پارچه‌بافی دوره ساسانیان: تفاوت میان نسخه‌ها

<big>'''پارچه‌بافی ساسانیان؛'''</big> ساخت و تشکیل پارچه در دورۀ ساسانی.

پارچه‌های ساسانیان دارای نقوش متنوع حیوانی، گیاهی، انسانی و اسطوره‌ای و از مهم‌ترین این نقوش، سیمرغی است که بیش از همۀ پارچه‌ها دارای نقش‌ونگار است. جنس این پارچه‌ها بیشتر از ابریشم بوده و به اروپا صادر می‌شده است.

==شیوه بافت پارچه‌های ساسانی==

===پود طرح مرکب===  

===تار طرح مرکب===  

این نوع بافت که در چین رایج شد، دو تار با رنگ‌های متضاد به‌کار می‌روند؛ به‌طوری که از هر تاری که روی پارچه آورده می‌شود، با عبور دادن یک پود از بین دو تار نگه داشته می‌شود. پود دیگر نیز در یک زمان با دو تار دیگر درگیر می‌شود. برای تغییر طرح، جای تارهایی که باید روی پارچه قرار گیرند، عوض می‌شوند. بافندگان ایرانی روش چینی و ایرانی را ترکیب کرده و پارچه‌ای ترکیبی بافتند که برعکس روش چینی‌ها عمل می‌کرد؛ به این صورت که برای تغییر طرح، جای پودهایی که روی پارچه قرار می‌گرفت، جابه‌جا می‌شد. این روش ترکیبی در زمان ساسانیان آغاز شد و به همان شکل به بیزانس، سیسیل ایتالیا و شمال اروپا وارد شد.<ref>وولف، صنایع دستی هنر ایران، 1384ش، ص202-155.</ref>  

===بافت جناغی===  

بافت جناغی در سدۀ سوم میلادی در شام رونق داشت و سپس به ایران آورده شد.<ref>[https://tarikhema.org/ancient/iran/sasanians/22635/%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DA%86%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B3%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C/ «پارچه در دوران ساسانی»، وب‌سایت تاریخ ما: مطالعه و بررسی دانسته‌های تاریخی.]</ref> در این روش، الیاف پود از بین چندین تار عبور می‌کنند. در ردیف بعد نیز پودها جلوتر قرار می‌گیرند تا خطوط اریب روی پارچه ظاهر شوند.<ref> [https://parchenegar.com/mag/%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DA%86%D9%87-%D8%AC%D9%86%D8%A7%D8%BA%DB%8C-%D9%88-%D8%A2%D8%B4%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D9%88%DB%8C%DA%98%DA%AF%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A2%D9%86/#:~:text=%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DA%86%D9%87%20%D8 «پارچۀ جناغی و آشنایی با ویژگی‌های آن»، وب‌سایت پارچه‌نگار.]</ref>  

==دستگاه‌های بافندگی==

دستگاه‌های بافت این دوره حداقل از چهار گورد برای بافت جناغی و چهار گورد دیگر برای ایجاد طرح تشکیل شده‌اند. همچنین در منطقۀ باستانی صلاحیه، بافته‌هایی به‌دست آمده که می‌توان از روی آنها به وجود دستگاه‌های چند تارکش و چله‌کش در این دوره پی برد. دستگاه‌های بافت چینی‌ها پارچه‌هایی با عرض پنجاه سانتی‌متر تولید می‌کرد؛ اما ساسانیان می‌توانستند پارچه‌هایی با عرض 85 سانتی‌متر نیز ببافند.<ref> [https://parsiandej.ir/%D9%87%D9%86%D8%B1-%D8%A8%D8%A7%D9%81%D9%86%D8%AF%DA%AF%D9%8A-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D8%B3%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C/ امیری خراسانی، «هنر بافندگی دوره ساسانی»، وب‌سایت پارسیان‌دژ.]</ref>  

==جنس پارچه‌های ساسانی==

پارچه‌های ساسانی از جنس ابریشم، پشم، پنبه، کتان، چرم و پوست بودند که معروف‌ترین آن پارچه‌های ابریشمی بود.<ref> [https://research.iaun.ac.ir/pd/mojabi/pdfs/UploadFile_9787.pdf مجانی، «جنس پارچه‌های ساسانی»، وب‌سایت دانشگاه آزاد اسلامی واحد نجف‌آباد، ص1.]</ref>  

