امام علی النقی: تفاوت میان نسخه‌ها

'''<big>علی نقی؛</big>''' علی بن‌ محمد و امام دهم شیعیان اثنی‌عشری.

علی بن‌ محمد بن‌ موسی(۲۱۲–۲۵۴ق)، دهمین امام شیعیان دوازده امامی، ملقب به هادی، نقی و  ابوالحسن الثالث، در مدینه به دنیا آمد. در هشت‌سالگی پس از شهادت پدرش امام جواد، امامت شیعیان را بر عهده گرفت. دوران ۳۴ساله امامت او همزمان با حکومت خلفای عباسی از معتصم تا مُعْتَز بود و بیشتر آن از سال ۲۳۳ق به‌بعد در سامرا و تحت نظارت و حصر خلفای عباسی، به‌ویژه متوکل، سپری شد. در این دوره، وی با ایجاد و گسترش سازمان وکالت، شبکه‌ای منسجم از نمایندگان در سراسر جهان اسلام تشکیل داد تا از این طریق ارتباط خود با پیروان را حفظ کرده، وجوه شرعی را جمع‌آوری و بر آموزش‌های دینی نظارت کند. علاوه بر میراث حدیثی و فقهی، ادعیه و زیارت‌نامه‌های مهمی همچون زیارت جامعه کبیره که مشروح‌ترین بیان جایگاه ائمه است و زیارت غدیریه از او به یادگار مانده که بیان‌گر عمق معارف شیعی در عصر تقیه و فشار سیاسی است. به‌گزارش منابع تاریخی، وی در سامرا و به دستور خلیفه عباسی مُعْتَز مسموم شده و به شهادت رسید و در خانه مسکونی خود به خاک سپرده شد. این مزار که به‌سبب دفن فرزندش امام حسن عسکری نیز، حرم عسکریین نامیده می‌شود، از زیارتگاه‌های مهم شیعیان است و پس از تخریب در حملات تروریستی دهه ۱۳۸۰ش، بازسازی گسترده‌ای را طی کرد.

امام هادی در ۱۵ ذی‌الحجه سال ۲۱۲ق در منطقه‌ای به نام صَریا در اطراف مدینه به دنیا آمد.<ref>ابن‌شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۳۷۹ق، ج۴، ص۴۰۱.</ref> در برخی منابع تاریخی دیگر، تاریخ‌های متفاوتی مانند ۲ یا ۵ رجب سال ۲۱۲ق<ref>مسعودی، اثبات‌الوصیه، ۱۴۲۶ق، ص۲۲۸.</ref>، ۲۷ ذی‌الحجه یا اوایل ماه رجب سال ۲۱۴ق<ref>حسینی، تاریخ اهل‌البیت، ۱۴۱۰ق، ص۷۶؛ بغدادی، تاریخ بغداد، بی‌تا، ج۲، ص۵۷.</ref> برای تولد او بیان شده ‌است. پدرش محمد بن‌علی ملقب به امام جواد است.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۰، ص۱۱۵.</ref> مادرش، زنی به نام سَمانه یا سوسَن، از اهالی مغرب بوده است.<ref>مولوی‌نیا، تاریخ چهارده معصوم، ۱۳۸۵ش، ص۴۳۲.</ref> نقش انگشتری امام که بر دست داشت، در برخی منابع «الله ربّی و هو عصمتی من خلقه» نقل شده ‌است.<ref>جعفریان، تاریخ تشیع در ایران، ۱۳۶۸ش، ج۲، ص۱۴۰.</ref>

امام علی نقی در دوران کودکی و همزمان با سفر حج پدرش امام جواد، به مدینه آمدند و تا سال ۲۳۳ق در آن شهر سکونت داشت.<ref>مسعودی، اثبات‌الوصیه، ۱۴۲۶ق، ص۲۲۸.</ref> او در سال ۲۳۳ق به دستور متوکل عباسی به سامرا آمد و در محله‌ای نظامی به نام عسکر تا هنگام شهادت به مدت ۲۱ سال، تحت نظارت مستقیم خلافت عباسی قرار داشت.<ref>مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۹۷؛ مسعودی، مروج‌الذهب و معادن‌الجوهر، ۱۳۷۴ش، ج۴، ص۹۳.</ref>

امام هادی از نوادگان رسول خدا، با هفت واسطه از نسل امام علی و از قبیله بنی‌هاشم، یکی از طایفه‌های قبیله قریش بود. نام، علی<ref>شافعی، مطالب السئول، ۱۴۱۹ق، ص۳۰۷.</ref> و کنیه‌ او ابوالحسن ثالث است.<ref>طبرسی، اعلام الوری، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۱۰۹.</ref>

 

مشهورترین القاب او، امام هادی و نَقی است.<ref>قمی، منتهی الآمال، ۱۳۷۹ش، ج۳، ص۱۸۳۶.</ref> در منابع روایی و تاریخی، القاب دیگری از جمله مرتضی، عالم، فقیه، امین، نجیب، ناصح، فتاح، خالص و طَیّب<ref>ابن‌شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۳۷۹ق، ج۴، ص۴۰۱.</ref>، راشد، سدید، صاحِبُ الْعَسکَر، صادق، ماضی، وفی<ref>خزعلی، موسوعه الامام الهادی(ع)، ۱۴۲۴ق، ج۱، ص۳۵-۳۴ و ۴۱.</ref> برای او ذکر شده که میان شیعیان و اهل‌سنت شهرت دارد.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/%D9%81%D9%87%D8%B1%D8%B3%D8%AA_%DA%A9%D9%86%DB%8C%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7_%D9%88_%D9%84%D9%82%D8%A8%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85_%D9%87%D8%A7%D8%AF%DB%8C(%D8%B9) «فهرست کنیه‌ها و لقب‌های امام هادی(ع)»، وب‌سایت ویکی شیعه.]</ref> به دلیل اینکه امام در منطقه‌ای به‌ نام عسکر در شهر سامرا، محل استقرار نظامیان حکومت عباسی زندگی می‌کردند به نام عسکر یا عسکری، لقب داده شدند.<ref>اربلی، کشف الغمه، ۱۴۲۱ق، ج۲، ص۳۷۵؛ ابن‌جوزی، تذکره ‌الخواص، ۱۴۲۶ق، ج۲، ص۴۹۲.</ref>

نام همسر امام در منابع با عنوان‌هایی چون حدیث، سوسن<ref>خزعلی، موسوعه الامام الهادی(ع)، ۱۴۲۴ق، ج۱، ص۵۰.</ref>، عسفان و سلیل ذکر شده است.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۰، ص۱۱۵؛ طبرسی، اعلام الوری، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۱۱۱-۱۱۰.</ref> علامه مجلسی در بحارالانوار نام سلیل را برای همسر امام ستوده و او را عارف و صالح معرفی کرده است.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۰، ص۱۱۵.</ref>  

 

امام علی نقی، دارای چهار پسر به نام‌های حسن، محمد، حسین و جعفر و نیز دست‌کم یک دختر بود که با نام‌های عایشه، عِلِّیّه یا عَلیِّه یا دَلاله در متون مختلف ذکر شده‌ است.<ref>ابن‌حجر هیثمی، الصواعق المحرقه، مکتبه القاهره، بی‌تا، ص۲۰۷.</ref>

امامت امام هادی، در سال ۲۲۰ق و در سن هشت‌ سالگی آغاز شد.<ref>قمی، منتهى الآمال، ۱۳۷۹ش، ج۳، ص ۱۸۷۸.</ref> در برخی منابع، آغاز امامت او در سن کمتر از هفت سالگی و حتی شش سال و پنج ماه نیز نقل شده است.<ref>ابن‌شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۳۷۹ق، ج۴، ص۴۳۳.</ref> امام علی نقی از دیدگاه شیعه براساس حدیث لوح و نصوصی که امام جواد درباره جانشینی وی بیان کردند و از طریق برخی روایان همچون اسماعیل بن‌مهران، محمد بن‌اسماعیل و ابوجعفر اشعری، نقل شد، به امامت رسید.<ref>اربلی، کشف الغمه، ۱۴۲۱ق، ج۲، ص۳۷۹-۳۷۵.</ref>

 

