پارچهبافی دوره اشکانیان: تفاوت میان نسخهها
حمید گلزار (بحث | مشارکتها) بدون خلاصۀ ویرایش |
اصلاح هندسه بحث |
||
| (یک نسخهٔ میانیِ ایجادشده توسط همین کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{درشت|'''پارچهبافی اشکانیان؛'''}} ساخت و تشکیل پارچه در دوره اشکانی. | |||
پارچهبافی در دوره | [[پارچهبافی]] در [[دوره اشکانیان]] با رونق تجارت و ارتباط با [[چین]] از طریق [[جاده ابریشم]]، به پیشرفت چشمگیری دست یافت. در این دوره، [[ابریشم]] خام از چین وارد و پس از بافت به پارچههای نفیس، با قیمت بالا به [[روم]] و آفریقای شمالی صادر میشد. نقوش پارچهها تلفیقی از سه منبع بود: نقوش هندسی و گیاهی یونانی، نقوش نیمهطبیعی و تجریدی ایرانی، و نقوش حیوانی شرقی که اغلب با رعایت اصل تقارن و تقابل در کنار هم قرار میگرفتند. گلهای چندپر، برگها، درخت مو و نقوشی چون [[چلیپای شکسته]]، شطرنجی و خطوط کنگرهای در تزیین پارچهها به کار میرفت. نمونهای از این پارچهها در گورهای اشکانی [[مشکینشهر]] کشف شده است. پارچههای [[زریبافی|زربفت]] و [[پولکدوزی|پولکدوزیشده]] نیز برای تزیین خانهها و ایوانها و نیز صادرات به اروپا کاربرد داشت. اشکانیان با برگزاری دورههای آموزشی ویژه برای بافندگان، به تولید منسوجات پشمی و کتانی باکیفیت پرداختند و سنتهای هخامنشی را در نساجی احیا کردند. | ||
==تولید اختصاصی پارچه ابریشم در ایران== | == تولید اختصاصی پارچه ابریشم در ایران == | ||
در زمان اشکانیان، بهدلیل ارتباط بازرگانی قوی و رونق دادوستد با | در زمان اشکانیان، بهدلیل ارتباط بازرگانی قوی و رونق دادوستد با کشورهای همسایه، از جمله ورود ابریشم طبیعی از چین، صنعت بافندگی بهویژه بافتههای ابریشمی با رشد چشمگیری روبهرو شد. در این دوره، پارچه ابریشمی کالای مخصوص ایران بود که در کشورهای روم و آفریقای شمالی با قیمت بالایی به فروش میرفت.<ref>رضایی، تاریخ تمدن و فرهنگ ایران، 1382ش، ص418.</ref> | ||
==خاستگاه نقشمایههای موجود در پارچههای اشکانی== | == خاستگاه نقشمایههای موجود در پارچههای اشکانی == | ||
هنر پارچهبافی اشکانی از سه منشأ اصلی تشکیل شده است: | هنر پارچهبافی اشکانی از سه منشأ اصلی تشکیل شده است: | ||
اول از طرحهای هندسی و نقوش گیاهی که ریشه در هنر یونانی داشت؛ | اول از طرحهای هندسی و نقوش گیاهی که ریشه در هنر یونانی داشت؛ | ||
دوم نقشمایههای نیمهطبیعی و تجریدی که ریشه در فرهنگ و هنر ایرانی دارد؛ | دوم نقشمایههای نیمهطبیعی و تجریدی که ریشه در فرهنگ و هنر ایرانی دارد؛ | ||
سوم استفاده از نقوش حیوانی که تلفیقی از هنر شرقی و یونانی بود<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1378372/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%86%D9%82%D9%88%D8%B4-%D9%85%D9%86%D8%B3%D9%88%D8%AC%D8%A7%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%87%D8%AE%D8%A7%D9%85%D9%86%D8%B4%DB%8C-%D8%A7%D8%B4%DA%A موسوی و آیتاللهی، «بررسی نقوش منسوجات در دوران هخامنشی، اشکانی و ساسانی»، 1390ش، ص56.]