش دانشجویان در تحولات سیاسی و اجتماعی کشور.
روز دانشجو در ایران هر سال در ۱۶ آذر ماه گرامی داشته می‌شود. این مناسبت به یاد کشته‌شدن سه دانشجوی دانشگاه تهران در جریان اعتراض‌های پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ش شکل گرفته است که پس از آن، واقعۀ ۱۶ آذر به یکی از رویدادهای ماندگار تاریخ جنبش دانشجویی ایران تبدیل شد و در دهه‌های بعد، این روز افزون بر یادبود آن واقعه، فرصتی برای بیان دیدگاه‌ها و مطالبات دانشجویان بوده است.
معرفی و تاریخچه
پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ش، فضای سیاسی ایران و دانشگاه‌ها تحت تأثیر تحولات ناشی از بازگشت محمدرضا پهلوی به قدرت قرار داشت. در آذر همان سال، هم‌زمان با سفر ریچارد نیکسون، معاون رئیس‌جمهور وقت آمریکا، به ایران، اعتراض‌هایی در دانشگاه تهران شکل گرفت. در ۱۶ آذر ماه، نیروهای نظامی وارد دانشگاه شدند و در جریان برخورد با دانشجویان دانشکدۀ فنی، مصطفی بزرگ‌نیا، مهدی شریعت‌رضوی و احمد قندچی کشته شدند. این واقعه به نمادی از اعتراض دانشجویان به حضور نظامی در دانشگاه و شرایط سیاسی آن دوره تبدیل و نیز به‌دلیل مقاومت و ایستادگی دانشجویان این سرزمین در برابر استعمار غرب، روز دانشجو نام گرفت.
جایگاه روز دانشجو
در گفتمان رسمی جمهوری اسلامی ایران، روز دانشجو افزون بر یادبود واقعۀ ۱۶ آذر، با مفاهیمی چون استقلال‌خواهی، عدالت‌طلبی و استکبارستیزی نیز پیوند یافته است. این برداشت در پیام‌ها و سخنان رسمی به‌مناسبت این روز بازتاب داشته و بر نقش دانشجویان در پیشرفت علمی و مشارکت در مسائل اجتماعی و سیاسی کشور تأکید می‌کند.
گرامیداشت
مراسم روز دانشجو در دانشگاه‌های ایران اغلب با سخنرانی، نشست‌های پرسش‌وپاسخ، گفت‌وگو و مناظره میان تشکل‌های دانشجویی و برنامه‌های فرهنگی و علمی همراه است. در برخی دانشگاه‌ها، این مراسم فرصتی برای دیدار دانشجویان با مسئولان و طرح مستقیم مسائل دانشگاه و جامعه فراهم می‌کند.
محتوا و فضای مراسم در دوره‌های مختلف یکسان نبوده است. در برخی سال‌ها، دانشجویان با برگزاری تجمع یا طرح انتقاد از مسئولان، مطالبات خود را بیان کرده‌اند؛ برای نمونه، مراسم ۱۶ آذر سال ۱۳۹۸ش در شماری از دانشگاه‌ها با تجمع‌ها و شعارهای اعتراضی همراه بود. در سال ۱۴۰۰ش نیز نمایندگان تشکل‌های دانشجویی در دیدار با رئیس‌جمهور و رئیس مجلس، انتقادها و مطالباتی دربارۀ عملکرد مسئولان، مسائل اقتصادی و وضعیت دانشگاه‌ها مطرح کردند. همچنین، برگزاری این مراسم‌ها گاه با اختلاف‌نظرهای سیاسی، اعتراض به سخنان مسئولان یا حاشیه‌هایی دربارۀ امکان سخنرانی و پوشش رسانه‌ای همراه بوده است. افزون بر آن، این مناسبت در دوره‌های مختلف، بستری برای طرح موضوعاتی مانند آزادی بیان، عملکرد دولت، سیاست خارجی، مسائل اقتصادی و وضعیت دانشگاه بوده است. گزارش‌های مربوط به مراسم روز دانشجو در دولت‌های مختلف نشان می‌دهد که شرایط سیاسی و اجتماعی هر دوره بر موضوع سخنرانی‌ها، نوع مطالبات و فضای این نشست‌ها اثر گذاشته است.