اعتراضات دی ۱۴۰۴: تفاوت میان نسخه‌ها

اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴ش؛ مجموعه‌ای از تظاهرات و تجمعات اعتراضی در شهرهای مختلف ایران.

اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴ش، در پی نوسانات شدید و ناگهانی قیمت ارز و طلا در هفتم دی و برداشته‌شدن ارز ابتدا از بازار علاءالدین تهران آغاز شد و به تدریج به برخی شهرهای دیگر تسری یافت. اجرای شتابزدۀ طرح حذف ارز ترجیحی و افزایش قیمت کالاهای اساسی، نارضایتی‌های معیشتی را تشدید کرد. این اعتراضات در مقایسه با دو دوره اعتراضی گسترده پیشین (آبان ۱۳۹۸ش و شهریور ۱۴۰۱ش) در هفتۀ اول، از نظر گستره و شدت محدودتر ارزیابی شد. در روزهای ۱۸ و ۱۹ دی، با فراخوان‌ها و حمایت‌های رسانه‌ای و مجازی گروه‌های مخالف، بخشی از اعتراضات از محور اقتصادی اولیه فاصله گرفت و به درگیری‌های خشونت‌آمیز، تخریب اموال عمومی و اقدامات اغتشاش‌گرانه منجر شد. ویژگی اصلی این دوره، ترکیب اعتراضات معیشتی و اقتصادی با شعارهای سیاسی و در عین حال، تقارن آن با اقدامات خشونت‌بار و اغتشاش افراد وابسته بود که واکنش‌های متفاوت مسئولان و نهادهای حکومتی را در پی داشت. روند اعتراضات فراز و نشیب‌هایی داشت و در نهایت، پیامدهایی در حوزه‌های امنیتی، اجتماعی و اقتصادی برجای گذاشت.  

== '''تاریخچه اعتراضات دی ۱۴۰۴''' ==

اعتراضات از روز یکشنبه هفتم دی‌ماه ۱۴۰۴ش و همزمان با افزایش ناگهانی قیمت سکه و دلار کلید خورد. تجمعات اعتراضی ابتدا در بازارهای تهران از جمله پاساژ علاءالدین، خیابان جمهوری و بازار شوش شکل گرفت و با تعطیلی برخی مغازه‌ها همراه بود.<ref>[https://www.isna.ir/news/1404100704554/%D8%AA%D8%AC%D9%85%D8%B9-%D8%AC%D9%85%D8%B9%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%DA%A9%D8%B3%D8%A8%D9%87-%D9%BE%D8%A7%D8%B3%D8%A7%DA%98-%D8%B9%D9%84%D8%A7%D8%A1%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%B6-%D8%A8%D9%87-%D8%A8%DB%8C-%D8%AB%D8%A8%D8%A7%D8%AA%DB%8C-%D9%82%DB%8C%D9%85%D8%AA «تجمع جمعی از کسبه پاساژ علاءالدین در اعتراض به بی‌ثباتی قیمت ارز»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> در روزها و هفته‌های بعد، دامنه اعتراضات به شهرهای دیگری از جمله مشهد، اصفهان، ایلام، لرستان، چهارمحال و بختیاری، فارس و کرمانشاه کشیده شد.<ref>[https://farsnews.ir/tehran/1767475079426048879/%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%B4-%D9%85%DB%8C%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D8%A8%D8%B1%D9%86%DA%AF%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3-%D8%A7%D8%B2-%D8%AA%D8%AD%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D8%AA-%D8%B4%D8%A8-%DB%B1%DB%B3-%D8%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%B4%D9%87%D8%B1%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%87%D8%A7 «گزارش میدانی خبرنگاران فارس از تحرکات شب ۱۳ دی در تهران و شهرستان‌ها»، خبرگزاری فارس]</ref> همزمان، شبکه‌های اجتماعی و برخی رسانه‌های خارجی فارسی‌زبان، پوشش گسترده و جهت‌داری از این تحرکات آغاز کردند. برخلاف دو دورۀ پیشین که اعتراضات به سرعت اوج گرفت، داده‌های پوشش رسانه‌ای در هفته اول حاکی از گسترش کندتر این دور از اعتراضات بود.<ref>[https://alamejonoob.ir/?p=18336 «وقایع دی به علت نادیده انگاشتن اعتراضات گذشته بود/چرا از گروه‌های مرجع اعتبارزدایی شده است؟»، پایگاه خبری تحلیلی علم جنوب.]</ref>  