</ref> | سوم استفاده از نقوش حیوانی که تلفیقی از هنر شرقی و یونانی بود<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1378372/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%86%D9%82%D9%88%D8%B4-%D9%85%D9%86%D8%B3%D9%88%D8%AC%D8%A7%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%87%D8%AE%D8%A7%D9%85%D9%86%D8%B4%DB%8C-%D8%A7%D8%B4%DA%A موسوی و آیتاللهی، «بررسی نقوش منسوجات در دوران هخامنشی، اشکانی و ساسانی»، 1390ش، ص56.]</ref> که بهعنوان نماد در هنر پارچهبافی دوران بعد استفاده میشد.<ref>پوپ و اکرمن، سیری در هنر ایران، 1387ش، ج2، ص858.</ref> | ||
==نقوش گیاهی شناخته شده دوره اشکانی== | == نقوش گیاهی شناخته شده دوره اشکانی == | ||
نقشهای گیاهی در این دوره عبارتند از: گلهای چندپر بهویژه چهارپر، انواع برگ، گیاه، کنگر و انگور. مربع و دایره، شکل و فرم اصلی نقوش اجرا شده روی سفال، نقاشی و پارچه بودند. در این دوره، به | نقشهای گیاهی در این دوره عبارتند از: گلهای چندپر بهویژه چهارپر، انواع برگ، گیاه، کنگر و انگور. مربع و دایره، شکل و فرم اصلی نقوش اجرا شده روی سفال، نقاشی و پارچه بودند. در این دوره، به ریزنقشها و جزئیات، بیش از دورههای قبل توجه میشد.<ref>[https://alzahramit.tvu.ac.ir/file/71/attach2020034196009510257517.pdf «آشنایی با نقوش پارچه در ایران»، وبسایت دانشگاه الزهرا، 1402ش، ص17.]</ref> | ||
==نقوش بهکار رفته در هنر پارچهبافی دوره اشکانی== | == نقوش بهکار رفته در هنر پارچهبافی دوره اشکانی == | ||
نقوش روی پارچههای دوره اشکانی که اغلب در قسمت زمینه کار شدهاند، شامل دایرههای متداخلی است که تشکیل لوزی و گل | نقوش روی پارچههای دوره اشکانی که اغلب در قسمت زمینه کار شدهاند، شامل دایرههای متداخلی است که تشکیل لوزی و گل چهارپر را دادهاند. در قسمت حاشیه، نوارهای مارپیچی دیده میشود که نقوشی داخل آن کار شده است.<ref>الوند، صنعت نساجی ایران از دیرباز تا امروز، 1363ش، ص98.</ref> در نقشمایههای کشفشده از اولان،<ref>منطقهای در منتهیالیه شرقی ایران در دوره اشکانیان که در حال حاضر جزئی از کشور چین است.</ref> نقش گل زنبق آبی دیده میشود که در یک ردیف، پشت سر هم تکرار شدهاند (تصویر شماره یک). همچنین نقش درخت زندگی که در بالای آن، سر یک شاهین در حال رویارویی با یک شیردال (با تن شیر و سر عقاب) است، دیده میشود. دو نمونه پارچه که بهشیوه شبکهای یا هفتیهشتی تزیین شدهاند نیز دیده میشود که یکی از پارچهها دارای طرحهای خطی است و در میان آن، نوارهای مواج قرار دارند و دیگری نقش قوچهایی است که روبهروی هم قرار گرفتهاند.<ref>پوپ و اکرمن، سیری در هنر ایران، 1387ش، ج2، ص889-858.</ref> علاوه بر این، در ناحیهٔ اولان، چند تکه ملیلهدوزی و قلابدوزی پیدا شده که نقش یکی از ملیلهدوزیها، درخت مو با شاخههای پیچدرپیچ است که قسمتهای خالی آن با برگ و انگور پر شده است (تصویر شماره دو). در این دوره، پارچههایی با نقش چهارشیر که بهصورت جفت مقابل هم قرار گرفتند، برگهای قلبیشکل، پیچکی و طرح مرغ خیالی نیز دیده میشود.<ref>کریستیویلسون، تاریخ صنایع ایران، 1317ش، ص97.</ref> نقش موجودات با رعایت اصل تقابل و تقارن روی پارچه قرار گرفتهاند که این موضوع در دوره هخامنشیان و ساسانیان کمتر به چشم میخورد.<ref>پوپ و اکرمن، سیری در هنر ایران، 1387ش، ج2، ص858.</ref> | ||
