حجاب در اندیشه فاطمه مرنیسی: تفاوت میان نسخه‌ها

مرنیسی آیۀ 53 سورۀ احزاب را به‌دلیل وجود واژۀ [[حجاب]] در ارتباط با زنان، به عنوان آیۀ حجاب مورد بررسی قرار داده است. او با استناد به دیدگاه لغویون و کاربردهای واژۀ حجاب در [[قرآن]] و فرهنگ عارفان، حجاب را دارای مفهومی منفی و به‌معنای جدایی و نوعی حائل می‌داند. به عقیدۀ مرنیسی، حجابی که امروزه به‌عنوان نماد [[هویت اسلامی]] زن مطرح شده است، زمانی نشانۀ فرد نفرین‌شده و محروم از فیوضات معنوی بود.<ref>مرنیسی، زنان پرده‌نشین و نخبگان جوشن‌پوش، 1380ش، ص162-166.</ref>  او با تحلیل شرایط فرهنگی-تاریخی مدینه در زمان نزول سورۀ احزاب و بررسی شأن نزول آیه،<ref group="یادداشت"> در اصطلاح دانشمندان علوم قرآنی و مفسران قرآن، به رویداد یا پرسشی که در پی آن قسمتی از یک آیه، چند آیه و یا یک سوره از قرآن نازل شده است، شأن نزول گفته می‌شود. </ref> معنای حجاب را حائل و پرده‌ای بین دو مرد؛ یعنی پیامبر اسلام و یکی از اصحاب ایشان می‌داند و هدف از نزول آن را آموزش آداب معاشرت به مسلمانان در مهمانی‌های منزل پیامبر بیان می‌کند. مرنیسی عقیده دارد، اغلب آیات قرآن برای پاسخگویی به موقعیت و شرایط خاصی در زندگی پیامبر و جامعه نازل شده‌اند.<ref>مرنیسی، زنان پرده‌نشین و نخبگان جوشن‌پوش، 1380ش، ص156-160.</ref>  او با استناد به دایرة المعارف اسلامی، پرده‌نشینی را رسمی می‌داند که پس از دوران رسول خدا و در زمان بنی‌امیه به تقلید از ساسانیان وارد فرهنگ اسلامی شد و هدف اولیۀ آن، محفوظ ماندن خلفا و شاهان از نگاه دیگران بود؛ اما پس از آن به‌خاطر دیدگاه برخی فقها به تمام زنان مسلمان تعمیم یافت.<ref>مرنیسی، زنان پرده‌نشین و نخبگان جوشن‌پوش، 1380ش، ص163.</ref>  از نظر وی، همسران پیامبر هیچ‌گاه پرده‌نشین نبودند و در فعالیت‌های اجتماعی و سیاسی مشارکت داشتند و در میدان‌های جهاد نیز رسول خدا را همراهی می‌کردند.<ref>مرنیسی، زنان پرده‌نشین و نخبگان جوشن‌پوش، 1380ش، ص177-179.</ref>   

مرنیسی معتقد است باید علت تأکید بر حجاب در دوران حاضر را در شرایط تاریخی و فرهنگی که جهان اسلام، خصوصاً کشورهای عربی با آن مواجه هستند جستجو کنیم. او با بررسی شرایط سیاسی و فرهنگی کشور مراکش و دیگر کشورهای مسلمان عرب‌زبان، شکست اعراب در جنگ ژوئن 1967م در برابر رژیم صهیونیستی و اشغال برخی از سرزمین‌های راهبردی توسط این رژیم و سکوت سازمان‌های بین‌المللی در برابر این وقایع را موجب تأثیر منفی بر سیاست‌مداران، روشنفکران و مردم عادی می‌داند؛ به‌‌گونه‌ای که موجب شد اعراب برای التیام غرور از دست رفته در پی احیای گذشتۀ افتخارآمیز خود باشند. یکی از این موارد بازگشت به گذشته، در مورد شرایط و جایگاه زنان در جامعه و احکام مربوط به آنان است که ره‌آورد آن تشویق و هدایت زنان به سمت خانه‌نشینی و عدم اختلاط با مردان و نیز شرایط پوشش آنها است.<ref>مرنیسی، زنان پرده‌نشین و نخبگان جوشن‌پوش، 1380ش، ص68-75. </ref>  