در میانۀ این ناآرامی‌ها، دولت در تاریخ ۱۳ دی، طرح حذف ارز ترجیحی و پرداخت نقدی یارانه را به‌طور ناگهانی اعلام کرد. هرچند این اقدام می‌توانست پاسخی به خواسته‌های معیشتی تلقی شود، اما برخی معتقدند اجرای شتابزدۀ آن بدون توضیح کافی، باعث افزایش سریع قیمت کالاهای اساسی شد. این افزایش قیمت، نارضایتی بیشتری در میان مردم ایجاد کرد و به تشدید اعتراضات انجامید. وقوع حوادثی چون درگیری‌ها و کشته‌شدن تعدادی از مردم به دست اغتشاش‌گران در استان ایلام به‌ویژه در شهر ارکواز ملکشاهی، در هفته دوم، به تشدید و تعمیق ناآرامی‌ها انجامید. این حوادث، بازتاب وسیعی در رسانه‌های بین‌المللی و شبکه‌های اجتماعی داشت و با واکنش‌ها و اظهارنظرهای برخی مقامات کشورهای غربی همراه شد.<ref>[https://www.irna.ir/news/86049168/%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%B6%D8%A7%D8%AA-%D8%AF%DB%8C-%D9%85%D8%A7%D9%87-%DB%B1%DB%B4%DB%B0%DB%B4-%D8%B4%DB%8C%D8%A8-%D9%86%D8%B2%D9%88%D9%84-%D9%88-%D8%B5%D8%B9%D9%88%D8%AF-%D9%88-%D9%BE%D8%B1%D8%A7%DA%A9%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C «روند اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴؛ شیب نزول و صعود و پراکندگی»، خبرگزاری ایرنا.]</ref>

در ادامه، بر اساس گزارش‌های منتشر شده، در روزهای ۱۸ و ۱۹ دی‌ماه، با انتشار فراخوان‌هایی از سوی رضا پهلوی و تشویق و حمایت آشکار گروه‌های و رسانه‌های مخالف نظام ایران و شماری از سلبریتی‌ها در فضای مجازی<ref>[https://www.khabaronline.ir/news/2172506/%D8%B3%D9%84%D8%A8%D8%B1%DB%8C%D8%AA%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%AC-%D9%86%D8%B4%DB%8C%D9%86-%DA%86%DA%AF%D9%88%D9%86%D9%87-%D9%81%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%82%D8%AA%D9%84-%D9%88-%D8%BA%D8%A7%D8%B1%D8%AA-%D9%88-%D8%A7%D8%BA%D8%AA%D8%B4%D8%A7%D8%B4-%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D8%AF%D9%86%D8%AF «سلبریتی‌های خارج نشین چگونه فرمان قتل و غارت و اغتشاش می دادند؟»، خبر آنلاین.]</ref> و همچنین گزارش‌هایی مبنی بر حضور و تحرک عوامل اخلالگر، بخشی از صحنه‌های اعتراضی از تمرکز بر مطالبات اولیۀ اقتصادی فاصله گرفت. این دوره با درگیری‌های شدیدتر در برخی مراکز استان‌ها همراه شد و گزارش‌هایی از حضور گروه‌های مسلح، افزایش خشونت‌ها، تخریب اموال عمومی و مردمی و کشتار توسط اغتشاشگران نیز منتشر شد.<ref>[https://www.khabaronline.ir/news/2172209/%D9%BE%D9%86%D8%AC-%D9%85%D9%88%D8%AC-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%B6%D8%A7%D8%AA-%D8%AF%DB%8C-1404-%D8%A8%D9%87-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%AC%D9%84%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%BE%D9%88%D8%B1-%D9%85%D9%88%D8%AC%D9%87-%D8%A7%D9%88%D9%84-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D8%B1 «پنج موج اعتراضات دی 1404 به روایت جلایی‌پور؛ موج اول بازار، موج دوم در شهرهای کوچک با نرخ بیکاری بالای چهل درصد و موج سوم با خشونت بی سابقه»، خبر آنلاین:]</ref>

== '''زمینه‌ها و ماهیت اعتراضات اعتراضات دی ۱۴۰۴''' ==

برخی از تحلیلگران معتقدند ریشۀ اصلی اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴ش را باید در بستر تاریخی چند دهه‌ای و در تعامل پیچیده عوامل داخلی و خارجی جستجو کرد. از نگاه آنان، این اعتراضات صرفاً یک حادثۀ مقطعی نیست، بلکه نقطۀ اوج انباشت مطالبات اقتصادی و اجتماعی است که به‌ویژه طی دو دهۀ گذشته، تحت تأثیر تحریم‌های بین‌المللیِ هدفمند و فشارهای خارجی برای تضعیف ارزش پول ملی و ایجاد تورم ساختاری، تشدید شده است.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/6730933/%D8%AF%DB%8C-%DB%B1%DB%B4%DB%B0%DB%B4-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%DA%86%D9%87-%DA%AF%D8%B0%D8%B4%D8%AA «دی ۱۴۰۴ در ایران چه گذشت؟»، خبرگزاری مهر.]</ref> این تحلیلگران بر این باورند که تحریم‌ها به‌عنوان یک عامل خارجی، عمداً برای کاهش رفاه عمومی و ایجاد نارضایتی طراحی شده‌اند. در کنار این عامل، ناتوانی نهادهای داخلی در ایجاد مکانیسم‌های مؤثر برای انتقال و پاسخگویی به مطالبات، نبود احزاب قدرتمند و نهادهای واسط و نیز ضعف در مدیریت اقتصادی که منجر به احساس بی‌عدالتی و محرومیت در بخش‌هایی از جامعه شده، بستر اجتماعی اعتراضات را فراهم کرده است.<ref>[https://www.sharghdaily.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA-6/1080862-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%B6%D8%A7%D8%AA-%D8%AF%DB%8C-%D9%85%D8%A7%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87-%DB%8C%DA%A9-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D9%87-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3-%D9%88%DB%8C%D8%AF%D8%A6%D9%88 «اعتراضات دی ماه از نگاه یک جامعه شناس+ ویدئو»، وب‌سایت مشرق.]</ref>  