==تکه پارچه کشفشده از ایران== | == تکه پارچه کشفشده از ایران == | ||
در | در کرانهٔ «گرمی» مشکینشهر در آذربایجان شرقی، تکه پارچهای از گورهای اشکانی یافت شده که بخشی از لباس مرده است. از این تکه پارچه تنها ۲۰ سانتیمتر باقی مانده است که هماکنون در موزه تهران نگهداری میشود. در قسمت وسط آن، کادرهای مربعشکل قرار دارد که درون آنها، یکدرمیان با نقش چلیپای شکسته و چهارخانههای کوچک بهشکل شطرنجی تزیین شدهاند. در قسمت حاشیه این پارچه، خطوط دندانهدار یا کنگرهای که نقشی معروف و یونانی بهشمار میرود، دیده میشود. این پارچه با رنگهای مختلف قهوهای، ارغوانی، سفید و زرد مایل به نارنجی پر شده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/394716/تاریخچه-ی-پارچه-بافی-در-ایران-باستان امیری و امیری، «تاریخچه پارچهبافی در ایران باستان»، 1387ش، ص10.]</ref> | ||
==استفاده از پارچه برای تزیین خانهها و ایوانها== | == استفاده از پارچه برای تزیین خانهها و ایوانها == | ||
با وجود پیشرفت صنعت نساجی در ایران و دوخت پارچههای اعلا و رنگین، گفته میشود که بسیاری از خانهها و ایوانها در زمان اشکانی بهجای نقاشی با پارچههای یراقدار و پوشیده از پولکهایی از جنس نقره تزیین میشدند. بیشتر نقوش بهکار رفته در این پارچهها، برگرفته از نقوش یونانی بود.<ref>گیرشمن، هنر ایران در دوران پارت و ساسانی، 1370ش، ص221.</ref> | با وجود پیشرفت صنعت نساجی در ایران و دوخت پارچههای اعلا و رنگین، گفته میشود که بسیاری از خانهها و ایوانها در زمان اشکانی بهجای نقاشی با پارچههای یراقدار و پوشیده از پولکهایی از جنس نقره تزیین میشدند. بیشتر نقوش بهکار رفته در این پارچهها، برگرفته از نقوش یونانی بود.<ref>گیرشمن، هنر ایران در دوران پارت و ساسانی، 1370ش، ص221.</ref> | ||
==تأثیر جاده ابریشم بر نساجی ایران در زمان اشکانی== | == تأثیر جاده ابریشم بر نساجی ایران در زمان اشکانی == | ||
جاده ابریشم بر نساجی ایران تأثیر بهسزایی داشت که از جمله آن میتوان به رونق تجارت نساجی، دستیابی به فناوری تولید ابریشم، وارد کردن ابریشم خام از چین و تبدیل آن به پارچه و سپس صادرات آن به دیگر کشورها و فروش بالای پارچههای ایرانی اشاره کرد.<ref>[https://research.iaun.ac.ir/pd/mojabi/pdfs/UploadFile_1766.pdf «نقشونگار پارچههای هخامنشی»، وبسایت دانشگاه آزاد اسلامی واحد نجفآباد، 1402ش، ص3 و 4.]</ref> | جاده ابریشم بر نساجی ایران تأثیر بهسزایی داشت که از جمله آن میتوان به رونق تجارت نساجی، دستیابی به فناوری تولید ابریشم، وارد کردن ابریشم خام از چین و تبدیل آن به پارچه و سپس صادرات آن به دیگر کشورها و فروش بالای پارچههای ایرانی اشاره کرد.<ref>[https://research.iaun.ac.ir/pd/mojabi/pdfs/UploadFile_1766.pdf «نقشونگار پارچههای هخامنشی»، وبسایت دانشگاه آزاد اسلامی واحد نجفآباد، 1402ش، ص3 و 4.]</ref> | ||