==رنگ‌های مورد استفاده در بافت پارچه==

ساسانیان از هفت رنگ برای بافت پارچه‌ها استفاده می‌کردند. این هفت رنگ را با هفت سیارۀ آسمانی که هر کدام نشانی از اَمشاسپَندان دین زرتشتی است، مشخص می‌کردند.<ref>بهار، پژوهشی در اساطیر ایران، 1362ش، ص62.</ref> این رنگ‌ها که هر کدام برای یکی از روز‌های هفته به‌کار می‌رفت، به‌ترتیب شامل نیلگون (زحل)، زرد (خورشید)، آبی (ماه)، نارنجی (مریخ)، سرخ (عطارد)، بنفش (مشتری)، سبز یا سفید (زهره) است.<ref>معین، فرهنگ فارسی، 1382ش، ص5154.</ref>  

==ویژگی پارچه‌های ساسانی==

1-کیفیت و استحکام بالای پارچه‌ها؛

2-استفاده از نقوش زیبای سفالینه‌ها و ظروف فلزی و نقره‌ای در نقش پارچه‌ها؛

3-استفاده از رنگ‌بندی‌های منحصر‌به‌فرد در نقوش پارچه‌ها.<ref> [https://research.iaun.ac.ir/pd/mojabi/pdfs/UploadFile_9787.pdf مجانی، «جنس پارچه‌های ساسانی»، وب‌سایت دانشگاه آزاد اسلامی واحد نجف‌آباد، ص3.]</ref>  

==انواع پارچه‌های ساسانی==

به‌دلیل تنوع پارچه‌های ساسانی، در هر فصل از پارچه‌های مناسب آن استفاده می‌شد. پارچۀ شاهجانی و دبیقی در بهار، توزی<ref>پارچه‌ای کتانی که در توز (شهری قدیمی در استان فارس) بافته می‌شد؛ [https://vajehyab.com/moein/%D8%AA%D9%88%D8%B2%DB%8C معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژۀ توزی.]</ref> و شطوی در تابستان، مُنیّررازی<ref>پارچۀ دو پودی؛ [https://www.parnoun.com/blog/art/production-textiles کریمی، «هنر پارچه‌بافی و تاریخچۀ آن» وب‌سایت پرنون.]</ref> و مُلحَم مَروزی<ref> پارچه‌ای که تارش از ابریشم است؛ [http://decorahome.ir/article/%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DA%86%D9%87%20%D8%A8%D8%A7%D9%81%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D9%82%D8%B1%D9%88%D9%86-%D8%A7%D9%88%D9%84%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%AA%D8%A7-%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87-%D9%85%D8%BA%D9%88%D9%84 «پارچه‌بافی از قرون اولیۀ اسلام تا حملۀ مغول»، وب‌سایت هوم‌دکور.]</ref> در پاییز، خز و حَواصِل در زمستان و در سرمای سخت نیز خز آستردار پوشیده می‌شد. شاه در عید نوروز لباس‌های زمستانی و در عید مهرگان، لباس‌های تابستانی خود را به بزرگان هدیه می‌داد.<ref>کریستین‌سن، ایران در زمان ساسانیان، 1368ش، ص615-527.</ref>  

==صادرات پارچه==

صادرات ابریشم بین دو کشور چین و بیزانس بود که برای این کار باید از جادۀ ابریشم که از خاک ایران می‌گذشت، عبور می‌کرد. ابریشم خام از طریق جادۀ ابریشم از چین به ایران می‌آمد و در آنجا بافته می‌شد و سپس به روم و فرانسه فرستاده می‌شد.<ref>پوربهمن، پوشاک در ایران ‌باستان، 1386ش، ص158 و 159.</ref> این پارچه‌ها در سایر نقاط دنیا نیز خریداران بسیاری داشت.<ref>کریستی‌ویلسن، تاریخ صنایع ایران، 1317ش، ص116.</ref>  

==کاربرد پارچه‌های ساسانی در سایر کشور‌ها==

# استفاده از آن به‌منظور تدفین قدیسین به‌دلیل قداست پارچه ساسانی؛<ref>[https://darnia.ir/blog/74_%D9%BE%DB%8C%D8%B4%DB%8C%D9%86%D9%87-%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DA%86%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B3%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%88-%D9%82%D8%A8%D9%84.html «پیشینۀ پارچه در دوران ساسانی و قبل»، وب‌سایت دارنیا.] </ref>  

# استفاده از پارچه‌های ساسانی در مراسم‌های مذهبی چین.<ref> [https://research.iaun.ac.ir/pd/mojabi/pdfs/UploadFile_9787.pdf مجانی، «جنس پارچه‌های ساسانی»، وب‌سایت دانشگاه آزاد اسلامی واحد نجف‌آباد، ص2.]</ref>  