همزمان، اقدامات تحریک‌آمیز بازیگران خارجی و گروه‌های معارض برون‌مرزی نیز به‌عنوان عامل تشدیدکننده عمل کرده است. گزارش‌ها حاکی از آن است که این گروه‌ها با سوءاستفاده از فضای نارضایتی‌های مشروع، با دریافت حمایت‌های مالی و رسانه‌ای، درصدد برآمدند تا اعتراضات مسالمت‌آمیز را به سمت خشونت و ناآرامی‌های سازمان‌یافته سوق دهند. این امر موجب دوگانگی در صحنه اجتماعی و پیچیده‌تر شدن تمایز بین اعتراض مدنی و آشوب شد.<ref>[https://www.irna.ir/news/86049168/%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%B6%D8%A7%D8%AA-%D8%AF%DB%8C-%D9%85%D8%A7%D9%87-%DB%B1%DB%B4%DB%B0%DB%B4-%D8%B4%DB%8C%D8%A8-%D9%86%D8%B2%D9%88%D9%84-%D9%88-%D8%B5%D8%B9%D9%88%D8%AF-%D9%88-%D9%BE%D8%B1%D8%A7%DA%A9%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C «روند اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴؛ شیب نزول و صعود و پراکندگی»، خبرگزاری ایرنا.]</ref>

از نظر ماهیتی، برخلاف اعتراضات ۱۳۹۸ش بعد از افزایش قیمت بنزین و ۱۴۰۱ش بعد از در گذشت مهسا امینی، جرقۀ این دوره بیشتر ماهیت اقتصادی معطوف به بازار داشت.<ref>[https://www.irna.ir/news/86049168/%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%B6%D8%A7%D8%AA-%D8%AF%DB%8C-%D9%85%D8%A7%D9%87-%DB%B1%DB%B4%DB%B0%DB%B4-%D8%B4%DB%8C%D8%A8-%D9%86%D8%B2%D9%88%D9%84-%D9%88-%D8%B5%D8%B9%D9%88%D8%AF-%D9%88-%D9%BE%D8%B1%D8%A7%DA%A9%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C «روند اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴؛ شیب نزول و صعود و پراکندگی»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> تحلیل‌ها همچنین به تغییر نسبی بافت معترضان نسبت به دوره‌های قبل اشاره دارند، با حضور پررنگ‌تر کاسبان، کسبۀ خرده‌پا و اقشاری که پیشتر ممکن بود کمتر در اعتراضات خیابانی دیده شوند؛ این ناآرامی‌ها در شرایطی رخ داد که دورنمای رفع محدودیت‌های خارجی مبهم به نظر می‌رسید.<ref>[https://rahevatan.ir/%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF-%D8%A7%D8%B1%D9%85%DA%A9%DB%8C-%D9%BE%D9%84%DB%8C%D8%B3-%D9%85%D8%B1%D8%A7%D9%82%D8%A8-%D9%85%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%B6%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D8%B4%D8%AF-%D8%A7%D8%B9%D8%AA/ «آزاد ارمکی: پلیس مراقب معترضان باشد/ اعتراض را جمع نکنید، مدنی‌اش کنید»، وب‌سایت راه وطن.] </ref>

برخی از نویسندگان در تحلیل ماهیت این اعتراضات، بر ویژگی اعتراضی‌بودن جامعۀ ایران به‌عنوان نشانه‌ای از پویایی و مطالبه‌گری برای بهترشدن شرایط زندگی تأکید کرده‌اند. در این تحلیل اعتراض نه یک بحران صرف، بلکه بیانگر وجود نیروی اجتماعی فعال و خواهان بهبود توصیف شده است. به‌نظر تحلیل‌گران حل این چالش‌ها مستلزم توجه به سازوکارهای نهادی برای تبدیل اعتراض به گفتمان مدنی و پاسخ‌گویی به مطالبات صنفی و اقتصادی در کانال‌های تعریف‌شده است.<ref>[https://rahevatan.ir/%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF-%D8%A7%D8%B1%D9%85%DA%A9%DB%8C-%D9%BE%D9%84%DB%8C%D8%B3-%D9%85%D8%B1%D8%A7%D9%82%D8%A8-%D9%85%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%B6%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D8%B4%D8%AF-%D8%A7%D8%B9%D8%AA/ «آزاد ارمکی: پلیس مراقب معترضان باشد/ اعتراض را جمع نکنید، مدنی‌اش کنید»، وب‌سایت راه وطن.]</ref>