سن کم امام همانند پدرش امام جواد، باعث تردید گسترده در جامعه شیعه نشد و به استثنای گروه اندکی که به موسویه، طرفداران موسی مبرقع معروف شدند و پس از مدت کوتاهی بازگشتند، عموم شیعیان امامت وی را با استناد به نصوص امامان پیشین پذیرفتند.<ref>نوبختی، فرق‌الشیعه، بی‌تا، ص۹۲-۹۱.</ref> امامت وی با خلفای متعددی هم‌زمان بوده است.<ref>طبرسی، اعلام‌الوری، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۱۰۹؛ ابن‌کثیر، البدایه و النهایه، ۱۴۰۸ق، ج۱۱، ص۱۵.</ref>

{| class="wikitable"

|'''نام خلیفه'''

|'''دوره خلافت'''

|'''هم‌زمانی با امامت'''

|'''ویژگی‌های مهم دوره / رابطه با امام'''

|'''المعتصم بالله'''

|ابواسحاق محمد بن هارون الرشید

|در دوران او امام هادی در مدینه به سر می‌برد و فشار مستقیم کمتری احساس می‌شد.

|'''الواثق بالله'''

|هارون بن محمد المعتصم

|دورانی نسبتاً آرام؛ اگرچه سیاست محدودکننده عباسیان ادامه داشت، اما فشار آشکاری مانند دوران پس از آن گزارش نشده است.

|'''المتوکل علی الله'''

|جعفر بن محمد المعتصم

|سخت‌گیرترین دوره برای علی‌نقی بوده است. وی دشمنی آشکار با شیعیان و اهل‌بیت داشت. امام  هادی را در سال ۲۳۳ق به اجبار به سامرا آورد و تحت نظارت و حصر خانگی قرار داد.

|'''المنتصر بالله'''

|محمد بن جعفر المتوکل

|ذی‌الحجه ۲۴۷ تا ربیع‌الثانی ۲۴۸ق

|برخلاف پدر، سیاست ملایم‌تری در پیش گرفت. محدودیت‌های امام هادی را کاهش داد.

|'''المستعین بالله'''

|احمد بن محمد بن المعتصم

|درگیری‌های داخلی عباسیان و شورش‌ها مانند شورش «زنگیان» قدرت مرکزی را تضعیف کرد. امام  همچنان در سامرا تحت مراقبت بود.

|'''المعتز بالله'''

|محمد بن جعفر المتوکل

|به گزارش منابع تاریخی، وی دستور شهادت امام هادی را با سم در سال ۲۵۴ق صادر کرد.

== اندیشه سیاسی امام هادی ==

در اندیشه سیاسی منسوب به امام هادی، سیاست و دیانت مفاهیمی به‌هم‌پیوسته تلقی می‌شوند و تفکیک آن‌ها از یکدیگر جایگاهی ندارد.<ref>[https://journal.pte.ac.ir/browse.php?a_id=735&slc_lang=fa&sid=1&printcase=1&hbnr=1&hmb=1 محمدی و سپهری، «شیعه امامیه و جریان‌های سیاسی فکری جامعه اسلامی از روزگار امام جواد(ع) تا غیبت صغری(221 - 256)»، ۱۴۰۰ش، ص۱۴۹.]</ref> برخی محققان معاصر بر این باورند که رجوع به این منظومه فکری و متونی چون ''زیارت جامعه کبیره'' می‌تواند چارچوبی برای مواجهه با جریان‌های فکری مسلط و حفظ هویت اسلامی فراهم آورد.<ref>[https://tab.journals.miu.ac.ir/article_8882.html مطهری و بختیاری، «تحلیل تاریخی تعالیم امام هادی(ع) براساس نظریه پخش با تأکید بر زیارت غدیریه و زیارت جامعه کبیره»، ۱۴۰۲ش، ص۱۱۱-۱۰۸.]</ref> اندیشه سیاسی امام علی نقی را می‌توان در سه محور اصلی بررسی کرد.<ref>علیخانی و اصغری شورستانی، «نگاهی به دیدگاه‌های سیاسی امام هادی علیه‌السلام»، ۱۳۹۲ش، ص۱۷۷.</ref>

 

# '''اصل حکومت و نگاه به دنیا و قدرت:'''در نگاه امام هادی، حکومت ابزاری برای تحقق عدالت و احقاق حق است و نه هدفی برای تأمین منافع فردی یا گروهی. در ''زیارت جامعه کبیره''، ائمه به‌عنوان صاحبان مشروع ولایت و آگاهان به سیاست الهی معرفی می‌شوند و بر این نکته تأکید می‌شود که اعتبار و مشروعیت حکومت در گرو ترجیح آخرت بر دنیا و پایبندی به ارزش‌های الهی است.

# '''ویژگی‌های نخبگان و کنشگران سیاسی:''' از منظر امام، حاکمان و نخبگان سیاسی باید به تقوای الهی، صداقت در گفتار و رفتار، بردباری، رعایت شایسته‌سالاری و پذیرش نصیحت پایبند باشند. این ویژگی‌ها به‌عنوان عوامل پیشگیری از خودکامگی و تضمین سلامت نظام سیاسی معرفی می‌شوند.

# '''جایگاه مردم و وظایف آنان در قبال حکومت:'''در اندیشه امام علی نقی، مردم موظف به اطاعت آگاهانه از حاکمانی هستند که در مسیر حق حرکت می‌کنند، اما این اطاعت نباید به تبعیت کورکورانه بینجامد. بر همین اساس، نصیحت، خیرخواهی و نظارت اخلاقی بر عملکرد حاکمان، بخشی از مسئولیت اجتماعی مردم در قبال حکومت تلقی می‌شود.<ref>علیخانی و اصغری شورستانی، «نگاهی به دیدگاه‌های سیاسی امام هادی علیه‌السلام»، ۱۳۹۲ش، ص۱۷۸-۱۷۷.</ref>

 

نقش سیاسی امام علی نقی در دوران امامت، که هم‌زمان با خلافت عباسیان به‌ویژه متوکل عباسی بود، عمدتاً در حفظ هویت، انسجام و هدایت جامعه شیعه در شرایط فشار و نظارت سیاسی نمود یافت. وی با اتخاذ رویکردی غیرتقابلی و حساب‌شده، ضمن پرهیز از درگیری مستقیم با حکومت، به تداوم رهبری دینی و اجتماعی شیعیان پرداخت.<ref>[https://journals.ihu.ac.ir/article_201001.html رجبی دوانی و عباس‌زاده، «مؤلفه‌ها و شاخص‌های حفاظتی و اطلاعاتی با الگوگیری ازسیره امام هادی علیه‌السلام»، ۱۳۹۳ش، ص۲۵-۱.]</ref>

 

از مهم‌ترین اقدامات سیاسی امام هادی، ایجاد و گسترش سازمان وکالت بود؛ شبکه‌ای منظم از نمایندگان مورد اعتماد که در مناطق مختلف جهان اسلام فعالیت می‌کردند و وظایفی چون جمع‌آوری وجوه شرعی، انتقال پیام‌های امام و پاسخ‌گویی به مسائل فقهی و اعتقادی شیعیان را بر عهده داشتند.<ref>[https://kms.dte.ir/article/410086541-2371/%D8%B3%D8%A7%D8%AE%D8%AA%D8%A7%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%88%DA%A9%D8%A7%D9%84%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D9%87%D8%A7%D8%AF%DB%8C1-%D9%88-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A2%D9%86 اکبری مقدم، «ساختار سازمان وکالت در عصر امام هادی علیه‌السلام و کارکردهای آن»، ۱۳۹۳ش، ص۶۹-۶۸.]</ref>

امام هادی در تعامل با دستگاه خلافت، به‌ویژه در دوران متوکل، سیاست تقیه را به‌منظور جلوگیری از سرکوب گسترده شیعیان دنبال کرد، اما در عین حال، در مواجهه‌های رسمی با خلفا، به‌گونه‌ای غیرمستقیم مشروعیت اخلاقی و دینی حاکمیت را به چالش کشید. این شیوه موجب حفظ امنیت نسبی جامعه شیعه و استمرار نقش رهبری امام در عرصه دینی و اجتماعی شد.<ref>[https://journals.miu.ac.ir/article_1959.html سامانی، «بررسی تطبیقی رفتار خلفای عباسی با امام هادی(ع)»، ۱۳۹۶ش، ص۶۲.]</ref>