==صادرات پارچه در دوره اشکانیان== | == صادرات پارچه در دوره اشکانیان == | ||
در این دوره، انواع پارچههای پشمی و شالهای بافت، از ایران به | در این دوره، انواع پارچههای پشمی و شالهای بافت، از ایران به کشورهای غربی صادر میشد.<ref>گیرشمن، هنر ایران در دوران پارت و ساسانی، 1370ش، ص221.</ref> همچنین از این دوره پارچهای زربافت کشف شده است که بهجهت پوشاندن تابوت پادشاه آلمان به این کشور صادر شده بود.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/4063445/%D8%B5%D8%AF%D9%88%D8%B1-%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DA%86%D9%87-%D8%B2%D8%B1%D8%A8%D9%81%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%A2%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D8%A7%D8%B «صدور پارچه زربافت ایرانی به آلمان در دوره اشکانی»، خبرگزاری مهر.]</ref> | ||
==دورههای آموزشی پارچهبافی در دوره اشکانی== | == دورههای آموزشی پارچهبافی در دوره اشکانی == | ||
اشکانیان در زمان اقتدار خود، نساجان لایق و شایستهای بودند و منسوجات پشمی و کتان بسیار عالی میبافتند.<ref>روحفر، نگاهی به پارچهبافی دوران اسلامی، 1380ش، ص4.</ref> | اشکانیان در زمان اقتدار خود، نساجان لایق و شایستهای بودند و منسوجات پشمی و کتان بسیار عالی میبافتند.<ref>روحفر، نگاهی به پارچهبافی دوران اسلامی، 1380ش، ص4.</ref> نوع تنپوش اشکانیان از لحاظ دوخت، شکل، رنگ و نقشونگار آنها نشان میدهد که هنر و صنعت بافندگی در این دوره آموزش داده میشده است و بافندگان و دوزندگان برای دوخت پارچههای رنگین و گرانبها، دورههای آموزشی ویژهای را میگذراندند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/394716/تاریخچه-ی-پارچه-بافی-در-ایران-باستان امیری و امیری، «تاریخچه پارچهبافی در ایران باستان»، 1387ش، ص10 و 11.]</ref> | ||
==دوره اشکانی و غلبه بر فرهنگ هلنیستی== | == دوره اشکانی و غلبه بر فرهنگ هلنیستی == | ||
با حضور فرهنگ هلنیستی در ایران، نقوش یونانی به پارچههای ایرانی نفوذ کرد؛ اما پس از پیروز شدن اشکانیان بر سلوکیان، آنان توانستند بر فرهنگ هلنیستی نیز غلبه کنند و طولی نکشید که آیینهای اصیل ایرانیان دوباره احیا شد. نساجی دوره اشکانی را میتوان به دو دوره ابتدایی و انتهایی تقسیم کرد که دوره ابتدایی آن، تحت تأثیر فرهنگ هلنیستی بود و پس از آن، ویژگیها و فرهنگهای دوره هخامنشی احیا شد.<ref>[https://research.iaun.ac.ir/pd/mojabi/pdfs/UploadFile_1766.pdf «نقشونگار پارچههای هخامنشی»، وبسایت دانشگاه آزاد اسلامی واحد نجفآباد، 1402ش، ص3.]</ref> | با حضور فرهنگ هلنیستی در ایران، نقوش یونانی به پارچههای ایرانی نفوذ کرد؛ اما پس از پیروز شدن اشکانیان بر سلوکیان، آنان توانستند بر فرهنگ هلنیستی نیز غلبه کنند و طولی نکشید که آیینهای اصیل ایرانیان دوباره احیا شد. نساجی دوره اشکانی را میتوان به دو دوره ابتدایی و انتهایی تقسیم کرد که دوره ابتدایی آن، تحت تأثیر فرهنگ هلنیستی بود و پس از آن، ویژگیها و فرهنگهای دوره هخامنشی احیا شد.<ref>[https://research.iaun.ac.ir/pd/mojabi/pdfs/UploadFile_1766.pdf «نقشونگار پارچههای هخامنشی»، وبسایت دانشگاه آزاد اسلامی واحد نجفآباد، 1402ش، ص3.]</ref> | ||