== سیر تحول اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴ ==

برخی از نویسندگان اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴ش را در قالب پنج موج مجزا دسته‌بندی کرده و در یک تحلیل‌جامعه‌شناختی، چارچوبی برای فهم توالی و ماهیت متفاوت این ناآرامی‌ها ارائه کرده که در ذیل آمده است:

* موج اول با اعتراضات کسبه و بازاریان در پاسخ به افزایش نرخ ارز آغاز شد. در این مرحله، رویکرد حاکمیت همراه با همدلی نسبی توصیف شده و مدیریت آن کم‌هزینه ارزیابی شده است.

* موج دوم به شهرهای کوچک با نرخ بیکاری بسیار بالا (مانند ملکشاهی و آبدانان) گسترش یافت. در این موج، گزارش‌هایی از درگیری‌های شدیدتر به‌ویژه در مواجهه با پایگاه‌های نیروهای امنیتی مطرح شده است.

* موج سوم با فراخوان‌هایی برای اعتراض در شهرهای بزرگ کشور و با ویژگی «خشونت بی‌سابقه» همراه بود. تحلیل مذکور، حاملان این موج را ترکیبی از جوانان بیکار و عصبانی، بخشی از مردم ناراضی، گروه‌های مسلح شناخته‌شده و نیز هسته‌های نوپدید تحریک‌شده از خارج می‌داند که هدف را «گسترش آشوب» عنوان کرده است.

* موج چهارم به‌صورت تجمعات گسترده هواداران نظام جمهوری اسلامی و همچنین شهروندان مخالف خشونت شکل گرفت. این موج به تقبیح اقدامات خشونت‌گرایانه پرداخت و به همراه اقدامات امنیتی، منجر به فروکش موقت درگیری‌ها شد.

* موج پنجم مربوط به شرایط پس از رفع محدودیت‌های اینترنت است. در این مرحله، تحلیلگر بر سه متغیر کلیدی تأکید دارد: آمادگی نظامی-امنیتی برای دفاع، توانایی دولت در مدیریت معیشت و تاب‌آوری افکار عمومی در مقابل جنگ روانی. از نگاه این تحلیل، خروج از این شرایط مستلزم توجه همزمان به این سه عامل است.<ref>[https://www.khabaronline.ir/news/2172209/%D9%BE%D9%86%D8%AC-%D9%85%D9%88%D8%AC-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%B6%D8%A7%D8%AA-%D8%AF%DB%8C-1404-%D8%A8%D9%87-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%AC%D9%84%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%BE%D9%88%D8%B1-%D9%85%D9%88%D8%AC%D9%87-%D8%A7%D9%88%D9%84-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D8%B1 «پنج موج اعتراضات دی 1404 به روایت جلایی‌پور؛ موج اول بازار، موج دوم در شهرهای کوچک با نرخ بیکاری بالای چهل درصد و موج سوم با خشونت بی سابقه»، خبر آنلاین:] </ref>

== '''ویژگی‌های اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴''' ==

تحلیل‌گران شاخصۀ قابل توجه این رخداد را همزمانی و درهم‌تنیدگی اعتراضات مسالمت‌آمیز معیشتی با خشونت و اقدامات اغتشاش‌گرانه می‌دانند. در حالی که تجمعات ابتدایی در شهرهای بزرگ عمدتاً حول محور اقتصادی و با شعارهای سیاسی بود، به‌تدریج و به‌ویژه پس از حوادث ایلام، رسانه‌ها از گسترش درگیری‌های فیزیکی، تخریب اموال عمومی، سنگ‌پرانی به نیروهای انتظامی و حتی از حمله به مراکز حکومتی در برخی شهرها خبر می‌دادند.<ref>[https://www.irna.ir/news/86049168/%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%B6%D8%A7%D8%AA-%D8%AF%DB%8C-%D9%85%D8%A7%D9%87-%DB%B1%DB%B4%DB%B0%DB%B4-%D8%B4%DB%8C%D8%A8-%D9%86%D8%B2%D9%88%D9%84-%D9%88-%D8%B5%D8%B9%D9%88%D8%AF-%D9%88-%D9%BE%D8%B1%D8%A7%DA%A9%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C «روند اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴؛ شیب نزول و صعود و پراکندگی»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> این تقارن، هم فضای عمومی را پیچیده‌تر کرد و هم بر سختی تمایز قائل‌شدن بین معترضان و آشوبگران افزود. یکی دیگر از ویژگی‌های برجستۀ این دور از اعتراضات، تغییر در ترکیب جمعیتی معترضان بود. به گفتۀ پژوهشگران، نسل‌های جوان دهه‌های ۷۰ و ۸۰ش که با چالش‌هایی چون بیکاری، ناامنی شغلی و احساس سقوط طبقاتی مواجهند، هستۀ اصلی را تشکیل دادند. این تغییر نشان می‌داد مسأله فراتر از معیشت، با بحران‌های هویتی، مطالبات اجتماعی و احساس ناامیدی از آینده نیز پیوند خورده است. برخی تحلیل‌ها از احتمال مداخله و سوءاستفاده گروه‌های مسلح قومی یا سیاسی با اهداف جداگانه در بستر این ناآرامی‌ها خبر دادند.<ref>[https://fararu.com/fa/news/943700/%D9%86%D8%A7%DA%AF%D9%81%D8%AA%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D9%BE%D8%B4%D8%AA-%D9%BE%D8%B1%D8%AF%D9%87-%D8%AD%D9%88%D8%A7%D8%AF%D8%AB-%D8%AF%DB%8C-%D9%85%D8%A7%D9%87-%D9%81%D9%82%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%AA-%DB%8C%D8%A7-%D8%A8%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B9%DB%8C%D8%B4%D8%AA «ناگفته‎‌هایی از پشت‌پرده حوادث دی‌ماه؛ فقدان عدالت یا بحران معیشت؟»، وب‌سایت فرارو.]</ref>