== نقش فکری-فرهنگی امام هادی ==

در عصر امام هادی چندین جریان فکری و کلامی همانند فطحیه، واقفیه، زیدیه، غلات، مفوضه، جبریه، صوفیه و مجسمیه، اشاعره و معتزله جامعه را با بحران‌های بسیار عقیدتی-فکری مواجه کرده بودند.<ref>شیخوند، «جریان‌های فکری و کلامی عصر امام هادی(ع) و روش‌های برخورد حضرت با آنها»، ۱۳۹۲ش، ص ۳۷۵.</ref>  

امام هادی در مواجهه با جریان‌های فکری عصر خود، از مناظرات اعتقادی به‌عنوان ابزاری برای تبیین آموزه‌های دینی و هدایت جامعه بهره گرفت. وی با توجه به شرایط زمانه و آداب گفت‌وگو، ابتدا شیوه‌های سنجیده مواجهه با دیدگاه‌های مختلف را تبیین کرد و سپس با اتخاذ رویکردی استدلالی، به نقد و رد آموزه‌های فرقه‌های انحرافی پرداخت. این اقدامات در راستای افزایش آگاهی دینی و حفظ انسجام فکری جامعه شیعه انجام شد.<ref>شیخوند، «جریان‌های فکری و کلامی عصر امام هادی(ع) و روش‌های برخورد حضرت با آنها»، ۱۳۹۲ش، ص ۳۹۴.</ref>  

در کتب و منابع تاریخی در حدود ۲۶۲ نامه از امام علی نقی نقل شده است که می‌توان آنها را به دو دسته نامه‌هایی که برای افراد خاص نوشته شده و نامه‌هایی که برای گروه‌ها و افراد عام نوشته شده‌اند، تقسیم کرد. محتوای نامه‌ها نیز در برگیرنده دو محور است:<ref>جانی‌پور، «تحلیل محتوایی و مضمونی مکاتبات امام هادی(ع)»، ۱۳۹۲ش، ص۲۶۵.</ref>  

 

# تبیین جایگاه امامت و ولایت و ویژگی‌های امام معصوم در جامعه اسلامی. این هدف به‌منظور افزایش آگاهی و بصیرت جامعه در راستای اتخاذ راه حق و پرهیز از پیروی از فرقه‌های انحرافی و همچنین معرفی خود، امام حسن عسکری به‌عنوان جانشین و امام مهدی ‌به‌عنوان امام در عصر غیبت بوده است.

# تلاش برای پاسخگویی به مسائل فقهی و اعتقادی شیعیان و تبیین مبانی احکام اسلامی.<ref>جانی‌پور، «تحلیل محتوایی و مضمونی مکاتبات امام هادی(ع)»، ۱۳۹۲ش، ص۲۶۵.</ref>

بررسی محتوای نامه‌های باقی‌مانده از امام علی‌ نقی در مناطق مرکزی ایران مانند قم، ری، کاشان و قزوین نشان می‌دهد که مسائل فقهی، مهمترین و پرتکرارترین محور گفت‌وگو در این نواحی بوده است. از میان ۱۸ نامه بررسی‌شده از این مناطق، ۱۵ نامه (بیش از ۸۳٪) به پرسش‌ها و موضوعات فقهی اختصاص داشته و تنها ۳ نامه (بیش از ۱۶.۷٪) به مباحث کلامی پرداخته‌اند.<ref>[https://skh.journals.miu.ac.ir/article_1966.html حسینیان مقدم و جعفری‌پور، «مکاتبات ساکنان ایران با امام هادی(ع)»، ۱۳۹۶ش، ص۱۹۰.]</ref>  

این غلبه آشکار موضوعات فقهی تنها محدود به مناطق مرکزی نبوده، بلکه در نامه‌های مناطق شرقی و جنوبی ایران نیز سؤالات فقهی بر دیگر موضوعات برتری داشته است. بر پایهٔ تحقیقات، اکثر این مکاتبات به دورانی پس از روی کار آمدن متوکل عباسی و دوره افول معتزله و کم‌رنگ شدن مجادلات کلامی در مراکز حکومتی، مربوط می‌شود.<ref>[https://skh.journals.miu.ac.ir/article_1966.html حسینیان مقدم و جعفری‌پور، «مکاتبات ساکنان ایران با امام هادی(ع)»، ۱۳۹۶ش، ص۱۹۰.]</ref>

== '''اصحاب''' ==

بر اساس گزارش منابع تاریخی تعداد صحابی، شاگرد، راوی وکلای علی‌نقی بین ۱۷۹ تا ۳۹۵ نفر ذکر شده است.<ref>طوسی، رجال‌الطوسی، ۱۳۷۳ش، ص۴۰۹؛ اصغری‌نژاد، «گزارشی از موسوعه امام هادی»، ۱۳۸۶ش، ص۱۸۰.</ref> جمعی از این افراد، از اصحاب امام رضا تا امام هادی، هستند.<ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، ۱۳۸۱ش، ص۴۹۱.</ref>

=== '''اصحاب ایرانی''' ===

بر اساس گزارش ''رجال طوسی''، ۶۵ نفر از شاگردان امام هادی ایرانی‌تبار بوده‌اند، اما با مراجعه به دیگر منابع رجالی، شمار این اصحاب به بیش از ۸۰ نفر می‌رسد. از میان آنان، ۴۳ نفر در حوزه حدیث و ۲۱ نفر در حوزه کلام فعالیت چشمگیری داشته و برخی با تألیف آثار و مشارکت در مناظرات کلامی، نقش مؤثری در انتقال و تبیین آموزه‌های امام ایفا کرده‌اند.<ref>[https://sid.ir/paper/850787/fa منتظرالقائم و همکاران، «نقش اصحاب ایرانی امام هادی(ع) در گسترش معارف شیعی با تکیه بر علم کلام»، ۱۳۹۲ش، ص۹۱.]</ref> همچنین با توجه به پسوندهای جغرافیایی در نام برخی از اصحاب، محل سکونت آنان در شهرهایی چون قم، ری، همدان، اهواز، نیشابور، مرو، کاشان، گرگان، اصفهان و قزوین گزارش شده است.<ref>جعفریان، حیات فکری -سیاسی امامان شیعه، ۱۳۸۱ش، ص۵۳۳-۵۳۰.</ref>

== آثار امام ==

میراث علمی علی‌نقی در چهار بخش قابل دسته‌بندی است.  

 

# '''احادیث و روایات:''' در منابع روایی شیعه، شمار احادیث منقول از امام علی نقی در مقایسه با برخی دیگر از ائمه کمتر است که این امر عمدتاً به اقامت اجباری وی در سامرا و محدودیت‌های اعمال‌شده از سوی حکومت عباسی نسبت داده می‌شود.<ref>عطاردی، مسند الامام الهادی، ۱۴۱۰ق، ص‌۱۰.</ref> مجموع روایات منسوب به امام هادی حدود ۴۳۰ روایت گزارش شده است که از این میان، نزدیک به ۷۰ روایت ماهیت تفسیری دارد. روایات تفسیری امام را می‌توان در دو دسته کلی جای داد: نخست، مباحث مرتبط با علوم اسلامی، شامل موضوعات اعتقادی (توحید، عدل، نبوت، امامت و معاد)، اخلاقی (فردی و اجتماعی) و فقهی (عبادات، عقود و معاملات، حدود و قضا)؛ و دوم، موضوعات مربوط به حوزه‌های طبیعی و انسانی، از جمله مباحث تاریخی مانند قصص پیامبران اولوالعزم و غیر اولوالعزم، اولیای الهی و صالحان.<ref>[https://hadith.maaref.ac.ir/article-1-4-fa.html مؤدب و پورعابدین، «گونه‌شناسی روایات تفسیری امام هادی علیه‌السّلام با تاکید بر تحلیل روایت احترام اهل کتاب»، ۱۴۰۲ش، ص۱۱۱ و ۱۲۵.]</ref>

# '''پاسخنامه‌ها به سؤالات فقهی-کلامی و شبهات:''' امام علی نقی در پاسخ به پرسش‌ها و شبهات فقهی و کلامی، با استناد به آیات قرآن، روایات پیامبر و امامان پیشین و نیز بهره‌گیری از استدلال‌های عقلی، به تبیین مسائلی همچون علم الهی، امکان یا امتناع رؤیت خداوند، پدیده غلو، مسئله جبر و تفویض و اثبات اصل عدل الهی پرداخته است.<ref>منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۱۳۹۶ش، ص۲۵۱.</ref>