==پانویس== | == پانویس == | ||
{{پانویس}} | {{پانویس}} | ||
==منابع== | == منابع == | ||
{{آغاز منابع}} | {{آغاز منابع}} | ||
* «آشنایی با نقوش پارچه در ایران»، وبسایت دانشگاه الزهرا، تاریخ بازدید: | * «آشنایی با نقوش پارچه در ایران»، وبسایت دانشگاه الزهرا، تاریخ بازدید: ۳۰ خرداد ۱۴۰۲ش. | ||
* الوند، احمد، صنعت نساجی ایران از دیرباز تا امروز، تهران، پلیتکنیک، | * الوند، احمد، صنعت نساجی ایران از دیرباز تا امروز، تهران، پلیتکنیک، ۱۳۶۳ش. | ||
* امیری، عفت و امیری، معصومه، «تاریخچه پارچهبافی در ایران باستان»، نشریه رشد آموزش تاریخ، شماره | * امیری، عفت و امیری، معصومه، «تاریخچه پارچهبافی در ایران باستان»، نشریه رشد آموزش تاریخ، شماره ۳۱، تابستان ۱۳۸۷ش. | ||
* پوپ، آرترآپهام و اکرمن، فیلیس، سیری در هنر ایران، ویرایش سیروس پرهام، تهران، علمی و فرهنگی، چاپ نخست، | * پوپ، آرترآپهام و اکرمن، فیلیس، سیری در هنر ایران، ویرایش سیروس پرهام، تهران، علمی و فرهنگی، چاپ نخست، ۱۳۸۷ش. | ||
* رضایی، عبدالعظیم، تاریخ تمدن و فرهنگ ایران، تهران، دُر، | * رضایی، عبدالعظیم، تاریخ تمدن و فرهنگ ایران، تهران، دُر، ۱۳۸۲ش. | ||
* روحفر، زهرا، نگاهی به پارچهبافی دوران اسلامی، تهران، سازمان میراث فرهنگی کشور و سمت، | * روحفر، زهرا، نگاهی به پارچهبافی دوران اسلامی، تهران، سازمان میراث فرهنگی کشور و سمت، ۱۳۸۰ش. | ||
* «صدور پارچه زربافت ایرانی به آلمان در دوره اشکانی»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: | * «صدور پارچه زربافت ایرانی به آلمان در دوره اشکانی»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲۸ مرداد ۱۳۹۶ش. | ||
* کریستیویلسون، ج. | * کریستیویلسون، ج. تاریخ صنایع ایران، ترجمه عبدالله فریار، تهران، بروخیم، ۱۳۱۷ش. | ||
* گیرشمن، رومان، هنر ایران در دوران پارت و ساسانی، ترجمه بهرام فرهوشی، تهران، علمی و فرهنگی، | * گیرشمن، رومان، هنر ایران در دوران پارت و ساسانی، ترجمه بهرام فرهوشی، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۷۰ش. | ||
* موسوی، بیبی زهرا و آیتاللهی، حبیبالله، «بررسی نقوش منسوجات در دوران هخامنشی، اشکانی و ساسانی»، فصلنامه علمی پژوهشی نگره، شماره | * موسوی، بیبی زهرا و آیتاللهی، حبیبالله، «بررسی نقوش منسوجات در دوران هخامنشی، اشکانی و ساسانی»، فصلنامه علمی پژوهشی نگره، شماره ۱۷، بهار ۱۳۹۰ش. | ||
* «نقشونگار پارچههای هخامنشی»، وبسایت دانشگاه آزاد اسلامی واحد نجفآباد، تاریخ بازدید: | * «نقشونگار پارچههای هخامنشی»، وبسایت دانشگاه آزاد اسلامی واحد نجفآباد، تاریخ بازدید: ۳۰ خرداد ۱۴۰۲ش. | ||
{{پایان منابع}} | {{پایان منابع}} | ||
نسخهٔ کنونی تا ۳ اسفند ۱۴۰۴، ساعت ۱۷:۲۵
پارچهبافی اشکانیان؛ ساخت و تشکیل پارچه در دوره اشکانی.