بر پایۀ گزارش‌های تحلیلی و اسناد منتشر شده از سوی برخی مراکز پژوهشی و نهادهای نظارتی، در مراحل تشدید درگیری‌ها، نشانه‌هایی از سازماندهی و تحریک برای تبدیل ناآرامی‌های اجتماعی به خشونت ساختاریافته مشاهده شده است. این گزارش‌ها به حضور و فعالیت شبکه‌های برانداز، از جمله گروه‌های مسلح مخالف نظام و دریافت‌کنندگان حمایت مالی و رسانه‌ای از خارج از کشور اشاره دارند که با هدف بی‌ثبات‌سازی، در جهت تشدید خشونت و ایجاد ناامنی گسترده عمل کردند. همچنین، برخی از این تحلیل‌ها به بهره‌برداری بازیگران خارجی خاص از جمله رژیم صهیونیستی و برخی محافل سیاسی آمریکا، برای بهره‌برداری از نارضایتی‌های داخلی به منظور تضعیف امنیت ملی ایران اشاره کرده‌اند.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/6726466/%D8%AA%D8%AD%D9%84%DB%8C%D9%84-%D8%A8%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%AE%DB%8C%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%AF%D9%BE%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%B1%D9%88%D8%B1%DB%8C%D8%B3%D9%85-%D9%88-%D9%85%D8%AF%D8%A7%D8%AE%D9%84%D9%87-%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%AC%DB%8C «تحلیل بحران اخیر ایران؛ ردپای تروریسم و مداخله خارجی»، خبرگزاری مهر.]</ref>

 

 

در سطح عملیاتی، اقداماتی مانند تغییر رییس بانک مرکزی و آغاز طرح حذف ارز ترجیحی و واریز مستقیم یارانه صورت گرفت که البته اثرات متفاوتی داشت.<ref>[https://www.irna.ir/news/86049168/%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%B6%D8%A7%D8%AA-%D8%AF%DB%8C-%D9%85%D8%A7%D9%87-%DB%B1%DB%B4%DB%B0%DB%B4-%D8%B4%DB%8C%D8%A8-%D9%86%D8%B2%D9%88%D9%84-%D9%88-%D8%B5%D8%B9%D9%88%D8%AF-%D9%88-%D9%BE%D8%B1%D8%A7%DA%A9%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C «روند اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴؛ شیب نزول و صعود و پراکندگی»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> نیروهای انتظامی و امنیتی ضمن تـأکید بر حق اعتراض مردم،<ref>[https://www.irna.ir/news/86047115/%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D8%B1%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%B6-%D8%AD%D9%82-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85-%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D8%A7%D9%85%D8%A7-%D8%A8%D8%A7-%D8%A7%D8%BA%D8%AA%D8%B4%D8%A7%D8%B4%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%A7-%D9%82%D8%A7%D8%B7%D8%B9%DB%8C%D8%AA-%D8%A8%D8%B1%D8%AE%D9%88%D8%B1%D8%AF «سردار رادان: اعتراض حق مردم است/ اغتشاشگران منتظر برخوردی قاطع و بی‌امان باشند»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> با اتکا به اشراف اطلاعاتی، رصد میدانی و تعامل مستقیم با تجمع‌کنندگان، تلاش کرد از بروز آسیب و تنش جلوگیری کند تا فضای تجمع‌ها امن باقی بماند.<ref>[https://www.irna.ir/news/86043034/%D8%B3%D8%AE%D9%86%DA%AF%D9%88%DB%8C-%D9%BE%D9%84%DB%8C%D8%B3-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%B6%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D8%AE%DB%8C%D8%B1-%D9%85%D8%A7%D9%87%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D9%88-%D9%85%D8%AF%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA-%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B2%D9%87-%D8%B3%D9%88%D8%A1%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%81%D8%A7%D8%AF%D9%87 «سخنگوی پلیس: اعتراضات اخیر ماهیت اقتصادی و مدنی داشت/ اجازه سوءاستفاده و ناامنی داده نشد»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> در همین راستا و در اوج حوادث، محدودیت‌های گسترده‌ای بر دسترسی به اینترنت و شبکه‌های اجتماعی اعمال شد.<ref>[https://www.jamaran.news/fa/amp/news-1694814 «نگاهی به ۴ بار قطع گسترده اینترنت ایران؛ از آبان ۹۸ تا دی ۱۴۰۴؛ روزهایی که ارتباط مردم و دنیا قطع شد»، پایگاه خبری جماران.]</ref>