# '''رساله‌ها:''' رساله‌ای از امام هادی در موضوع جبر و اختیار برجای مانده است که در آن، با اتکا به آموزه‌های قرآنی و حدیث مشهور «لا جبر و لا تفویض بل أمر بین الأمرین»، دیدگاه کلامی شیعه در این مسئله و مبانی نظری آن تبیین شده است.<ref>عطاردی، مسند الامام الهادی، ۱۴۱۰ق، ص‌۲۲۷‌-‌۱۹۸.</ref>

# '''زیارت جامعه کبیره:''' زیارت جامعه کبیره از معتبرترین زیارات شیعه به‌شمار می‌رود و در نگاه بسیاری از پژوهشگران، مجموعه‌ای جامع از معارف امام‌شناسی را در بر دارد. این زیارت از سوی امام هادی به موسی بن‌عبدالله تعلیم داده شده است.<ref>منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۱۳۹۶ش، ص۲۵۱.</ref> شماری از عالمان و فقیهان شیعه، از جمله عبدالله جوادی آملی، مرتضی انصاری، علی قاضی طباطبایی، شهاب‌الدین مرعشی نجفی، محمدتقی بهجت فومنی و روح‌الله خمینی، بر قرائت مستمر این زیارت تأکید داشته و آن را به شاگردان خود توصیه کرده‌اند.<ref>[https://www.hawzahnews.com/news/1331295/%DA%86%D8%B1%D8%A7-%D8%B2%DB%8C%D8%A7%D8%B1%D8%AA-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D9%87-%DA%A9%D8%A8%DB%8C%D8%B1%D9%87-%D8%B4%D8%A7%D8%AE%D8%B5-%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8%B2%DB%8C%D8%A7%D8%B1%D8%AA-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D8%AA «چرا «زیارت جامعه کبیره» شاخص‌ترین زیارت شیعیان است؟»، وب‌سایت خبرگزاری حوزه.]</ref>

# '''زیارت غدیریه:''' زیارت غدیریه زیارتی جامع است که محور اصلی آن بیان فضائل امام علی بن ابی‌طالب، تأکید بر تولّی و تبرّی و استناد به بیش از هفتاد آیه قرآنی مرتبط با ولایت است. در این زیارت همچنین به رخدادهایی چون جنگ‌های امام علی، روایات مربوط به امامت، ماجرای فدک، شهادت امام علی، عمّار بن یاسر و امام حسین اشاره شده است.<ref>حسینی، «نکاتی مهم از زیارت‌نامۀ غدیریۀ امام هادی علیه السّلام»، ۱۴۰۳ش، ص۱۶.</ref>

سیره اخلاقی و تربیتی علی نقی مبتنی بر مجموعه‌ای از فضایل اخلاقی و آموزه‌های تربیتی است که دربرگیرنده اخلاق نیکو، تقوا و پرهیزگاری، ایمان به خدا، صبر، بصیرت، علم‌اندوزی، موضع‌گیری‌های آگاهانه و مجاهدت فرهنگی در شرایط دشوار و فضای خفقان سیاسی است.<ref>[https://www.hawzahnews.com/news/1331891/%D8%B7%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D8%B2-%D8%B5%D8%A8%D8%B1-%D9%88-%D8%A8%D8%B5%DB%8C%D8%B1%D8%AA-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D9%87%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%B9-%D8%A7%D9%84%DA%AF%D9%88-%D8%A8%DA%AF%DB%8C%D8%B1%D9%86%D8%AF-%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%88%DB%8C%D8%B1 «طلاب از صبر و بصیرت امام هادی(ع) الگو بگیرند»، وب‌سایت خبرگزاری حوزه.]</ref> از جمله توصیه‌های اخلاقی او، نهی از چاپلوسی و تأکید بر حفظ سلامت روابط اجتماعی است؛ زیرا چنین رفتاری به ایجاد بدگمانی و تزلزل در مناسبات اجتماعی می‌انجامد.<ref>[https://www.hawzahnews.com/news/1331569/%D8%B2%DB%8C%D8%A7%D8%B1%D8%AA-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D9%87-%DA%A9%D8%A8%DB%8C%D8%B1%D9%87-%D9%88-%D8%B3%D9%87-%D8%AF%D8%B1%D8%B3-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D9%87%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%B9 ابراهیمی، «زیارت جامعه کبیره و سه درس زندگی از امام هادی(ع)»، وب‌سایت خبرگزاری حوزه.]</ref> در این چارچوب، انسان می‌تواند با تکیه بر مشورت، مهارت‌های تصمیم‌گیری، حل مسئله و برقراری روابط مؤثر اجتماعی را در خود تقویت کند.<ref>عربی، «مهارت‌های زندگی در آینه کلام و سیره امام هادی(ع)»، ۱۳۹۲ش، ص۳۱۹.</ref>

 

علی‌ نقی با تمرکز بر هدایت جامعه و سامان‌بخشی به زندگی اجتماعی، در برابر نابسامانی‌های اجتماعی، فشارهای فکری، انحرافات عقیدتی و تنگناهای سیاسی ایستاد. او از طریق به‌کارگیری روش‌های مدیریتی صحیح، استفاده بهینه از فرصت‌ها، تشکیل سازمانی منسجم، ارشاد اخلاقی، اصلاح اندیشه‌ها و ترویج آموزه‌های دینی، به مردم خدمت کرد.<ref>واسعی، «عنصر هدایت‌گری در تکاپوهای رهبرانه امام هادی(ع)»، ۱۳۹۶ش، ص۴۲.</ref>

در حوزه تحکیم روابط خویشاوندی، علی‌نقی با اخلاق نیکو، مساعدت مالی به نیازمندان و راهنمایی اعتقادی، به استحکام نهاد خانواده و پیوندهای فامیلی به‌عنوان رکن اصلی اجتماع اهتمام داشت.<ref>[https://hiq.bou.ac.ir/article_65465.html مطهری و یوسفیان، «درآمدی بر سیره امام هادی(ع)در زمینه روابط خویشاوندی»، ۱۳۹۷ش، ص۱۲۱.]</ref> همچنین از دیدگاه او، با اندیشه‌ای صحیح و به دور از اشتباه، دوراندیشی، آینده‌نگری، انتخاب دوستان نیکو، خوش‌رفتاری و خوش‌رویی می‌توان به درجه والای انسانیت رسید.<ref>عربی، «مهارت‌های زندگی در آینه کلام و سیره امام هادی(ع)»، ۱۳۹۲ش، ص۳۱۹.</ref>

در منابع اسلامی، کرامات متعددی برای امام علی نقی گزارش شده است. این کرامات، که در متون روایی و تاریخی شیعه بازتاب یافته‌اند، شامل نمونه‌هایی چون آگاهی از امور غیبی، از جمله خبر دادن از نیت و ضمیر افراد، پاسخ‌گویی به پرسش‌ها و نامه‌های ناگفته، آگاهی از رخدادهای آینده، علم به امور غائب، آگاهی از آنچه در ارحام است، علم به زمان مرگ‌ها (آجال)، آگاهی از نزول باران و پدیده‌های طبیعی، ارائه آموزه‌های طبی، و اطلاع از خواب و حالات درونی افراد می‌شود. همچنین در این منابع به کراماتی مانند آگاهی از زبان‌های گوناگون، استجابت دعا، شفابخشی بیماران، طی‌الارض، معرفت حیوانات نسبت به امام و پرهیز آنان از آسیب رساندن به او، دسترسی به خزائن و گنج‌های زمین، اشاره شده است.<ref>دیمه کار گراب، «جایگاه معجزات امام هادی(ع) در سیره علمی و ولایی ایشان»، ۱۳۹۲ش، ص۱۸۱.</ref>