پارچهبافی در دوره اشکانیان با رونق تجارت و ارتباط با چین از طریق جاده ابریشم، به پیشرفت چشمگیری دست یافت. در این دوره، ابریشم خام از چین وارد و پس از بافت به پارچههای نفیس، با قیمت بالا به روم و آفریقای شمالی صادر میشد. نقوش پارچهها تلفیقی از سه منبع بود: نقوش هندسی و گیاهی یونانی، نقوش نیمهطبیعی و تجریدی ایرانی، و نقوش حیوانی شرقی که اغلب با رعایت اصل تقارن و تقابل در کنار هم قرار میگرفتند. گلهای چندپر، برگها، درخت مو و نقوشی چون چلیپای شکسته، شطرنجی و خطوط کنگرهای در تزیین پارچهها به کار میرفت. نمونهای از این پارچهها در گورهای اشکانی مشکینشهر کشف شده است. پارچههای زربفت و پولکدوزیشده نیز برای تزیین خانهها و ایوانها و نیز صادرات به اروپا کاربرد داشت. اشکانیان با برگزاری دورههای آموزشی ویژه برای بافندگان، به تولید منسوجات پشمی و کتانی باکیفیت پرداختند و سنتهای هخامنشی را در نساجی احیا کردند.
تولید اختصاصی پارچه ابریشم در ایران
در زمان اشکانیان، بهدلیل ارتباط بازرگانی قوی و رونق دادوستد با کشورهای همسایه، از جمله ورود ابریشم طبیعی از چین، صنعت بافندگی بهویژه بافتههای ابریشمی با رشد چشمگیری روبهرو شد. در این دوره، پارچه ابریشمی کالای مخصوص ایران بود که در کشورهای روم و آفریقای شمالی با قیمت بالایی به فروش میرفت.[۱]
خاستگاه نقشمایههای موجود در پارچههای اشکانی
هنر پارچهبافی اشکانی از سه منشأ اصلی تشکیل شده است: اول از طرحهای هندسی و نقوش گیاهی که ریشه در هنر یونانی داشت؛ دوم نقشمایههای نیمهطبیعی و تجریدی که ریشه در فرهنگ و هنر ایرانی دارد؛ سوم استفاده از نقوش حیوانی که تلفیقی از هنر شرقی و یونانی بود[۲] که بهعنوان نماد در هنر پارچهبافی دوران بعد استفاده میشد.[۳]
نقوش گیاهی شناخته شده دوره اشکانی
نقشهای گیاهی در این دوره عبارتند از: گلهای چندپر بهویژه چهارپر، انواع برگ، گیاه، کنگر و انگور. مربع و دایره، شکل و فرم اصلی نقوش اجرا شده روی سفال، نقاشی و پارچه بودند. در این دوره، به ریزنقشها و جزئیات، بیش از دورههای قبل توجه میشد.[۴]
نقوش بهکار رفته در هنر پارچهبافی دوره اشکانی
نقوش روی پارچههای دوره اشکانی که اغلب در قسمت زمینه کار شدهاند، شامل دایرههای متداخلی است که تشکیل لوزی و گل چهارپر را دادهاند. در قسمت حاشیه، نوارهای مارپیچی دیده میشود که نقوشی داخل آن کار شده است.[۵] در نقشمایههای کشفشده از اولان،[۶] نقش گل زنبق آبی دیده میشود که در یک ردیف، پشت سر هم تکرار شدهاند (تصویر شماره یک). همچنین نقش درخت زندگی که در بالای آن، سر یک شاهین در حال رویارویی با یک شیردال (با تن شیر و سر عقاب) است، دیده میشود. دو نمونه پارچه که بهشیوه شبکهای یا هفتیهشتی تزیین شدهاند نیز دیده میشود که یکی از پارچهها دارای طرحهای خطی است و در میان آن، نوارهای مواج قرار دارند و دیگری نقش قوچهایی است که روبهروی هم قرار گرفتهاند.[۷] علاوه بر این، در ناحیهٔ اولان، چند تکه ملیلهدوزی و قلابدوزی پیدا شده که نقش یکی از ملیلهدوزیها، درخت مو با شاخههای پیچدرپیچ است که قسمتهای خالی آن با برگ و انگور پر شده است (تصویر شماره دو). در این دوره، پارچههایی با نقش چهارشیر که بهصورت جفت مقابل هم قرار گرفتند، برگهای قلبیشکل، پیچکی و طرح مرغ خیالی نیز دیده میشود.[۸] نقش موجودات با رعایت اصل تقابل و تقارن روی پارچه قرار گرفتهاند که این موضوع در دوره هخامنشیان و ساسانیان کمتر به چشم میخورد.[۹]