رسانه‌های داخلی با تمرکز بر اخبار و تحلیل‌های مرتبط با این رویداد، رویکردهایی عمدتاً مبتنی بر ملاحظات اقتصادی و اجتماعی در پیش گرفتند. برای مثال صداوسیما و خبرگزاری‌های نزدیک به نهادهای حاکمیتی، با تأکید بر حق قانونی و مشروع اعتراضات اقتصادی، سخنان مقاماتی را که بر لزوم شنیدن صدای معترضان و گفت‌وگو برای حل مسائل معیشتی تأکید داشتند، بازتاب گسترده‌ای دادند. در این بازه، توصیه‌های مکرر مسئولان به نیروهای انتظامی مبنی بر پرهیز از خشونت و حفظ خونسردی نیز به‌طور برجسته در این رسانه‌ها منعکس می‌شد.<ref>[https://www.etemadonline.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-9/754952-%D8%AA%D8%BA%DB%8C%DB%8C%D8%B1-%D9%85%D9%87%D9%85-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%B6%D8%A7%D8%AA-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87 «یک تغییر مهم در اعتراضات اخیر؛ سکوت رسانه‌های دولتی و حاکمیتی شکست»، اعتماد آنلاین.]</ref>

در سوی دیگر، رسانه‌های اصلاح‌طلب و میانه‌رو نیز با تمرکز بر ریشه‌یابی اقتصادی ناآرامی‌ها، بر ضرورت توجه جدی به مطالبات مردم و یافتن راه‌حل‌های فوری برای بحران معیشت تأکید کردند. این رسانه‌ها ضمن انعکاس اخبار میدانی، فضایی برای تحلیل کارشناسان اقتصادی و اجتماعی فراهم آوردند که اغلب بر اجتناب از چرخۀ خشونت و لزوم خرد جمعی برای عبور از بحران صحه می‌گذاشتند. <ref>[https://www.isna.ir/news/1404101710908/%D8%AF%D9%88%DA%AF%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%B6-%D9%88-%D8%A7%D8%BA%D8%AA%D8%B4%D8%A7%D8%B4 «دوگانه اعتراض و اغتشاش»، خبرگزاری ایسنا.]</ref>

رسانه‌های خارجی و بین‌المللی نیز پوشش قابل توجهی به این رویدادها اختصاص دادند. شبکه‌های خبری فارسی‌زبان خارج از کشور نظیر بی‌بی‌سی فارسی و ایران اینترنشنال، با تمرکز بر اخبار میدانی، گزارش‌های تصویری از اعتراضات و درگیری‌ها و مصاحبه با معترضان یا تحلیلگران مخالف، روایتی مبتنی بر سرکوب اعتراضات مسالمت‌آمیز ارائه دادند. از نگاه مقامات ایرانی، این رسانه‌ها به‌عنوان ابزاری برای تحریک و جنگ روانی تلقی شدند. رسانه‌های بین‌المللی مانند رویترز و آسوشیتدپرس نیز با پوشش رویدادها، تورم فزاینده، ناامنی معیشتی و تحریم‌ها را به عنوان زمینه‌ساز اصلی اعتراضات برجسته کردند. این رسانه‌ها به‌طور همزمان، به واکنش‌های بین‌المللی و تحریم‌های جدید علیه ایران در پی حوادث نیز پرداختند.<ref>[https://www.etemadonline.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A8%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%D9%84-17/758215-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84-%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D9%85%D9%BE-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%AC%DB%8C «افشای دوگانگی رسانه‌های غربی در پوشش غزه و ایران»، اعتماد آنلاین.]</ref>

