مطالبه‌گری: تفاوت میان نسخه‌ها

'''{{درشت|مطالبه‌گری}}'''؛ کنش‌های فردی و جمعی برای بیان و پیگیری خواسته‌ها و حقوق اجتماعی در عرصهٔ عمومی.

مطالبه‌گری به‌عنوان تلاش جمعی برای بهبود وضعیت جامعه، زمانی برجسته می‌شود که خواسته‌های فردی به مسئله‌ای عمومی تبدیل شوند؛ جایی که [[شهروندی|شهروندان]] می‌کوشند از مسیرهای مدنی، گفت‌وگو، [[کنش جمعی]] و نهادهای واسط، صدای خود را در [[فضاهای عمومی|فضای عمومی]] قابل شنیدن کنند. این کنش‌ها نه‌تنها بازتابی از میزان [[مشارکت اجتماعی]] هستند، بلکه نشان می‌دهند [[جامعه]] تا چه اندازه توان تبدیل [[نارضایتی عمومی|نارضایتی‌های عمومی]] به مطالبات قابل پیگیری را دارد. در [[ایران]]، مطالبه‌گری در پیوند با ساختارهای حقوقی، فرهنگی و نهادی معنا می‌یابد و شکل‌های متنوعی از پیگیری صنفی و مدنی تا کنشگری در [[فضای مجازی]] را دربر می‌گیرد؛ عرصه‌ای که هم فرصت‌هایی تازه برای بیان مطالبات فراهم کرده و هم چالش‌هایی در زمینهٔ اثربخشی، سازمان‌یافتگی و پاسخ‌گویی ایجاد کرده است.

== مبانی مطالبه‌گری ==

مطالبه‌گری در اندیشه اسلامی بر اصولی چون [[امر به معروف و نهی از منکر]]، [[عدالت‌خواهی]]، [[مسئولیت اجتماعی|مسئولیت‌پذیری اجتماعی]] و [[نظارت عمومی]] استوار است. از منظر [[آموزه‌های دینی]]، انسان مؤمن دربارهٔ سرنوشت جامعه بی‌تفاوت نیست و وظیفه دارد در برابر [[ظلم]]، [[فساد]] و [[تضییع حقوق عمومی]] واکنش آگاهانه و اصلاح‌گرانه نشان دهد. [[قرآن]] و [[سیره پیامبر اسلام]] و ائمه، بر لزوم مطالبهٔ حق، [[نصیحت حاکمان]] و [[دفاع از مظلوم]] تأکید دارند. در این چارچوب، مطالبه‌گری نه کنشی صرفاً سیاسی، بلکه تکلیفی اخلاقی و اجتماعی تلقی می‌شود که هدف آن اصلاح امور، تحقق عدالت و [[حفظ کرامت انسانی]] در [[جامعه اسلامی]] است.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/105956/مبانی-دینی-مطالبه-گری-مطلوب?rcids=80368,99556,105792,98379 «مبانی دینی مطالبه‌گری مطلوب»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>

# '''مطالبه‌گری افراطی:''' در این حالت، مطالبه‌گری تنها به ابراز خشم و فریاد اعتراض تبدیل می‌شود که فاقد استدلال منطقی است و معمولاً زمانی رخ می‌دهد که سازوکارهای قانونی پاسخگو نباشند.<ref>[https://qjsd.atu.ac.ir/article_18052_a98414870e7780c2b7cb862a7f514bcc.pdf رحمانی خلیلی، «واکاوی ارتباط مطالبه‌گری اجتماعی با پیشرفت اجتماعی»،  ۱۴۰۳ش، ص434.]</ref>

=== ابزارهای مطالبه‌گری ===

مطالبه‌گری زمانی به‌درستی محقق می‌شود که مجموعه‌ای از الزامات اجتماعی، مشارکتی و ارزشی به‌صورت هم‌زمان رعایت شود؛ مطالبه‌گری نیازمند سازماندهی و تشکل‌یابی است تا مطالبات از سطح فردی فراتر رفته و به‌شکلی پایدار پیگیری شوند. همچنین مستلزم [[روحیه مشارکت|روحیهٔ مشارکت]]، [[کار جمعی]] و احترام به نظر دیگران به‌عنوان تمرینی عملی برای [[دموکراسی]] است و در عین حال با [[مسئولیت‌پذیری]] و [[تعهد اجتماعی]] گره خورده است؛ به‌گونه‌ای که بدون پذیرش مسئولیت، مطالبه‌گری به طلبکاری اجتماعی تقلیل می‌یابد.<ref>[https://www.irna.ir/news/83399193/مطالبه-گری-اجتماعی-یا-طلبکاری «مطالبه‌گری اجتماعی یا طلبکاری؟»، خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران.]</ref> برخی نیز معتقدند توجه به شرایط زمانی و اجتماعی، پرهیز از طرح مطالبات در موقعیت‌های بحرانی و انتخاب زمان و شیوه مناسب برای بیان آن‌ها، نقش تعیین‌کننده‌ای در اثربخشی دارد.<ref>[https://iranthinktanks.com/designing-a-favourite-pattern-of-demand/ ترابی، «طراحی الگوی مطلوب مطالبه‌گری»، وب‌سایت جامعه اندیشکده‌ها.]</ref>