تکه پارچه کشفشده از ایران
در کرانهٔ «گرمی» مشکینشهر در آذربایجان شرقی، تکه پارچهای از گورهای اشکانی یافت شده که بخشی از لباس مرده است. از این تکه پارچه تنها ۲۰ سانتیمتر باقی مانده است که هماکنون در موزه تهران نگهداری میشود. در قسمت وسط آن، کادرهای مربعشکل قرار دارد که درون آنها، یکدرمیان با نقش چلیپای شکسته و چهارخانههای کوچک بهشکل شطرنجی تزیین شدهاند. در قسمت حاشیه این پارچه، خطوط دندانهدار یا کنگرهای که نقشی معروف و یونانی بهشمار میرود، دیده میشود. این پارچه با رنگهای مختلف قهوهای، ارغوانی، سفید و زرد مایل به نارنجی پر شده است.[۱۰]
استفاده از پارچه برای تزیین خانهها و ایوانها
با وجود پیشرفت صنعت نساجی در ایران و دوخت پارچههای اعلا و رنگین، گفته میشود که بسیاری از خانهها و ایوانها در زمان اشکانی بهجای نقاشی با پارچههای یراقدار و پوشیده از پولکهایی از جنس نقره تزیین میشدند. بیشتر نقوش بهکار رفته در این پارچهها، برگرفته از نقوش یونانی بود.[۱۱]
تأثیر جاده ابریشم بر نساجی ایران در زمان اشکانی
جاده ابریشم بر نساجی ایران تأثیر بهسزایی داشت که از جمله آن میتوان به رونق تجارت نساجی، دستیابی به فناوری تولید ابریشم، وارد کردن ابریشم خام از چین و تبدیل آن به پارچه و سپس صادرات آن به دیگر کشورها و فروش بالای پارچههای ایرانی اشاره کرد.[۱۲]
صادرات پارچه در دوره اشکانیان
در این دوره، انواع پارچههای پشمی و شالهای بافت، از ایران به کشورهای غربی صادر میشد.[۱۳] همچنین از این دوره پارچهای زربافت کشف شده است که بهجهت پوشاندن تابوت پادشاه آلمان به این کشور صادر شده بود.[۱۴]
دورههای آموزشی پارچهبافی در دوره اشکانی
اشکانیان در زمان اقتدار خود، نساجان لایق و شایستهای بودند و منسوجات پشمی و کتان بسیار عالی میبافتند.[۱۵] نوع تنپوش اشکانیان از لحاظ دوخت، شکل، رنگ و نقشونگار آنها نشان میدهد که هنر و صنعت بافندگی در این دوره آموزش داده میشده است و بافندگان و دوزندگان برای دوخت پارچههای رنگین و گرانبها، دورههای آموزشی ویژهای را میگذراندند.[۱۶]
دوره اشکانی و غلبه بر فرهنگ هلنیستی
با حضور فرهنگ هلنیستی در ایران، نقوش یونانی به پارچههای ایرانی نفوذ کرد؛ اما پس از پیروز شدن اشکانیان بر سلوکیان، آنان توانستند بر فرهنگ هلنیستی نیز غلبه کنند و طولی نکشید که آیینهای اصیل ایرانیان دوباره احیا شد. نساجی دوره اشکانی را میتوان به دو دوره ابتدایی و انتهایی تقسیم کرد که دوره ابتدایی آن، تحت تأثیر فرهنگ هلنیستی بود و پس از آن، ویژگیها و فرهنگهای دوره هخامنشی احیا شد.[۱۷]
پانویس
- ↑ رضایی، تاریخ تمدن و فرهنگ ایران، 1382ش، ص418.