==دلایل تأثیر هنر نساجی ایران بر بیزانس==

به‌دلیل رسمی شدن آیین زرتشت میان در دوره ساسانیان، بسیاری از مسیحیان به قسطنطنیه پناه بردند. این امر باعث گسترش فرهنگ و هنر ساسانی میان مسیحیان شد. با پذیرش دین مسیحیت در روم شرقی و استفاده از منسوجات گران‌بها در تزیین کلیساها و کفن مردگان، استفاده از پارچه‌های نفیس ساسانی افزایش یافت و همچنین ممنوعیت استفاده از تصاویر مقدسین موجب گرایش به پارچه‌های ساسانی شد.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/14249/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%AA%D8%B7%D8%A8%DB%8C%D9%82%DB%8C-%D9%85%D9%86%D8%B3%D9%88%D8%AC%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B3%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%88-%D8%B1%D9%88%D9%85-%D8%B4%D8%B1%D9 فربد و پورجعفر، «بررسی تطبیقی منسوجات ایران ساسانی و روم شرقی (بیزانس)»، 1386ش، ص69.]</ref>  

==تأثیر پارچه‌بافی ساسانی بر سایر دوره‌ها==

در دوره‌های سامانی، آل‌بویه و سلجوقی، بافندگان از طرح‌ها و عناصر تزیینی ساسانی در پارچه‌های خود استفاده می‌کردند و تنها در زمان مغولان بود که استفاده از طرح‌های ساسانی در پارچه‌ها از بین رفت.<ref>[https://darnia.ir/blog/74_%D9%BE%DB%8C%D8%B4%DB%8C%D9%86%D9%87-%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DA%86%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B3%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%88-%D9%82%D8%A8%D9%84.html «پیشینۀ پارچه در دوران ساسانی و قبل»، وب‌سایت دارنیا.]</ref>  

==رونق پارچۀ ابریشمی==

در آغاز قرن ششم میلادی، روش عمل‌آوری کرم ابریشم از آسیای میانه وارد ایران شد و تولید آن در واحۀ مرو و گرگان رواج یافت.<ref>گرانتوسکی و دیگران، تاریخ ایران، 1359ش، ص171.</ref> تولید پارچه‌های ابریشمی در زمان پادشاهی شاپور دوم صورت گرفت. او بافندگانی را از شمال بین‌النهرین به مهم‌ترین مراکز صنعت نساجی که در شهر‌های شوش، شوشتر و جندی‌شاپور قرار داشت، فرستاد تا گونه‌های تازه‌ای از پارچه‌های ابریشمی و زری را تولید کنند.<ref>یارشاطر، تاریخ ایران از سلوکیان تا فروپاشی دولت ساسانیان، 1377ش، ص644.</ref> به دستور شاپور، کارگاه تولید پارچۀ ابریشمی نیز در بیشاپور تأسیس شد که روش بافت آن را یکی از اسرای رومی به‌نام «پوزی» به ایرانیان آموزش می‌داد.<ref>ا[https://parsiandej.ir/%D9%87%D9%86%D8%B1-%D8%A8%D8%A7%D9%81%D9%86%D8%AF%DA%AF%D9%8A-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D8%B3%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C/ میری خراسانی، «هنر بافندگی دوره ساسانی»، وب‌سایت پارسیان‌دژ.]</ref>   با گسترش صنعت پراچه‌بافی در دوره ساسانیان، ایران سه نوع پارچۀ ابریشم پرزدار، ابریشم زربافت و ابریشم قلاب‌دوزی را به چین صادر می‌کرد.<ref>[https://research.iaun.ac.ir/pd/mojabi/pdfs/UploadFile_9787.pdf مجانی، «جنس پارچه‌های ساسانی»، وب‌سایت دانشگاه آزاد اسلامی واحد نجف‌آباد، ص1.]</ref>  

==مدارس پارچه‌بافی==

به‌دلیل بالا بودن حجم سفارشات، وجود چندین کارگاه بافندگی با حضور افراد ماهر و همچنین یک متخصص که توانایی اداره کارگاه‌ها را داشته باشد، ضروری بود. به همین دلیل مدارسی در این دوره تأسیس شدند تا بافت پارچه را به کارآموزان آموزش دهند. همچنین، در جنگ‌های میان ایران و روم، زندانیان بسیاری وجود داشتند که در بین آنها بافندگان رومی بودند که در شهرهای ایران پراکنده شدند و این هنر را آموزش می‌دادند. این کارگاه‌ها نقش مهمی در صنعت نساجی ایران داشتند؛ چرا که زیباترین پارچه‌ها که از ابریشم و نخ‌های طلایی بافته یا گل‌دوزی می‌شدند، از دل این کارگاه‌ها بیرون می‌آمدند.<ref>پوربهمن، پوشاک در ایران ‌باستان، 1386ش، ص160.</ref>  