== '''پیامدهای مختلف''' ==

اعتراضات دی‌ماه موجب شکاف بین بخش‌هایی از جامعه و نهادهای حاکمیتی شد و به فرسایش سرمایۀ اجتماعی و گسترش فضای بی‌اعتمادی دامن زد.<ref>[https://www.irna.ir/news/86049168/%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%B6%D8%A7%D8%AA-%D8%AF%DB%8C-%D9%85%D8%A7%D9%87-%DB%B1%DB%B4%DB%B0%DB%B4-%D8%B4%DB%8C%D8%A8-%D9%86%D8%B2%D9%88%D9%84-%D9%88-%D8%B5%D8%B9%D9%88%D8%AF-%D9%88-%D9%BE%D8%B1%D8%A7%DA%A9%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C «روند اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴؛ شیب نزول و صعود و پراکندگی»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> بر اساس تحلیل‌های جامعه‌شناسان، این روند نتیجۀ سال‌ها تخریب ساختارهای اجتماعی و نوسازی آمرانه بوده که به‌ویژه نهاد خانواده و انسجام جمعی را تضعیف کرده است. برخی رخدادها، نشان‌دهندۀ ظهور نسل دهۀ هشتادی بود که در فضایی فاقد اعتماد رشد کرده و با انگیزه‌های رادیکال‌تر وارد عرصۀ کنشگری شده است. این شرایط، بخشی از جامعه را وارد فاز سکوت سنگین پسااعتراضی کرده که نه نشانۀ رضایت بلکه محصول انسداد سیاسی و افزایش هزینه‌های کنشگری است.<ref>[https://fararu.com/fa/news/943700/%D9%86%D8%A7%DA%AF%D9%81%D8%AA%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D9%BE%D8%B4%D8%AA-%D9%BE%D8%B1%D8%AF%D9%87-%D8%AD%D9%88%D8%A7%D8%AF%D8%AB-%D8%AF%DB%8C-%D9%85%D8%A7%D9%87-%D9%81%D9%82%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%AA-%DB%8C%D8%A7-%D8%A8%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B9%DB%8C%D8%B4%D8%AA «ناگفته‎‌هایی از پشت‌پرده حوادث دی‌ماه؛ فقدان عدالت یا بحران معیشت؟»، وب‌سایت فرارو.]</ref>

ناآرامی‌ها بی‌ثباتی بازارهای مالی، به‌ویژه ارز و سکه را تشدید کرد و نگرانی‌ها نسبت به آیندۀ اقتصادی را عمق بخشید. تمرکز منابع و توجه حکومت بر مدیریت بحران امنیتی، به‌احتمال قوی، اجرای برنامه‌های توسعه‌ای را با تأخیر مواجه خواهد کرد. تحلیلگران تأکید می‌کنند که نارضایتی اقتصادی اکنون دیگر محدود به اقشار خاص نیست، بلکه بخش‌هایی از طبقۀ متوسط شهری، کسب‌وکارهای کوچک و حتی متخصصان را دربرگرفته و به یک امر عمومی تبدیل شده است. این وضعیت، فشار بر معیشت را در یک چرخۀ معیوب تشدید کرده و پدیده‌هایی مانند مهاجرت نخبگان را تسریع می‌بخشد که پیامدهای بلندمدت اقتصادی و فکری در پی دارد.<ref>[https://fararu.com/fa/news/943700/%D9%86%D8%A7%DA%AF%D9%81%D8%AA%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D9%BE%D8%B4%D8%AA-%D9%BE%D8%B1%D8%AF%D9%87-%D8%AD%D9%88%D8%A7%D8%AF%D8%AB-%D8%AF%DB%8C-%D9%85%D8%A7%D9%87-%D9%81%D9%82%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%AA-%DB%8C%D8%A7-%D8%A8%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B9%DB%8C%D8%B4%D8%AA «ناگفته‎‌هایی از پشت‌پرده حوادث دی‌ماه؛ فقدان عدالت یا بحران معیشت؟»، وب‌سایت فرارو.]

 

</ref>

بر اساس نظر کارشناسان، این اعتراضات نارضایتی‌های اقتصادی و اجتماعی را آشکار و لزوم بازنگری اساسی در سیاست‌های کلان را به یک گفتمان رسمی تبدیل کرد. اذعان صریح مقامات ارشد امنیتی و اجرایی به ضرورت اصلاحات ساختاری و ناکارآمدی روش‌های پیشین، خود پیامدی سیاسی محسوب می‌شود. به‌باور ناظران، خواستۀ نسل جدید معترض، حکومت را ناگزیر می‌سازد تا به سمتی حرکت کند که تخصص‌گرایی جایگزین روش‌های قبلی در ساختار تصمیم‌گیری شود. به نظر تحلیل‌گران آیندۀ سیاسی تا حد زیادی به توانایی نظام برای پاسخ به این مطالبات از طریق اصلاحات واقعی و بازسازی اعتماد عمومی گره خورده است.<ref>[https://fararu.com/fa/news/943700/%D9%86%D8%A7%DA%AF%D9%81%D8%AA%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D9%BE%D8%B4%D8%AA-%D9%BE%D8%B1%D8%AF%D9%87-%D8%AD%D9%88%D8%A7%D8%AF%D8%AB-%D8%AF%DB%8C-%D9%85%D8%A7%D9%87-%D9%81%D9%82%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%AA-%DB%8C%D8%A7-%D8%A8%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B9%DB%8C%D8%B4%D8%AA «ناگفته‎‌هایی از پشت‌پرده حوادث دی‌ماه؛ فقدان عدالت یا بحران معیشت؟»، وب‌سایت فرارو.]</ref>

 

* «آزاد ارمکی: پلیس مراقب معترضان باشد/ اعتراض را جمع نکنید، مدنی‌اش کنید»، وب‌سایت راه وطن، تاریخ درج مطلب: 15 دی 1404ش.