== فواید مطالبه‌گری ==

در رویکردهای حکمرانی، پرهیز از امنیتی‌سازی مطالبات صنفی و مدنی به‌عنوان عاملی برای پیشگیری از تشدید تنش‌ها و خشونت مورد تأکید قرار می‌گیرد. در این چارچوب، ایجاد سازوکارهای نهادی برای شنیدن، ثبت و پیگیری مطالبات عمومی و پرهیز از اعمال هزینه، تنبیه یا تهدید علیه مطالبه‌گران و افشاگران فساد، به‌عنوان پیش‌شرط‌های افزایش شفافیت و جلوگیری از نهادینه‌شدن فساد مطرح می‌شود؛ مسئولیتی که دولت، بخش خصوصی و نهادهای غیردولتی را دربر می‌گیرد.<ref>[https://www.irna.ir/news/83399193/مطالبه-گری-اجتماعی-یا-طلبکاری «مطالبه‌گری اجتماعی یا طلبکاری؟»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref>

مطالبه‌گری در ایران با چالش‌های ساختاری و نهادی مواجه است که از جملهٔ آن‌ها می‌توان به ضعف نهادهای واسط و محدودیت سازوکارهای مؤثر برای تبدیل اعتراضات مقطعی به کنش‌های مدنیِ پیوسته اشاره کرد.<ref>[https://isa.org.ir/%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%B4-%D9%86%D8%B4%D8%B3%D8%AA-%D9%87%D8%A7/386-%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%B4-%D9%86%D8%B4%D8%B3%D8%AA-%DA%AF%D8%B1%D9%88%D9%87-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D9%87%E2%80%8C%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%86%D8%B8%D8%B1%DB%8C/6488-%DA%AF%D9%88%D9%86%D9%87%E2%80%8C%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%87%E2%80%8C%DA%AF%D8%B1%DB%8C «گونه‌شناسی مطالبه‌گری»، وب‌سایت انجمن جامعه‌شناسی ایران.]</ref> در عین حال، گزارش‌های تحلیلی نشان می‌دهد که محدودیت‌های حقوقی و اجرایی بر آزادی تجمع و اعتراض، از جمله نبود تضمین‌های روشن قانونی نقش مهمی در تضعیف ظرفیت‌های نهادینهٔ مطالبه‌گری و استمرار کنش جمعی ایفا کرده‌اند.<ref>[https://iranthinktanks.com/challenges-to-freedom-of-assembly-and-protest-in-the-islamic-republic-of-iran/ صفرزاده، «چالش‌های فراروی آزادی تجمعات و اعتراضات در جمهوری اسلامی ایران»، وب‌سایت جامعه اندیشکده‌ها.]</ref> در سال‌های اخیر نیز نبود بسترهای گفت‌وگوی نهادمند، ضعف سازمان‌یابی اجتماعی و محدود بودن امکان طرح مطالبات در نهادها و رسانه‌های رسمی، باعث شده است بخشی از ظرفیت‌های مطالبه‌محور جامعه به واکنش‌های ناپایدار و کم‌اثر محدود شود و پیگیری مطالبات از مسیرهای منظم و قابل تداوم با دشواری مواجه شود.<ref>[https://isa.org.ir/گزارش-نشست-ها/386-گزارش-نشست-گروه-جامعه‌شناسی-نظری/6488-گونه‌شناسی-مطالبه‌گری «گونه‌شناسی مطالبه‌گری»، وب‌سایت انجمن جامعه‌شناسی ایران.]</ref>

* «بیانات مقام معظم رهبری در خصوص مطالبه‌گری و تزریق امید در جامعه و مطالبه کار جدی از مسؤلان»، وب‌سایت خبری همکار نفتی، تاریخ درج مطلب: ۲۶ تیر ۱۴۰۱ش.

* رحمانی خلیلی، احسان و همکاران، «واکاوی ارتباط مطالبه‌گری اجتماعی با پیشرفت اجتماعی»، فصلنامه علمی برنامه‌ریزی رفاه و توسعه اجتماعی، شماره ۶۰، پاییز ۱۴۰۳ش.

* صفرزاده، محمدطاهر، «چالش‌های فراروی آزادی تجمعات و اعتراضات در جمهوری اسلامی ایران»، وب‌سایت جامعه اندیشکده‌ها، تاریخ درج مطلب: ۱۳ آذر ۱۴۰۰ش.