امام هادی در ۳ رجب سال ۲۵۴ق، پس از ۲۰ سال و ۹ ماه اقامت در سامرا، در ۴۱ سالگی و در ایام خلافت معتز عباسی مسموم و به شهادت رسید.<ref>نوبختی، فرق الشیعه، بی‌تا، ص۹۲.</ref> در برخی منابع، تاریخ ۲۵ یا ۲۶ جمادی‌الثانی ذکر شده است.<ref>اربلی، کشف الغمه، ۱۴۲۱ق، ج۲، ص۳۷۵.</ref> در تشییع پیکر امام، دیوان‌های دولتی و مراکز تجاری سامرا تعطیل شد و تمام مردم و بزرگان کشوری و لشکری خلافت عباسی حضور داشتند.<ref>مسعودی، اثبات‌الوصیه، ۱۴۲۶ق، ص۲۴۳.</ref> امام حسن عسکری، بر جنازه پدر نماز خواند و جنازه در خانه‌ای که امام در سامرا در آن ساکن بود، دفن شد.<ref>یعقوبی، تاریخ یعقوبی، بی‌تا، ج۲، ص۵۰۳.</ref>

خانه امام هادی در حلقه پادگان نظامی قرار داشت و آن را از یک مسیحی خریداری کرده بود. امام حسن عسکری برای مقبره پدرشان، خادمی را تعیین کرد تا به آن رسیدگی کند.<ref>محلاتی، مآثر الکبرا، ۱۳۸۴ش، ج۱، ص۳۱۸.</ref>

|+'''حرم امام هادی در''' '''بستر تاریخ<ref>حسینی، «حرم عسکریین در بستر تاریخ»، ۱۳۸۵ش، ص۱۹-۱۵.</ref>'''

|عمارت اولیه مرقد عسکریین به صورت خانه مسکونی امام هادی بود.

|شاه‌سلطان  حسین صفوی

|ساخت ضریح از فولاد، سنگ‌فرش حرم و رواق

|ناصر الدوله از آل‌حمدان

|ساخت قبه‌ای برای حرم و مهمانسرایی برای زائران

|احمدخان دّنبّلِی

|تعمیرات کامل حرم، مجزاکردن سرداب

|۳۳۷-۳۳۵ق

|ساخت عمارات و تأسیساتی برای حرم، بازسازی گنبد و ضریح مرقد

|حسین‌قلی خان دنبلی

|مزین‌کردن گنبد با کاشی، ساخت مسجد و حمام و کاروانسرا

|عضد الدوله دیلمی

|تعمیر روضه مطهر، ساخت درهای آن از چوب ساج، توسعه صحن

|ناصر الدین شاه قاجار و با نظارت شیخ عبدالحسین تهرانی

|طلاکاری قبه، تعمیر صحن و ایوان، به‌کاربردن سنگ‌های مرمری سبز در اطراف مرقد، ترمیم قسمتی از دیوارهای صحن و کاشی‌کردن آنها

|امیر ارسلان بساسیری

|ساختن عمارت و دو ضریح از جوب ساج و نصب آن بر قبور امامین.

|آیه‌الله العظمی میرزای بزرگ شیرازی

|سنگ‌فرش‌کردن صحن، آیینه‌کاری رواق‌ها و حرم، نصب ساعت، تهیه پرده، ساخت مدرسه علمیه، ساخت پل روی دجله جهت عبور زائران، ساخت بازار و دو باب حمام

|مجد الدوله قمی

|مفروش‌کردن حرم، تعمیر رواق‌ها، ساختن حجراتی در صحن و ...

|علامه میرزا محمد تقی شیرازی

|تعمیر حرم، آیینه‌کاری و تزیینات حرم و رواق‌ها

|ابوالعباس احمد الناصر لدین الله

|علامه میرزا محمد عسکری تهرانی

|نقره‌کردن درهای حرم و رواق، تهیه ۲۴زوج در از چوب ساج، دوازده باب جهت تهویه و روشنایی حرم

|المستنصر بالله عباسی

|تعمیر و ترمیم حرم و ساخت دو ضریح

|آیه‌الله حاج آقا حسین بروجردی

|ساخت دو باب حمام و حسینیه (در دوران صدام تخریب شد)

|سلطان شیخ حسن کبیر جلایری

|زینت‌کردن ضریح و ساخت قبه و مأذنه

|هنرمندان اصفهانی

|نصب ضریح بسیار زیبا از طلا و نقره بر قبور^[۱]

حرم امام هادی طی دو انفجار در عملیات‌های تروریستی گروه‌های تکفیری در ۳ اسفند سال ۱۳۸۴ش و ۲۳ خرداد سال ۱۳۸۶ش آسیب دید و بخش‌هایی از آن تخریب شد.<ref>خامه‌یار، تخریب زیارتگاه‎‌های اسلامی در کشورهای عربی، ۱۳۹۳ش، ص۳۰-۲۹.</ref> انگیزه گروه‌های تکفیری از تخریب حرم او دارای دو بُعد سیاسی و مذهبی است. بُعد سیاسی با هدف ایجاد تفرقه میان شیعیان و اهل‌سنت و در راستای منافع برخی اهداف کشورهای امریکا، انگلیس و اسرائیل<ref>[https://fa.wikishia.net/view/%D8%AA%D8%AE%D8%B1%DB%8C%D8%A8_%D8%AD%D8%B1%D9%85_%D8%B9%D8%B3%DA%A9%D8%B1%DB%8C%DB%8C%D9%86 «تخریب حرم عسکریین»، وب‌سایت ویکی‌ شیعه.]</ref> و بُعد مذهبی آن به تفکر وهابی و اعتقاد به حرمت ساختن بنا بر قبور و وجوب تخریب آنها گزارش شده است.<ref>ابن تیمیه، اقتضاء الصراط المستقیم، ۱۴۰۷ق٬ ص۱۰۸-۱۱۰.</ref> به‌دنبال این حادثه، مراجع تقلید و علمای حوزه‎‌های علميه ایران و عراق دروس خود را تعطيل و با صدور بیانیه‎‌هایی این اقدام را محکوم کردند.<ref>خامه‌یار، تخریب زیارتگاه‎‌های اسلامی در کشورهای عربی، ۱۳۹۳ش، ص۳۲.</ref>

زیارت، توسل ادعیه و نماز امام هادی<ref>[https://purson.ir/fa/content/1160389/%D8%AE%D8%AA%D9%85-%D8%AF%D8%B9%D8%A7%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%AC%D8%B1%D8%A8-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D9%87%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%B9-%D8%AD%D9%84-%D9%85%D8%B4%DA%A9%D9%84%D8%A7%D8%AA «ختم دعاهای مجرب امام هادی(ع) برای حل مشکلات مالی، عاطفی»، وب‌سایت پرسون.]</ref> در تمام ایام و به‌ویژه در ماه رجب برای برآورده شدن حاجات مهم مانند ازدواج، خانه‌دار شدن، رفع مشکلات مالی، عاطفی و رفع گرفتاری زندگی توصیه و تقویت شده است.<ref>[https://www.hawzahnews.com/news/1332102/%D9%85%D8%A7%D9%87-%D9%85%D8%A8%D8%A7%D8%B1%DA%A9-%D8%B1%D8%AC%D8%A8-%D9%81%D8%B5%D9%84-%D8%AA%D8%B7%D9%87%DB%8C%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D8%AD-%D9%88-%D8%A2%D9%85%D8%A7%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B6%DB%8C%D8%A7%D9%81%D8%AA-%D9%85%D8%A7%D9%87-%D8%B1%D9%85%D8%B6%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D8%AA نظافت، «ماه مبارک رجب فصل تطهیر روح و آمادگی برای ضیافت ماه رمضان است»، وب‌سایت خبرگزاری حوزه.]</ref> علی نقی با وجود مقام مستجاب‌الدعوه بودن، مردم را به دعا در کنار مرقد امام حسین تشویق می‌کرد تا اهمیت توسل و زیارت این مکان را به همگان آموزش دهد.<ref>[https://www.hawzahnews.com/news/1331618/%D8%AF%D8%B1%D8%B3-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B9%D8%A8%D8%B1%D8%AA-%D8%A2%D9%85%D9%88%D8%B2-%D8%A7%D8%B2-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE نظری‌منفرد، «درس‌های عبرت‌آموز از تاریخ»، وب‌سایت خبرگزاری حوزه.]</ref>  