دیدگاه مرنیسی پیرامون حجاب بازتاب‌های متعددی در جهان اسلام داشت.<ref>[https://rjqk.atu.ac.ir/article_14341.html شریفی و همکاران، «تحلیل و نقد دیدگاه فاطمه مرنیسی درمورد حجاب با تأکید بر آیه 53 سورۀ احزاب»، 1401ش، ص136-141.]</ref>  عموم مفسران شیعه و اهل سنت عقیده دارند حجاب در آیۀ 53 سورۀ احزاب به‌معنای پرده‌نشینی و حکمی مختص همسران پیامبر است.<ref>[https://lib.eshia.ir/41732/3/554 زمخشری، الکشاف ‌عن حقایق التنزیل و عیون الأقاویل فی وجوه التأویل، 1407ق، ج3، ص554-556] ؛ [https://lib.eshia.ir/15387/25/223 فخررازی، تفسیر کبیر، 1995م، ج25، ص223-226] ؛  [https://lib.eshia.ir/12023/8/177/%D9%88%D9%8E%D8%A5%D9%90%D8%B0%D9%8E%D8%A7_%D8%B3%D9%8E%D8%A3%D9%8E%D9%84%D9%92%D8%AA%D9%8F%D9%85%D9%8F%D9%88%D9%87%D9%8F%D9%86%D9%8E%D9%91_%D9%85%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D8%A7%D8%B9%D9%8B%D8%A7_%D9%81%D9%8E%D8%A7%D8%B3%D9%92%D8 طبرسی، مجمع‌البیان‌فی تفسیر القرآن، 1415ق، ج8، ص177]؛ [https://lib.eshia.ir/41781/5/2878 سید قطب، فی ضلال القرآن، 1412ق، ج5، ص2878]  ؛ [https://lib.eshia.ir/41752/22/30 مراغی،تفسیر مراغی، 1369ش، ج22، ص30] ؛ [https://lib.eshia.ir/12016/16/337 طباطبائی، المیزان فی تفسیر القرآن، 1417ق، ج16،ص337]؛ [https://lib.eshia.ir/50082/17/401 مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، 1374ش، ج17، ص401].</ref>  آیات بعدی سورۀ احزاب نیز دیدگاه مفسران را تأیید می‌کند.<ref>[https://lib.eshia.ir/12016/16/338 طباطبائی، المیزان فی تفسیر القرآن، 1417ق، ج16، ص338].</ref> پژوهشگران معتقدند، مرنیسی فقط براساس یک دسته از روایات شأن نزول، دیدگاه خود را مطرح کرده است؛ در حالی‌که در کتاب‌های تفسیری شأن نزول‌های متعددی برای آیۀ 53 سورۀ احزاب ذکر شده است که دیدگاه مفسران درمورد معنای حجاب در آیۀ مورد نظر و اختصاص حکم پرده‌نشینی به همسران پیامبر را تأیید می‌کنند.<ref>ز[https://lib.eshia.ir/41732/3/554 مخشری، الکشاف عن حقایق التنزیل و عیون الأقاویل فی وجوه التأویل، 1407ق، ج3، ص554-556] ؛ [https://lib.eshia.ir/41689/6/639 سیوطی، الدر المنثور فی التفسیر بالماثور ، 1404ق، ج6، ص639-643.]</ref> برخی پژوهشگران عقیده دارند روایات شأن نزول آیۀ 59 سوره احزاب که بیانگر دستور به استفاده از جلباب برای ایجاد تمایز میان زنان مسلمان و کنیزان هستند، از زبان تابعین<ref group="یادداشت"> تابعین مسلمانانی هستند که پیامبر را ندیده‌اند؛ ولی با یک یا چند نفر از اصحاب پیامبر ملاقات یا مصاحبت داشته‌اند.</ref> نقل شده‌اند و هیچ روایتی در این مورد از پیامبر، ائمه و حتی صحابۀ پیامبر وجود ندارد و از سوی دیگر، مضمون این روایات مخالف عقل و دیدگاه اسلام درمورد کرامت انسان‌ها است.<ref>البانی، الرد المفحم على من خالف العلماء وتشدد وتعصب،1421ق، ص91؛ [https://journals.pnu.ac.ir/article_6425.html سبحانی‌نیا، «تحلیل دلالی آیۀ ذلک أدنی أن یعرفن دربارۀ حجاب»، پاییز و زمستان 1398ش، ص143-151.]