* «اتخاذ 4 تصمیم مهم دولت و مجلس برای حمایت از بازار و فعالان اقتصادی»، وب‌سایت ریاست‌جمهوری، تاریخ درج مطلب: 9 دی 1404ش.

* «اعتراضات دی ماه از نگاه یک جامعه شناس+ ویدئو»، وب‌سایت مشرق، تاریخ درج مطلب: 16 دی 1404ش.

* «افشای دوگانگی رسانه‌های غربی در پوشش غزه و ایران»، اعتماد آنلاین، تاریخ درج مطلب: 7 بهمن 1404ش.

* «ایران یکپارچه به پا خاست؛ مام وطن خط قرمز است»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 22 دی 1404ش.

* «ببینید | رهبر انقلاب: ما با معترض حرف می‌زنیم اما با اغتشاشگر حرف‌زدن فایده ندارد؛ اغتشاشگر را باید سرجایش نشاند»، خبر آنلاین، تاریخ درج مطلب: 13 دی 1404ش.

* «به اصلاحات اساسی نیاز داریم»، وب‌سایت روزنامه دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: 21 دی 1404ش.

* «پنج موج اعتراضات دی 1404 به روایت جلایی‌پور؛ موج اول بازار، موج دوم در شهرهای کوچک با نرخ بیکاری بالای چهل درصد و موج سوم با خشونت بی سابقه»، خبر آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۳ بهمن ۱۴۰۴ش.

* «تاکید قالیباف بر لزوم گفت‌وگو با معترضان: صدای معترض را باید شنید»، وب‌سایت مشرق، تاریخ درج مطلب: 15 دی 1404ش.

* «تجمع جمعی از کسبه پاساژ علاءالدین در اعتراض به بی‌ثباتی قیمت ارز»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: 7 دی 1404ش.

* «تحلیل بحران اخیر ایران؛ ردپای تروریسم و مداخله خارجی»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 30 دی 1404ش.

* «یک تغییر مهم در اعتراضات اخیر؛ سکوت رسانه‌های دولتی و حاکمیتی شکست»، اعتماد آنلاین، تاریخ درج مطلب: 10 دی 1404ش.

* «دی ۱۴۰۴ در ایران چه گذشت؟»،خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 5 بهمن 1404ش.

* «دوگانه اعتراض و اغتشاش»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: 17 دی 1404ش.

* «روند اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴؛ شیب نزول و صعود و پراکندگی»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: 20 دی 1404ش.

* «زینی‌وند: احزاب بر تفکیک اعتراض از اغتشاش تأکید دارند»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: 17 دی 1404ش.

* «سخنگوی پلیس: اعتراضات اخیر ماهیت اقتصادی و مدنی داشت/ اجازه سوءاستفاده و ناامنی داده نشد»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: 12 دی 1404ش.

* «سردار رادان: اعتراض حق مردم است/ اغتشاشگران منتظر برخوردی قاطع و بی‌امان باشند»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: 17 دی 1404ش.

* «سلبریتی‌های خارج نشین چگونه فرمان قتل و غارت و اغتشاش می دادند؟»، خبر آنلاین، تاریخ درج مطلب: 4 بهمن 1404ش.

* «گزارش میدانی انصاف نیوز از تجمع ۲۲ دی»، وب‌سایت انصاف‌نیوز، تاریخ درج مطلب: 22 دی 1404ش.

* «گزارش میدانی خبرنگاران فارس از تحرکات شب ۱۳ دی در تهران و شهرستان‌ها»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: 14 دی 1404ش.

* «مهاجرانی: دولت اعتراضات را به رسمیت می‌شناسد (فیلم)»، وب‌سایت تحلیلی-خبری عصر ایران، تاریخ درج مطلب: 12دی 1404ش.

* «موضع‌گیری مراجع تقلید درباره ناآرامی‌های روزهای اخیر»، وب‌سایت خبر فوری، تاریخ درج مطلب: 20 دی 1404ش.

* «ناگفته‎‌هایی از پشت‌پرده حوادث دی‌ماه؛ فقدان عدالت یا بحران معیشت؟»، وب‌سایت فرارو، تاریخ درج مطلب: 5 بهمن 1404ش.

* «نگاهی به ۴ بار قطع گسترده اینترنت ایران؛ از آبان ۹۸ تا دی ۱۴۰۴؛ روزهایی که ارتباط مردم و دنیا قطع شد»، پایگاه خبری جماران، تاریخ درج مطلب: 26 دی 1404ش.

* «وقایع دی به علت نادیده انگاشتن اعتراضات گذشته بود/چرا از گروه‌های مرجع اعتبارزدایی شده است؟»، پایگاه خبری تحلیلی علم جنوب، تاریخ درج مطلب: 5 بهمن 1404ش.