برخی از عالمان شیعه، روز چهارشنبه را منسوب به علی نقی دانسته‌اند و بر این باورند که توسل به او پس از نماز صبح، به‌ویژه در روز چهارشنبه، برای در امان ماندن از وسوسه‌های شیطان و نفس امّاره سودمند است. همچنین، از منظر این دیدگاه، توسل به علی نقی می‌تواند زمینه شفاعت او را در قبولی عبادات ناقص فراهم سازد.<ref>خمینی، روح‌الله، آداب الصلاه، ص۳۷۹.</ref>

اعمال و اذکاری نیز برای رفع مشکلات و گرفتاری‌های سخت زندگی و به‌ویژه هدایت افراد گمراه با توسل به امام هادی ذکر شده است. این دستورالعمل کلی شامل صلوات در اوقات مشخص و نیز خواندن دعا و ذکر ویژه پس از نماز شب و با آدابی خاص است.<ref>روستا، شفاخانه‌ی امامان، ۱۳۸۴ش، ص۲۲۷.</ref>

== '''ارتباط امام هادی با ایرانیان''' ==

در دوره امامت امام هادی، شهر قم به‌عنوان مهم‌ترین پایگاه تشیع در ایران شناخته می‌شد و ارتباطی مستحکم و سازمان‌یافته میان شیعیان این منطقه و امام برقرار بود.<ref>جعفریان، حیات فکری-سیاسی امامان شیعه، ص۶۵۴.</ref> این ارتباط عمدتاً از طریق نمایندگان و وکلای ویژه امام، مانند ابوالحسن محمد بن‌احمد بن‌داوود معروف به اِبْنِ‌داوودِ قُمی‌ و محمد طلحی، صورت می‌گرفت.<ref>عطاردی، مسند الامام الهادی، ۱۴۱۰ق، ص۴۵.</ref> وظیفه این وکلا، جمع‌آوری وجوه شرعی مانند خمس، هدایا و نیز پرسش‌های فقهی و اعتقادی مردم از قم و دیگر شهرهای شیعه‌نشین پیرامون آن مانند کاشان، آوه، ری و تفرش و رساندن آنها به امام در سامرا بود.<ref>عطاردی، مسند الامام الهادی، ۱۴۱۰ق، ص۴۵.</ref> اصحاب و عالمان قمی همچنین با تألیف آثار علمی، ترویج معارف شیعی و مقابله با انحرافات فکری، در شکل‌گیری و تثبیت مکتب حدیثی و کلامی قم در آن دوره نقش ایفا کردند.<ref>[https://hiq.bou.ac.ir/article_65468.html قریشی کرین و پهلوانی، «اصحاب قمی امام هادی علیه‌السلام و نقش آنان در گسترش اندیشه شیعی»، ۱۳۹۶ش، ص۱۹۵.]</ref>

== '''جایگاه امام هادی در فرهنگ ایرانیان''' ==

=== '''آیین‌های ولادت و شهادت''' ===

ولادت امام هادی هر‌سال با برگزاری برنامه‌هایی مانند آذین‌بندی و نصب کتیبه‌های مذهبی و بنرهای تبریک در مساجد، تکایا، حسینیه‌ها، بقاع متبرکه، معابر و اماکن عمومی و ادارات دولتی، سخنرانی درباره ویژگی‌های اخلاقی، سیره زندگی و اقدامات دوران امامت، شعرخوانی در مدح اهل‌بیت، مولودی‌خوانی، توزیع شیرینی، شربت، میوه و نذورات مردمی، اجرا می‌شود.<ref>[https://katibeh-almahdi.ir/%D9%85%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D9%85-%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%AF%D8%AA-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D9%87%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%DA%86%D8%B7%D9%88%D8%B1-%D8%A8%D8%B1%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D9%85%DB%8C/ «مراسم ولادت امام هادی چطور برگزار می‌شود؟»، وب‌سایت مجموعه تخصصی طراحی و چاپ کتیبه المهدی(عج).]</ref> همچنین عقد و ازدواج جوانان از برنامه‌های ولادت علی نقی است.<ref>[https://www.yjc.ir/fa/news/6232311/%D8%A2%DB%8C%DB%8C%D9%86%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AC%D8%B4%D9%86-%D9%85%DB%8C%D9%84%D8%A7%D8%AF-%D8%A8%D8%A7%D8%B3%D8%B9%D8%A7%D8%AF%D8%AA-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D9%87%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%B9-%D8%A8%D8%B1%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D9%85%DB%8C%E2%80%8C%D8%B4%D9%88%D8%AF «آیین‌های جشن میلاد باسعادت امام هادی(ع) برگزار می‌شود»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref>

سالروز شهادت وی نیز با برگزاری مراسم سوگواری شامل تلاوت آیات قرآن‌، سخنرانی مذهبی، مرثیه‌خوانی، سینه‌زنی، حرکت دسته‌های عزاداری، قرائت زیارت‌نامه‌هایی مانند زیارت جامعه کبیره و توزیع نذورات در اماکن مذهبی؛ از جمله حرم امام رضا، حرم فاطمه معصومه، حرم عبدالعظیم حسنی و دیگر بقاع، مساجد و حسینیه‌ها همراه است.<ref>[https://erfan.ir/farsi/50749.html#:~:text=%D9%82%D8%B1%D8%A7%D8%A6%D8%AA%20%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86%20%DA%A9%D8%B1%DB%8C%D9%85%D8%8C%20%D8%B9%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C%20%D8%8C%D8%B3%D8%AE%D9%86%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C,%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85%20%D9%87%D8%A7%D8%AF%DB%8C(%D8%B9)%20%D8%A8%D9%88%D8%AF. «در سالروز شهادت امام هادی(ع)؛ شور عزای امام مظلوم شیعیان در ایران اسلامی»، وب‌سایت مؤسسه فرهنگی دارالعرفان.]</ref> همچنین شبکه‌های رادیویی ویژه برنامه‌های متعددی را برای سالروز شهادت امام تهیه کردند که به بررسی سبک زندگی، سیره و آموزه‌های این امام  می‌پردازد.<ref>[https://www.magiran.com/article/4575728 «معرفی ویژه برنامه‌های رادیو در سالروز شهادت امام هادی(ع)»، روزنامه جام جم.]</ref>

=== '''پویش و فعالیت‌های مردمی''' ===

بر پایه گزارش رسانه‌های مختلف، هر سال در ایام ولادت یا شهادت امام هادی، پویش‌های مردمی مختلفی با رویکرد فرهنگی-اجتماعی برگزار می‌شود؛ از جمله: پویش همگانی قرائت زیارت جامعه کبیره<ref>[https://www.razavi.news/fa/news/94833/%D9%BE%D9%88%DB%8C%D8%B4-%D9%87%D9%85%DA%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%82%D8%B1%D8%A7%D8%A6%D8%AA-%D8%B2%DB%8C%D8%A7%D8%B1%D8%AA-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D9%87-%DA%A9%D8%A8%DB%8C%D8%B1%D9%87-%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%AF%D8%AA-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D9%87%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%B9 «پویش همگانی قرائت زیارت جامعه کبیره در روز ولادت امام هادی(ع)»، وب‌سایت خبر رضوی.]</ref> و اوّلین پویش مردمی ملی ماه مهربانی.<ref>[https://khabarfarsi.com/u/235857012 «اجرای موفق بخشی از اولین پویش مردمی ملی ماه مهربانی»، وب‌سایت خبر فارسی.]</ref>

=== '''نام‌گذاری فرزندان''' ===

بر اساس داده‌های جمعیتی سازمان ثبت احوال کشور، تا سال ۱۳۹۲ش، نام هادی حدود ۲۸۷ هزار بار، نام نقی ۲۶ هزار و ۷۵۳ بار و نام ابوالحسن نزدیک به ۳۰ هزار بار در میان نام‌های ثبت‌شده برای کودکان ایرانی مشاهده می‌شود. همچنین، نام‌های ترکیبی علی نقی و علی‌النقی نیز بیش از ۵ هزار و ۴۰۰ بار در این پایگاه به ثبت رسیده‌اند.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/2161270/%D8%A8%DB%8C%D8%B4-%D8%A7%D8%B2-%DB%8C%DA%A9-%D9%85%DB%8C%D9%84%DB%8C%D9%88%D9%86-%D9%88%D8%AF%D9%88%DB%8C%D8%B3%D8%AA-%D9%87%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%85%D8%B2%DB%8C%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D9%86%D8%A7%D9%85-%D9%88-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85 «بیش از یک میلیون ودویست هزار ایرانی مزین به نام و القاب امام دهم شیعیان»، وب‌سایت خبرگزاری مهر.]</ref>

