سرپوش زنان ترکمن: تفاوت میان نسخه‌ها

[[File:سرپوش-زنان-ترکمن.jpg|thumb]]

پوشاک سنتی اقوام ترکمن به سه بخش؛ سرپوش‌‌ها، تن‌پوش‌ها و پاپوش‌ها تقسیم می‌شود. این قوم پوشاک خود به‌ویژه سرپوش‌ها را به ‌وسیله زیورآلات الصاقی زیبایی تزیین می‌کنند. تنوع سر‌پوش‌ها در این فرهنگ برآمده از جنسیت، سن و موقعیت اجتماعی زنان در میان سایر زنان قوم است. سرپوش‌های زنان قوم ترکمن کارکردی نمادین از جایگاه اجتماعی زنان در خانواده نیز دارند.  

===تخ، تخه (Takhe) تخیی (Takha) ===

این مدل از پوشش سر توسط دختران و پیش از ازدواج استفاده می‎‌شود. دختران مجرد گیسوان خود را چهارگیس بافته و دو گیس را رو به جلو‌انداخته و عرق‌چین تخ یا تخته و یا تخیی به سر می­‌گذارند.<ref> [https://akharinkhabar.ir/girly/8224206#:~:text=%D8%AE%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86%2F%20%D8%AF%D8%B1%20%D8%A8%D9%8A%D9%86%20%D8%AA%D8%B1%DA%A9%D9%85%D9%86%20%E2%80%8C%D9%87%D8%A7,%D9%85%D8%AE%D8%B5%D9%88%D8%B5%20%D8%B9%D8%B1%D9%88%D8%B3%20%D8%B1%D8%A7%20%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AD%D8%A8%20%D9%85 «رسم تاج گذاری زنان در مراسم عروسی ترکمن‌ها»،  وب‌‌سایت آخرین خبر.]</ref>

این کلاه نوعی عرقچین به‌شکل کلاهی گرد با دولایه پارچه از جنس ابریشم است که در طول تاریخ در فرهنگ پوشش سر ترکمن‌ها مورد استفاه قرار گرفته است. روی این کلاه در گذشته با نخ‌های ابریشمی تمام رنگی تزیین­ (­سوزن‌دوزی­) ‌شده است؛ اما امروزه این سوزن‌دوزی­‌ها ظرافت و زیبایی گذشته را نداشته و از نخ کاموا برای دوخت تزیینی آن استفاده می­‌شود. نقوش این سر‌پوش شامل، قزل‌کشته (­سوزن‌دوزی ظریف با نخ قرمز رنگ)، سکز‌کشته (­سوزن‌دوزی هشت‌تایی)، سکز‌کشته‌یارتی (نیمی از سوزن‌دوزی هشت‌تایی)، کشته‌ یاقوز‌گوزی‌ (سوزن‌دوزی ظریف یا چشم پرنده)، ­ طرح‌های مار‌پیچ به شکل امواج دریا، گل‌های هشت‌پر، چهار‌پر، گندمی، فنری و پروانه‌ای تزیین می‌شوند.<ref> [https://www.irna.ir/news/9698486/%D8%AA%D8%AE%DB%8C%D9%87-%DA%A9%D9%84%D8%A7%D9%87-%D8%B2%DB%8C%D9%86%D8%AA%DB%8C-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%B1%DA%A9%D9%85%D9%86-%D8%AE%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D9%85%D8%A7%D9%84%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8% «تخته کلاه زینتی زنان ترکمن خراسان شمالی در حال فراموشی است»،  خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران.]</ref> دایره، لوزی، مثلث، مستطیل، و خطوط عمودی و افقی اشکال هندسی مورد استفاده درتزیین این سر‌پوش است.<ref> [https://www.isna.ir/news/93103016574/%D8%AA%D8%AE%DB%8C%D9%87-%D9%87%D9%86%D8%B1-%D9%88%D8%B5%D9%81-%D9%86%D8%A7%D9%BE%D8%B0%DB%8C%D8%B1-%D8%A7%D9%82%D9%88%D8%A7%D9%85-%D8%AA%D8%B1%DA%A9%D9%85%D9%86 «تخیه هنر وصف ناپذیراقوام ترکمن»،  ­ وب‌‌سایت خبرگزاری دانشجویان ایران].</ref> بوروک (Bo-rok) یا عرقچین را دخترکان به سر دارند که آنها بروکلی قیز خطاب می‌کنند. از نوع ساده آن نیز پسران به‌وقت نماز استفاده می‌کنند، بوروک از جنس پارچه است که با سوزن‌دوزی تزیین شده است.<ref>اعظمی‌راد، مقدمه‌ای بر پیشینه تاریخی ترکمن، 1383ش، ص42.</ref>