==پارچه‌های کشف‌شده از مازندران==

دو تکه پارچه که مربوط به دوره ساسانیان است، به‌همراه اشیاء و ظروف غذاخوری که داخل یک صندوقچه قرار داشته، در جنوب دریای خزر در مازندران پیدا شده است. طرح روی پارچه‌ها، صحنه‌هایی از شکار حیوانات و پرندگان را نشان می‌دهد که روی ظروف غذاخوری نیز دیده می‌شود.<ref>پوربهمن، پوشاک در ایران ‌باستان، 1386ش، ص161 و 162.</ref>  

==پارچه‌های به‌کار رفته در نقش‌برجسته‌ها==

حدود 25 پارچۀ مختلف در نقش‌برجستۀ طاق بستان دیده می‌شود. روی پارچۀ لباس خسروپرویز نقش سیمرغ با زمینه‌ای سبز رنگ وجود دارد.<ref>پوربهمن، پوشاک در ایران ‌باستان، 1386ش، ص161.</ref> این سیمرغ با سایر نقوش گیاهی که درون حلقه‌هایی قرار گرفته، تزیین شده است. همراهان خسروپرویز نیز لباس‌هایی با نقوشی از پرندگان، گل و گیاه یا نقش‌مایه‌های مدور به تن دارند. تصویر اردشیر دوم در یکی دیگر از نقش‌برجسته‌های این منطقه او را با لباسی از تزیینات سادۀ هندسی نشان می‌دهد.<ref>هرمان، تجدید حیات هنر و تمدن در ایران باستان، 1373ش، ص152.</ref> گاهی نیز علائمی از خورشید و ماه در نقش پارچه‌ها به چشم می‌خورد.<ref>گیرشمن، هنر ایران در دوران پارتی و ساسانی، 1350ش، ص200.</ref> در یک نقاشی آبرنگی از شوش که روی گچ حکاکی شده است، شکارچی با لباسی که مزین به یک لوزی با رشته‌های زرین است، دیده می‌شود.<ref>هرمان، تجدید حیات هنر و تمدن در ایران باستان، 1373ش، ص152.</ref>  

==تفاوت پارچه‌های ساسانی و قِبطی مصر==

# موضوع پارچه‌های دورۀ ساسانی بیشتر جنبۀ ملیتی، جنگاوری و بزم داشت؛ اما در دورۀ قبطی مصر، دارای موضوعی ملی و مذهبی است.

# نقوش قبطی- مصری، برخلاف نقوش ساسانی، واقع‌گرا هستند.<ref>[https://ghomashin.ir/sasanians-and-egyptians-fabric/ صنایع، «بررسی پارچه‌های ساسانی با پارچه‌های مصری»، وب‌سایت قماشین.]</ref>  

==نقوش پارچه‌های ساسانی==

ساسانیان درصدد بودند تا نقوش یونانی روی پارچه‌ها را پاک و هنر پارسی را که مظهر شکوه و عظمت بود، جایگزین کنند. آنان در انتخاب نقوش، علاوه ‌بر جنبۀ زیبایی به نمادگرایی نیز توجه کردند. نقوش حیوانات ارتباط نزدیکی با آیین زرتشت و باورهای آن زمان دارد.<ref> [https://www.ancientiranianstudies.ir/article_152268_f13cc78d9166cd4427571d812838480d.pdf پنجه‌باشی و مهذب‌ترابی، «مطالعۀ نقش‌های حیوانی هنر پارچه‌بافی ساسانی»، 1401ش، ص101.]</ref>  

اکثر نقوش پارچه‌ها درون قاب‌بندی‌های دایره‌ای‌شکل که به دایره‌های چرخوار معروف‌اند، قرار دارند.<ref>گیرشمن، هنر ایران در دوران پارتی و ساسانی، 1350ش، ص227.</ref> درون هر یک از این قاب‌ها نیز دایره‌های مروارید نشان احاطه شده است. این دایره‌های مروارید نشان که در نقوش پارچه‌های ساسانی به فراوانی دیده می‌شود، نشانه‌ای از رستگاری و مهر ایزد است.<ref>کلیم‌کایت، هنر مانوی، 1373ش، ص56.</ref> نحوۀ قرارگیری نقوش روی پارچه‌ها به‌صورت افقی، زیگزاگ، متقارن یا متقابل است.<ref>[https://kohanjournal.com/87190-2/ میرسبحانی، «بررسی تطبیقی نقوش پارچه‌های دورۀ ساسانی و سلجوقی»، وب‌سایت کهن: مجلۀ اختصاصی صنعت نساجی و فرش ماشینی ایران.]</ref>