- ↑ موسوی و آیتاللهی، «بررسی نقوش منسوجات در دوران هخامنشی، اشکانی و ساسانی»، 1390ش، ص56.
- ↑ پوپ و اکرمن، سیری در هنر ایران، 1387ش، ج2، ص858.
- ↑ «آشنایی با نقوش پارچه در ایران»، وبسایت دانشگاه الزهرا، 1402ش، ص17.
- ↑ الوند، صنعت نساجی ایران از دیرباز تا امروز، 1363ش، ص98.
- ↑ منطقهای در منتهیالیه شرقی ایران در دوره اشکانیان که در حال حاضر جزئی از کشور چین است.
- ↑ پوپ و اکرمن، سیری در هنر ایران، 1387ش، ج2، ص889-858.
- ↑ کریستیویلسون، تاریخ صنایع ایران، 1317ش، ص97.
- ↑ پوپ و اکرمن، سیری در هنر ایران، 1387ش، ج2، ص858.
- ↑ امیری و امیری، «تاریخچه پارچهبافی در ایران باستان»، 1387ش، ص10.
- ↑ گیرشمن، هنر ایران در دوران پارت و ساسانی، 1370ش، ص221.
- ↑ «نقشونگار پارچههای هخامنشی»، وبسایت دانشگاه آزاد اسلامی واحد نجفآباد، 1402ش، ص3 و 4.
- ↑ گیرشمن، هنر ایران در دوران پارت و ساسانی، 1370ش، ص221.
- ↑ «صدور پارچه زربافت ایرانی به آلمان در دوره اشکانی»، خبرگزاری مهر.
- ↑ روحفر، نگاهی به پارچهبافی دوران اسلامی، 1380ش، ص4.
- ↑ امیری و امیری، «تاریخچه پارچهبافی در ایران باستان»، 1387ش، ص10 و 11.
- ↑ «نقشونگار پارچههای هخامنشی»، وبسایت دانشگاه آزاد اسلامی واحد نجفآباد، 1402ش، ص3.
منابع
- «آشنایی با نقوش پارچه در ایران»، وبسایت دانشگاه الزهرا، تاریخ بازدید: ۳۰ خرداد ۱۴۰۲ش.
- الوند، احمد، صنعت نساجی ایران از دیرباز تا امروز، تهران، پلیتکنیک، ۱۳۶۳ش.
- امیری، عفت و امیری، معصومه، «تاریخچه پارچهبافی در ایران باستان»، نشریه رشد آموزش تاریخ، شماره ۳۱، تابستان ۱۳۸۷ش.
- پوپ، آرترآپهام و اکرمن، فیلیس، سیری در هنر ایران، ویرایش سیروس پرهام، تهران، علمی و فرهنگی، چاپ نخست، ۱۳۸۷ش.
- رضایی، عبدالعظیم، تاریخ تمدن و فرهنگ ایران، تهران، دُر، ۱۳۸۲ش.
- روحفر، زهرا، نگاهی به پارچهبافی دوران اسلامی، تهران، سازمان میراث فرهنگی کشور و سمت، ۱۳۸۰ش.
- «صدور پارچه زربافت ایرانی به آلمان در دوره اشکانی»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲۸ مرداد ۱۳۹۶ش.
- کریستیویلسون، ج. تاریخ صنایع ایران، ترجمه عبدالله فریار، تهران، بروخیم، ۱۳۱۷ش.
- گیرشمن، رومان، هنر ایران در دوران پارت و ساسانی، ترجمه بهرام فرهوشی، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۷۰ش.
- موسوی، بیبی زهرا و آیتاللهی، حبیبالله، «بررسی نقوش منسوجات در دوران هخامنشی، اشکانی و ساسانی»، فصلنامه علمی پژوهشی نگره، شماره ۱۷، بهار ۱۳۹۰ش.
- «نقشونگار پارچههای هخامنشی»، وبسایت دانشگاه آزاد اسلامی واحد نجفآباد، تاریخ بازدید: ۳۰ خرداد ۱۴۰۲ش.