بر پایه گزارشی مربوط به سال 1399ش، ۱۶ مسجد در شهر تهران،<ref>[https://www.shabestan.news/news/1078876/%D9%85%D8%B3%D8%A7%D8%AC%D8%AF-%D9%87%D9%85%D9%86%D8%A7%D9%85-%D8%A8%D8%A7-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D9%87%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%B9-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%DB%8C «مساجد همنام با امام هادی(ع)»، وب‌سایت خبرگزاری شبستان.]</ref> ۱۰ مسجد در استان فارس و ۳ مسجد در شیراز، به نام و القاب امام هادی ثبت شده است.<ref>[https://www.shabestan.news/news/1027807/%DB%B1%DB%B0-%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF-%D8%AF%D8%B1-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3-%D8%A8%D9%87-%D9%86%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D9%87%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%B9-%D9%85%D8%B2%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85 «۱۰ مسجد در فارس به نام امام هادی (ع) مزین است»، وب‌سایت خبرگزاری شبستان.]</ref> صحن امام هادی یکی از  قدیمی‌ترین صحن‌های حرم فاطمه معصومه است.<ref>[https://shahr20.ir/39146/%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%B5%D8%AD%D9%86-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D9%87%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D8%B9-%D8%AD%D8%B1%D9%85-%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D8%AA-%D9%85%D8%B9%D8%B5%D9%88%D9%85/ «نگاهی به صحن امام هادی(ع) حرم حضرت معصومه(س)»، وب‌سایت شهر۲۰.]</ref>  

بر اساس گزارش برخی رسانه‌ها، در سال 1397ش نام میدان امام هادی به شیخ صدوق در شهرری تغییر یافت که این اقدام، با توجه به قداست نام و جایگاه امام در میان مردم، با واکنش‌های گسترده اجتماعی همراه شد.<ref>[https://www.isna.ir/news/97030602654/%D8%AA%D8%BA%DB%8C%DB%8C%D8%B1-%D9%86%D8%A7%D9%85-%D9%85%DB%8C%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D9%87%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%B9-%D8%A8%D9%87-%D8%B4%DB%8C%D8%AE-%D8%B5%D8%AF%D9%88%D9%82-%D8%AF%D8%B1-%D8%B4%D9%87%D8%B1%D8%B1%DB%8C «تغییر نام میدان امام هادی(ع) به شیخ صدوق در شهرری»، وب‌سایت ایسنا.]</ref>

=== آثار هنری درباره امام هادی ===

در ایران از دوره‌ی صفوی و بعد از آن، همزمان با درخشش سبک‌هندی در ادبیات فارسی، مدایح و مناقب منظوم اهل‌بیت پررنگ شد. پیشینه مدح و منقبت نشان‌دهنده باورها، عواطف و آرمان‌های ایرانیان است.<ref>معماری، «حضرت امام هادی علیه السلام در ادبیّات منظوم فارسی (با تاکید بر تراث ادبی دوره‌ی صفوی)»، ۱۳۹۵ش، ص۲۶۹.</ref> از جمله سروده مفتقر اصفهانی: <ref>غروی اصفهانی، دیوان مفتقر، ۱۳۹۱ش، ص۱۵۱.</ref>:

{{شعر جدید|جداکننده=؟؟|متن=مقام باطنِ ذاتِ تو «قاب قوسین» است؟؟به ظاهرار چه در این خاکدانِ اجسادی

کشیدی از متوکّل شدایدی که به دهر؟؟ندیده دیده‌ی گردون زِ هیچ شدّادی}}

درباره امام هادی آثار فراوانی در قالب کتاب، مقاله و پایان‌نامه تدوین شده است. ۳۰ کتاب‌ به زبان‌های فارسی و عربی در موضوعات مختلف نوشته شده است.<ref>کرجی، «کتاب‌شناسی امام هادی»، ۱۳۸۶ش، ص۱۹۹-۱۹۷.</ref> همچنین 86 پایان‌نامه، شامل ۲۳ عنوان پایان‌نامه‌‌ حوزوی و ۶۳ عنوان نیز پایان‌‌نامه‌‌ دانشگاهی، که ۵۹ عنوان داخلی و ۴ عنوان خارجی است، نوشته شده است.<ref>[https://jep.emamat.ir/article_59926_5b1333e9db8c42c3c730e8caea9805bc.pdf یزدان‌پناه و سلیمانی، «سیمای امام هادی علیه‌السلام در آئینه پژوهش‌های حوزوی و دانشگاهی»، ۱۳۹۵ش، ص۳۷۹.]</ref>

در سال ۱۳۹۲ش، همایشی با عنوان «سیره‌پژوهی امام هادی» از طرف دبیرخانه سیره احیاء ابناء الرضا با همکاری سازمان بسیج شهرداری تهران، دانشگاه امام صادق و کانون اندیشه‌آفرینان جوان در شهر تهران زیر نظر حجت‌الاسلام و المسلمین سیدمصطفی میرلوحی برگزار شد. این همایش منجر به چاپ ۲۸ مقاله در موضوعات مرتبط با میراث علمی-فکری، جریان‌شناسی فکری-اجتماعی، سیره سیاسی-اجتماعی و دشمنی با امام هادی در دنیای معاصر گردید.<ref>میرلوحی، مجموعه مقالات همایش ملی سیره‌پژوهی، ۱۳۹۲ش، ص۱۳-۱۲.</ref>

== چالش‌های رسانه‌ای درباره امام هادی ==

در برخی تحلیل‌ها، اهانت‌های رسانه‌ای به امام هادی در چارچوب تقابل ایدئولوژیک با اسلام و تشیع تبیین شده است. این اقدامات از طریق انتشار اخبار و ادعاهای نادرست درباره مسئله ظهور و نیز بهره‌گیری از طنز، کاریکاتور و برخی آثار هنری موهن صورت گرفته و واکنش‌های گسترده‌ای را در پی داشته است. ترانه «نقی» اثر شاهین نجفی از نمونه‌های شاخص این پدیده به شمار می‌رود که به دلیل محتوای توهین‌آمیز، بازتاب وسیعی در رسانه‌ها داشت.<ref>مطهری‌نیا، «گونه‌شناسی ریشه‌های دشمنی غرب با امام هادی(ع) در چند سال اخیر»، ۱۳۹۲ش، ص۶۰۲.</ref>

دلایل طرح‌شده برای این تقابل‌ها معمولاً در سه محور خلاصه می‌شود:  

 

* از نظر اعتقادی، تلاش برای تضعیف باورهای دینی از طریق شبهه‌افکنی، تقدس‌زدایی و بازنمایی انتقادی یا تمسخرآمیز نمادهای مذهبی؛  

* از منظر سیاسی، تمرکز بر کمرنگ‌سازی یا به حاشیه راندن مسئله امام مهدی و مفهوم ظهور در عرصه‌های عمومی و بین‌المللی؛  

* از حیث تاریخی، جایگاه امام هادی(ع) در تحولات فکری و سازمانی تشیع، به‌ویژه نقش ایشان در تبیین اعتقادات شیعی و شکل‌گیری سازوکارهای دوران غیبت، به‌عنوان زمینه‌های این رویکردها مورد اشاره قرار می‌گیرد.<ref>مطهری‌نیا، «گونه‌شناسی ریشه‌های دشمنی غرب با امام هادی(ع) در چند سال اخیر»، ۱۳۹۲ش، ص۶۱۴.</ref>

 

 

* پرهیز از مشروعیت‌بخشی به جریان‌ها و چهره‌های اسلام‌ستیز.<ref>عمرانی، «راهکارهای مقابله با دشمنی‌های غرب علیه امام هادی(ع)»، ۱۳۹۲ش، ص۶۵۱.</ref>

* «آیین‌های جشن میلاد باسعادت امام هادی(ع) برگزار می‌شود»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۱۴ شهریور ۱۳۹۶ش.

* ابراهیمی، ناصر، «زیارت جامعه کبیره و سه درس زندگی از امام هادی(ع)»، وب‌سایت خبرگزاری حوزه، تاریخ درج مطلب: ۳ دی ۱۴۰۴ش.