===نقوش حیوانات===  

بیشترین نقوش پارچه‌های ساسانی را نقوش حیوانات تشکیل داده است.<ref>عرب، مطالعۀ تطبیقی نقوش پارچه‌های ساسانی و چین، 1391ش، ص60.</ref> از جملۀ این نقوش می‌توان به بز کوهی با شاخ‌های تیز که روبان و گردنبندی مرواریدی به گردن دارد، اشاره کرد. روی کتف و پشت حیوان نیز نقوش هندسی دیده می‌شود.<ref>Harper, The Royal Hunter, 1978, P.130</ref> بز کوهی نماد آب و گیاه است.<ref>دادور و مبینی، جانوران ترکیبی در هنر ایران باستان، 1388ش، ص67.</ref> در پارچۀ دیگری از جنس پشم و کتان تصویر قوچی که نشان دهندۀ شکوه و بزرگی شاه بوده، دیده می‌شود. حاشیۀ این پارچه را نقوش هندسی در برگرفته است.<ref>دادور و منصوری، درآمدی بر اسطوره‌ها و نماد‌های ایران و هند در عهد باستان، 1385ش، ص94.</ref> روش بافت این پارچه که به بافته‌های قبطی شباهت دارد، در مصر پیدا شده است.<ref>Harper, The Royal Hunter, 1978, P.140.</ref> تکه پارچۀ ابریشمی از آستانا به دست آمده که روی آن نقش سر گراز به سبک هندسی با پشم روی کتان قلاب‌دوزی شده است.<ref>گیرشمن، هنر ایران در دوران پارتی و ساسانی، 1350ش، ص230.</ref> نقش شیر نیز که در ایران باستان نماد قدرت و سلطنت است، در تکه پارچه‌های ساسانی دیده می‌شود. نقش شیر در این پارچه‌ها در قسمت بالا و پایین قرار گرفته است و وسط و اطراف آن نقوش گل‌های چند پر به چشم می‌خورد.<ref>دادور و منصوری، درآمدی بر اسطوره‌ها و نماد‌های ایران و هند در عهد باستان، 1385ش، ص74. </ref> از عالی‌ترین نمونه پارچه‌های ساسانی نقش خروسی است که روی پارچه‌ای پشمی گل‌دوزی شده و اکنون در موزۀ آرمیتاژ نگهداری می‌شود. برای بافت این نقش از هفت رنگ استفاده شده است.<ref>نفیسی، تاریخ تمدن ایران ساسانی، 1383ش، ص235.</ref>  

===نقوش پرندگان===

نقش پرندگان نیز درون دایره‌های مروارید نشان بافته شده است. جهتِ قرارگیری پرندگان در هر ردیف در جهت عکس ردیف قبلی است.<ref>Harper, The Royal Hunter, 1978, P.135.</ref> شیوۀ بافت نقوش به‌صورت جناغی است. نقش مرغ ماهی‌خوار را که با منقار خود شاخه‌ای از درخت نخل را گرفته، در برخی از پارچه‌های این دوره دیده می‌شود.<ref>عرب، مطالعۀ تطبیقی نقوش پارچه‌های ساسانی وچین، 1391ش، ص71.</ref> در یک پارچۀ ابریشمی با بافت مرکب، نقش عقابی که بزی را به چنگال گرفته، مشاهده می‌شود. بال‌های این پرنده با خطوط هندسی پر شده است که نشان از جلال و عظمت دارد.<ref>دادور و مبینی، جانوران ترکیبی در هنر ایران باستان، 1388ش، ص60.</ref>  

===نقوش گیاهی===  

بیشتر نقوش گیاهی بافته شده در پارچه‌های این دوره به‌صورت ترکیبی هستند؛ همانند تکه پارچۀ ابریشمی که از آستانا به دست آمده است و نقش گلی با برگ‌های پیچان به‌همراه میوۀ انگور روی آن دیده می‌شود. این پارچه در موزۀ دهلی نگهداری می‌شود. در پارچه‌ای از جنس ابریشم نقوش گل چندپر درون قاب‌های لوزی‌شکل که فاصلۀ بین آن با گل‌های قلبی‌شکل پر شده، دیده می‌شود. نقش گل‌ها در هر ردیف متفاوت‌اند. در پارچۀ دیگر نیز نقوش گل‌های چهارپر و هشت‌پر درون قاب‌های قلبی‌شکل که با مربع‌هایی از هم جدا شده‌اند، مشاهده می‌شود. این دو تکه پارچه در موزۀ برلین نگهداری می‌شود. روی یک تکه پارچه با زمینۀ قرمز نیز نقوش ترکیبی از گل‌های چهارپر، هشت‌پر و نقوش هندسی نیز به‌صورت افقی تکرار شده‌اند.<ref>عرب، مطالعۀ تطبیقی نقوش پارچه‌های ساسانی و چین، 1391ش، ص79-77.</ref>  

===نقوش ترکیبی===

از جملۀ این نقوش می‌توان به نقش اسب و پرنده اشاره کرد که اسب‌ها به حالت ایستاده و نیم‌رخ با نواری به‌شکل مروارید به دور گردن درون دایره‌های مرواریدنشان بافته شده‌اند. تصویر پرندگان نیز در خارج از دایره‌ها به‌صورت دو پرنده روبه‌روی هم تکرار شده است. نقش پرنده و گل نیلوفر نیز در پارچۀ دیگری به‌صورت یک‌درمیان تکرار شده است. پرندگان در هر ردیف در جهت مخالف هم حرکت می‌کنند. در موزۀ آرمیتاژ، تکه پارچه‌ای با نقش پرنده و برگ نخل و گلی با نقش چلیپا دیده می‌شود. تصویر پرنده و برگ نخل درون دایره‌ای ساده که فضای خالی آن با گل‌های چهارپر به‌شکل چلیپا پر کرده است، قرار دارد.<ref>عرب، مطالعۀ تطبیقی نقوش پارچه‌های ساسانی و چین، 1391ش، ص72-65.</ref>  

===نقوش جانوران اسطوره‌ای===

یکی از نقش‌های اسطوره‌ای سیمرغی با بال و دم پرنده و پنجه‌ها و سر شیر است.<ref>دادور و مبینی، جانوران ترکیبی در هنر ایران باستان، 1388ش، ص40.</ref> سیمرغ درون دایرۀ مروارید ‌نشان و نقوش گیاهی در خارج از دایره دیده می‌شود. این نقش، بیش از همه دارای نقش‌ونگار است. تکنیک بافت این پارچه ابریشمی جناغی است.<ref>عرب، مطالعۀ تطبیقی نقوش پارچه‌های ساسانی و چین، 1391ش، ص73.</ref> در پارچه‌ای دیگر، نقوش اسب بالدار درون دایره‌هایی که در هر ردیف در جهت مخالف هم حرکت می‌کنند، مشاهده می‌شود. اسب بالدار نمادی از خدای پیروزی است.<ref>دادور و مبینی، جانوران ترکیبی در هنر ایران باستان، 1388ش، ص56. </ref> فاصلۀ خالی میان دایره‌ها، درخت زندگی قرار گرفته است که معمولاً در کنار نقوش افسانه‌ای به کار می‌رود و به نوعی نگهبانان این نقوش به شمار می‌روند.<ref>بوکور، رمزهای زندۀ جان، 1373ش، ص13.</ref>  

===نقوش انسانی===

این پارچه که تصویر خسرو پرویز را در میدان جنگ نشان می‌دهد، به‌وسیلۀ پارچه‌بافان ایرانی از روی یک نقاشی دیواری برداشته شده است و مصریان هم از روی آن تقلید کرده‌اند. خسرو پرویز روی تخت نشسته و سوارکاران در حال تیراندازی‌ هستند.<ref>گیرشمن، هنر ایران در دوران پارتی و ساسانی، 1350ش، ص236.</ref> در یک پارچۀ ابریشمی که در اواخر این دوره به دست آمده، نقش پادشاه در حال شکار با شیر بالدار را نشان می‌دهد. تصویر قوچ‌ها به‌همراه درخت زندگی و نیز تصویر انسانی که در حال یاری رساندن به پادشاه است، در این تکه پارچه مشاهده می‌شود.<ref>عرب، مطالعۀ تطبیقی نقوش پارچه‌های ساسانی و چین، 1391ش، ص81.</ref>  

===سایر نقوش===

پارچه‌ای با نقش مروارید درشت که حالت آویز دارد، را دو ردیف لوزی‌های مرواریدی احاطه کرده و در موزۀ ویکتوریا و آلبرت لندن نگهداری می‌شود.<ref>بوکور، رمزهای زندۀ جان، 1373ش، ص132.</ref> در پارچه‌ای دیگر نیز نقش قلب به‌طور منظم تکرار شده است. این پارچه نیز در موزه لوور فرانسه وجود دارد.<ref>عرب، مطالعۀ تطبیقی نقوش پارچه‌های ساسانی و چین، 1391ش، ص83.</ref>  