* ابن‌تیمیه، احمد بن عبدالحلیم، اقتضاء الصراط المستقیم، بیروت، دارالکتب العلمیه٬ ۱۴۰۷ق.

* ابن‌کثیر دمشقی، اسماعیل بن‌عمر، البدایه و النهایه، تحقیق علی شیری، بیروت،‌ دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۸ق.

* «المان‌های «دیار امام هادی(ع)» در منطقه ۱۰ جانمایی شدند»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۸ آذر ۱۴۰۴ش.

* «پویش همگانی قرائت زیارت جامعه کبیره در روز ولادت امام هادی(ع)»، وب‌سایت خبر رضوی، تاریخ درج مطلب: ۲۳ تیر ۱۴۰۱ش.

* «تخریب حرم عسکریین»، وب‌سایت ویکی‌ شیعه، تاریخ درج مطلب: ۱۰ مرداد ۱۴۰۴ش.

* «تغییر نام میدان امام هادی(ع) به شیخ صدوق در شهرری»، وب‌سایت ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۶ خرداد ۱۳۹۷ش.

* جانی‌پور، محمد، «تحلیل محتوایی و مضمونی مکاتبات امام هادی(ع)»، تهران، همایش ملی سیره‌پژوهی امام هادی(ع)، ۱۳۹۲ش.

* جعفریان، رسول، حیات فكری و سیاسی ائمه‏، قم، انصاریان، ۱۳۸۱ش.

* خامه‌‎یار، احمد، تخریب زیارت‌گاه‎‌های اسلامی در کشورهای عربی، قم، دارالاعلام لمدرسه اهل‌‎البیت، ۱۳۹۳ش.

* «ختم دعاهای مجرب امام هادی(ع) برای حل مشکلات مالی، عاطفی»، وب‌سایت پرسون، تاریخ درج مطلب: ۵ بهمن ۱۴۰۴ش.

* خزعلی، ابوالقاسم، موسوعه الامام الهادی، قم، مؤسسه ولی‌عصر(عج)، ۱۴۲۴ق.

* «در سالروز شهادت امام هادی(ع)؛ شور عزای امام مظلوم شیعیان در ایران اسلامی»، وب‌سایت مؤسسه فرهنگی دارالعرفان.

* دیمه کار گراب، محسن، «جایگاه معجزات امام هادی(ع) در سیره علمی و ولایی ایشان»، تهران، همایش ملی سیره‌پژوهی امام هادی(ع)، ۱۳۹۲ش.

* رجبی دوانی، محمدحسین؛ عباس‌زاده، مهدی، «مؤلفه‌ها و شاخص‌های حفاظتی و اطلاعاتی با الگوگیری ازسیره امام هادی علیه‌السلام»، پژوهش های حفاظتی امنیتی، دوره۳، شماره۱۰، ۱۳۹۳ش.

* روستا، محمدرضا، شفاخانه‌ی امامان، تهران، مهتاب، ۱۳۸۴ش.

* سامانی، سیدمحمود، «بررسی تطبیقی رفتار خلفای عباسی با امام هادی(ع)»، سخن تاریخ، دوره۱۱، شماره۲۶، ۱۳۹۶ش.

* شیخوند، زهرا، «جریان‌های فکری و کلامی عصر امام هادی(ع) و روش‌های برخورد حضرت با آنها»، تهران، همایش ملی سیره‌پژوهی امام هادی(ع)، ۱۳۹۲ش.

* «طلاب از صبر و بصیرت امام هادی(ع) الگو بگیرند»، وب‌سایت خبرگزاری حوزه، تاریخ درج مطلب: ۴ دی ۱۴۰۴ش.

* عربی، سجاد، «مهارت‌های زندگی در آینه کلام و سیره امام هادی(ع)»، تهران، همایش ملی سیره‌پژوهی امام هادی(ع)، ۱۳۹۲ش.

* عطاردی، عزیزالله، مسند الامام الهادی علیه‌السلام، قم، المؤتمر العالمی للامام الرضا(ع)، ۱۴۱۰ق.

* عمرانی، سیدمسعود، «راهکارهای مقابله با دشمنی‌های غرب علیه امام هادی(ع)»، تهران، همایش ملی سیره‌پژوهی امام هادی(ع)، ۱۳۹۲ش.

* «فهرست کنیه‌ها و لقب‌های امام هادی(ع)»، وب‌سایت ویکی شیعه، تاریخ درج مطلب: ۱۳ خرداد ۱۴۰۴ش.

* مجلسی، محمد‌باقر، بحارالانوار، بیروت، داراحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.

* محمدی، عباسعلی؛ سپهری، محمد، «شیعه امامیه و جریان‌های سیاسی فکری جامعه اسلامی از روزگار امام جواد(ع) تا غیبت صغری(221 - 256)»، مطالعات تاریخ اسلام، سال۱۳، شماره۴۸، ۱۴۰۰ش.

* «مراسم ولادت امام هادی چطور برگزار می‌شود؟»، وب‌سایت مجموعه تخصصی طراحی و چاپ کتیبه المهدی(عج).

* «مساجد همنام با امام هادی(ع)»، وب‌سایت خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۴ مرداد ۱۴۰۰ش.

* مسعودی، علی ‌بن‌حسین، مروج‌الذهب و معادن‌الجوهر، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۷۴ش.

* مطهری، حمیدرضا؛ بختیاری، محمود، «تحلیل تاریخی تعالیم امام هادی(ع) براساس نظریه پخش با تأکید بر زیارت غدیریه و زیارت جامعه کبیره»، تاریخ اهل‌بیت(ع)، دوره۳، شماره۴، ۱۴۰۲ش.

* مطهری، حمیدرضا؛ یوسفیان، زهرا، «درآمدی بر سیره امام هادی(ع)در زمینه روابط خویشاوندی»، تاریخ اسلام، دوره۱۸، شماره۳، ۱۳۹۷ش.

* مطهری‌نیا، محمود، «گونه‌شناسی ریشه‌های دشمنی غرب با امام هادی(ع) در چند سال اخیر»، تهران، همایش ملی سیره‌پژوهی امام هادی(ع)، ۱۳۹۲ش.

* «معرفی ویژه برنامه‌های رادیو در سالروز شهادت امام هادی(ع)»، روزنامه جام جم، تاریخ درج مطلب: ۱۵ دی ۱۴۰۳ش.

* معماری، حجت، «حضرت امام هادی علیه‌السلام در ادبیّات منظوم فارسی (با تاکید بر تراث ادبی دوره‌ی صفوی)»، صحیفه اهل‌بیت، سال۲، شماره۴ و ۳، ۱۳۹۵ش.

* منتظرالقائم، اصغر؛ چلونگر، محمدعلی؛ بوسعیدی، فرشته، «نقش اصحاب ایرانی امام هادی(ع) در گسترش معارف شیعی با تکیه بر علم کلام»، تهران، همایش ملی سیره‌پژوهی امام هادی(ع)، ۱۳۹۲ش.

* مولوی‌نیا، محمدجواد، تاریخ چهارده معصوم، قم، مؤسسه انتشاراتی امام عصر(عج)، ۱۳۸۵ش.

* مؤدب، سیدرضا؛ پورعابدین، روح‌الله، «گونه‌شناسی روایات تفسیری امام هادی علیه‌السّلام با تاکید بر تحلیل روایت احترام اهل کتاب»، مطالعات معارف حدیثی، دوره۱، شماره۱، ۱۴۰۲ش.

* «نگاهی به صحن امام هادی(ع) حرم حضرت معصومه(س)»، وب‌سایت شهر۲۰، تاریخ درج مطلب: ۴ مرداد ۱۴۰۰ش.

* واسعی، سیدعلیرضا، «عنصر هدایت‌گری در تکاپوهای رهبرانه امام هادی(ع)»، شیعه‌پژوهی، سال۳، شماره۱۱، ۱۳۹۶ش.

* یزدان‌پناه، فاطمه؛ سلیمانی، راضیه، «سیمای امام هادی علیه‌السلام در آئینه پژوهش‌های حوزوی و دانشگاهی»، صحیفه اهل‌بیت(ع)، سال۲، شماره۲-۱، ۱۳۹۵ش.