==پارچه‌های به‌دست آمده از دورۀ ساسانی==

حدود صد قطعه پارچه که بیشتر آنها ابریشمی است، از این دوره به‌دست آمده است. تنها گروهی از پارچه‌ها هستند که تاریخ و محل تولید آنها مشخص است؛ قطعه پارچه‌هایی از پشم و کتان در ایران به‌دست آمده است و اکنون در موزۀ متروپولیتن نگهداری می‌شود. بیشتر این پارچه‌ها در مناطقی خارج از قلمرو ساسانیان<ref>Harper, The Royal Hunter, 1978, P.119.</ref> مانند کلیسا‌های اروپا و حفاری‌های باستان‌شناسی در مناطقی از آستانا،<ref> آستانا یا آستانه، پایتخت کشور قزاقستان؛ [https://fa.wikivoyage.org/wiki/%D8%A2%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%D8%A7 «آستانا»، ویکی‌سفر.]</ref> ترکستان،<ref>سرزمینی در آسیای مرکزی که از جنوب به افغانستان، هند، تبت و ایران محدود می‌شود؛ سارلی، ترکستان در تاریخ؛ نگرشی بر تحولات آسیای میانه در قرن نوزدهم، 1364ش، ص9.</ref> پالمیرا،<ref>پالمیرا؛ شهری باستانی در استان حُمص سوریه؛ [https://www.beytoote.com/iran/ancient/historical02-city-palmyre.html «شهر پالمیرا، از مهم‌ترین بناهای تاریخی جهان»، وب‌سایت بیتوته.] </ref> دورااُروپوس،<ref>شهری در سوریۀ امروزی؛ [https://wikijoo.ir/index.php?title=%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A7_%D8%A7%D8%B1%D9%88%D9%BE%D9%88%D8%B3 «دورااروپوس»، ویکیجو: دانشنامۀ آزاد پارسی.] </ref> تاریم<ref> رودی بزرگ در چین؛ [https://abadis.ir/fatofa/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D9%85/ دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژۀ تاریم.]</ref> و آنتی‌نوئه مصر کشف شده‌اند<ref>[https://ensani.ir/fa/article/14249/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%AA%D8%B7%D8%A8%DB%8C%D9%82%DB%8C-%D9%85%D9%86%D8%B3%D9%88%D8%AC%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B3%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%88-%D8%B1%D9%88%D9%85-%D8%B4%D8%B1%D9 فربد و پورجعفر، «بررسی تطبیقی منسوجات ایران ساسانی و روم شرقی (بیزانس)»، 1386ش، ص67.]</ref> و اکنون در موزه‌های برلین، لوور، سین‌کیانگ چین، آرمیتاژ روسیه، دهلی نو و موزۀ منسوجات واشنگتن نگهداری می‌شوند.<ref> [https://research.iaun.ac.ir/pd/mojabi/pdfs/UploadFile_9787.pdf مجانی، «جنس پارچه‌های ساسانی»، وب‌سایت دانشگاه آزاد اسلامی واحد نجف‌آباد، ص1.]</ref> تعدادی پارچه نیز از شهر قومس سمنان به‌دست آمده است که تزیینات خاصی ندارد و در موزۀ متروپولیتن نگهداری می‌شود.<ref>عرب، مطالعۀ تطبیقی نقوش پارچه‌های ساسانی وچین، 1391ش، ص54.</ref>

==پانویس==

==منابع==

* «آستانا»، ویکی‌سفر، تاریخ بازدید: 13 آبان 1402ش.

* امیری خراسانی، شمشاد، «هنر بافندگی دورۀ ساسانی»، وب‌سایت پارسیان‌دژ، تاریخ بازدید: 9 آبان 1402ش.

* بوکور، مونیک‌دو، رمزهای زندۀ جان، ترجمۀ جلال ستاری، تهران، مرکز، 1373ش.

* بهار، مهرداد، پژوهشی در اساطیر ایران، تهران، توس، 1362ش.

* «پارچه‌بافی از قرون اولیۀ اسلام تا حملۀ مغول»، وب‌سایت هوم‌دکور، تاریخ درج مطلب: 3 اردیبهشت 1397ش.

* «پارچه در دوران ساسانی»، وب‌سایت تاریخ ما: مطالعه و بررسی دانستنی‌های تاریخی، تاریخ بازدید: 9 آبان 1397ش.

* «پارچۀ جناغی و آشنایی با ویژگی‌های آن»، وب‌سایت پارچه‌نگار، تاریخ بازدید: 13 آبان 1402ش.

* پنجه‌باشی، الهه و مهذب‌ترابی، سوگند، «مطالعۀ نقش‌های حیوانی هنر پارچه‌بافی ساسانی»، پژوهش‌نامۀ ایران باستان، شمارۀ 2، تیرماه 1401ش.

* پوربهمن، فریدون، پوشاک در ایران باستان، ترجمة هاجر ضیاء سیکارودی، تهران، امیرکبیر، 1386ش.

* «پیشینۀ پارچه در دوران ساسانی و قبل»، وب‌سایت دارنیا، تاریخ درج مطلب: 27 بهمن 1394ش.

* دادور، ابوالقاسم و مبینی، مهتاب، جانوران ترکیبی در هنر ایران باستان، تهران، دانشگاه الزهرا، 1388ش.

* دادور، ابوالقاسم و منصوری، الهام، درآمدی بر اسطوره‌ها و نماد‌های ایران و هند در عهد باستان، تهران، دانشگاه الزهرا، 1385ش.

* «دورااروپوس»، ویکیجو: دانشنامۀ آزاد پارسی، تاریخ درج مطلب: 24 جولای 2019م.

* دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وب‌سایت آبادیس، تاریخ بازدید: 13 آبان 1402ش.

* سارلی، ارازمحمد، ترکستان در تاریخ؛ نگرشی بر تحولات آسیای میانه در قرن نوزدهم، تهران، امیرکبیر، 1364ش.

* «شهر پالمیرا، از مهم‌ترین بناهای تاریخی جهان»، وب‌سایت بیتوته، تاریخ بازدید: 13 آبان 1402ش.

* صنایع، امیرحسین، «بررسی پارچه‌های ساسانی با پارچه‌های مصری»، وب‌سایت قماشین، تاریخ درج مطلب: 7 جولای 2019م.

* عرب، سارا، مطالعۀ تطبیقی نقوش پارچه‌های ساسانی و چین، پایان‌نامه دورۀ کارشناسی ارشد، کاشان، دانشکدۀ معماری و هنر دانشگاه کاشان، 1391ش.

* فربود، فریناز و پورجعفر، محمد‌رضا، «بررسی تطبیقی منسوجات ایران ساسانی و روم شرقی (بیزانس)»، نشریۀ هنرهای زیبا، شمارۀ 31، پاییز 1386ش.

* کریستین‌سن، ایران در زمان ساسانیان، ترجمۀ رشید یاسمی، تهران، دنیای کتاب، 1368ش.

* کریستی‌ویلسن، ج، تاریخ صنایع ایران، ترجمۀ عبداللّه فریار، تهران، بروخیم، 1317ش.

* کریمی، شیرین، «هنر پارچه‌بافی و تاریخچۀ آن» وب‌سایت پرنون، تاریخ درج مطلب: 15 شهریور 1399ش.

* کلیم‌کایت، هانس‌یواخیم، هنر مانوی، ترجمۀ ابوالقاسم اسماعیل‌پور، تهران، فکر روز، 1373ش.

* گرانتوسکی و دیگران، تاریخ ایران، ترجمۀ کیخسرو کشاورزی، تهران، پویش، 1359ش.

* گیرشمن، رومن، هنر ایران در دوران پارتی و ساسانی، ترجمۀ بهرام فره‌وشی، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1350ش.

* مجانی، سید‌علی، «جنس پارچه‌های ساسانی»، وب‌سایت دانشگاه آزاد اسلامی واحد نجف‌آباد، تاریخ بازدید: 13 آبان 1402ش.

* معین، محمد، فرهنگ فارسی، تهران، زرین، 1382ش.

* معین، محمد، فرهنگ فارسی، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: 13 آبان 1402ش.

* میرسبحانی، سیده‌فاطمه، «بررسی تطبیقی نقوش پارچه‌های دورۀ ساسانی و سلجوقی»، وب‌سایت کهن: مجلۀ اختصاصی صنعت نساجی و فرش ماشینی ایران، تاریخ درج مطلب: 11 مهر 1397ش.

* نفیسی، سعید، تاریخ تمدن ایران ساسانی به اهتمام عبدالکریم جربزه‌دار، تهران، اساطیر، 1383ش.

* وولف، هانس. ای، صنایع دستی هنر ایران، ترجمۀ سیروس ابراهیم‌زاده، تهران، علمی و فرهنگی، 1384ش.

* هرمان، جورجینا، تجدید حیات هنر و تمدن در ایران باستان، ترجمۀ مهرداد وحدتی، تهران، نشر دانشگاهی، 1373ش.

* یارشاطر، احسان، تاریخ ایران از سلوکیان تا فروپاشی دولت ساسانیان، ترجمۀ حسن انوشه، تهران، امیرکبیر، 1377ش.