عروس پس از بازکردن پیشانی‌بند، موهای خود را به شکل هلی‌­اوروم بافته و به پشت سر می­‌اندازد. به این مدل پشت سر‌انداختن موها ساچ‌ارقا‌آتما می‌­گویند. این عمل معنایی فلسفی از زندگی است و بدان معنی است که زن ترکمن به دیگران اعلام می‌‌‌‌کند. که از دغدغه­‌های زندگی رهایی یافته است. هر سال از ارتفاع این تاج کم می­‌کنند تا کوتاه شود، در این زمان پارچه سیاه روی تاج را می­‌پوشاند که معنای مجرب و کار کشته بودن عروس را به همراه دارد. این تاج در ابتدا با پارچه‌ای قرمز رنگ پوشیده می‌­شد که نشانی از شادابی و طراوت داشت. زن ترکمنی که به پیری می‌­رسد و صاحب نوه می­‌شود پارچه تاج وی سفید می‌­شود و این به معنای عاقل بودن و کامل بودن او است.<ref> [https://aaligard.ir/traditional-clothes-of-turkmen-sahra/ «لباس محلی اقوام ترکمن»،  پایگاه خبری عالی گرد.]</ref>

پیشانی‌بند در زبان ترکمن آلن‌دانگی نام دارد.<ref>[http://www.pyragy.ir/post/7315 قجقی، «سیری در پوشاک زنان ایران زمین: پوشاک زنان ترکمن» ‌، وب‌سایت بنیاد مختو مقلی فراغی.]</ref> آلین‌دانگی در زبان ترکمن با اسامی بالین‌دانگی، آ‌نق، آل‌دانقی، آلانگی، توپبی،‌هاساوا،‌هازاوا،‌هازابا شناخته می‌شود.<ref>محمدی، پوشاک و زیورآلات مردم ترکمن، 1398ش، ص80.</ref> زنان ترکمن پس از ازدواج گیسوان را به پشت‌انداخته و از پیشانی‌بند به‌عنوان سر‌پوش استفاده می‌کنند. الین‌دانگی را زنِ برادر یا زن عموی داماد به‌جای بؤروک روی سر عروس می‌گذارد.<ref>[https://www.isna.ir/news/gilan-7685/%D9%85%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D9%85-%D8%AC%D8%B4%D9%86-%D8%B9%D8%B1%D9%88%D8%B3%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A8%D9%8A%D9%86-%D8%AA%D8%B1%DA%A9%D9%85%D9%86%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AC%D8%B9%D9%81%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D9%8A-%D8%B4%D8%B1%D اونق، «مراسم جشن عروسی در بین ترکمن‌های جعفر‌بای شرقی سال 77»،  خبرگزاری دانشجویان ایران.]</ref> زنان امروزی حلقه‌‌ای سوزن‌دوزی شده به‌عرض 2 سانتی‌متر بر سر قرار می‌دهند. نقوش آلین‌دانگی با نخ ابریشم به رنگ‌های قرمز، زرد، آبی و مشکی سوزن‌دوزی شده است.<ref>[https://www.bayragh.ir/modules/smartsection/item.php?itemid=215 عابدینی، «بررسی عناصر نمایشی در مراسم ذکر خنجر»،  وب‌سایت بایراق دایره‌المعارف ترکمن.]</ref> به‌وقت ازدواج دختران عرق‌چین را از سر برداشته و در مراسمی ویژه و به‌ظاهر به‌شکلی امتناع‌کننده از گذاشتن این سر‌بند بر سر توسط عروس و با اصرار مادر شوهر پیشانی‌بند (­آلین­دانگی) بر سر دختر تازه عروس بسته می‌­شود.<ref>محمدی، پوشاک و زیورآلات مردم ترکمن، 1398ش، ص80.</ref>‌بند‌های آلادانگی قرمز رنگ را به دور سر زن جوان بر روی روسری بسته و در جلوی سر گره می‌زنند. پیشانی‌بند به‌شکل نیم‌تاجی است که با انواع زیور‌های طلا و نقره تزیین شده است. عروس پس از چند روز پیشانی‌بند را به خانه پدری خود بازمی‌گرداند تا این خوش‌شانسی (ازدواج) را به خواهران خود هدیه کند.<ref> [https://aaligard.ir/traditional-clothes-of-turkmen-sahra/ «لباس محلی اقوام ترکمن»،  پایگاه خبری عالی گرد.]</ref>

چاشو یا چشو، نوعی روسری بزرگ ابریشمی گران‌قیمت است که در میان زنان ترکمن به‌ویژه قوم یُموت مورد استفاده قرار می­‌گیرد. عروس پیش از سوار شدن بر ماشین داماد باید آن را بر سر خود بگذارد. چاشو نقش چادر را در سایر فرهنگ­‌ها ایفا می­‌کند.<ref> [https://scarfbank.com/%D9%84%D8%A8%D8%A7%D8%B3-%D9%85%D8%AD%D9%84%DB%8C-%D8%AA%D8%B1%DA%A9%D9%85%D9%86/ «از سربند تا چارقد ترکمنی»،  وب‌سایت بانک روسری ایران].</ref>

* «ازسربند تا چارقد ترکمنی»،  وب‌سایت بانک روسری ایران، تاریخ درج مطلب: 10 مهر 1402ش.  

* «البسه ترکمن‌ها»،  ­ وب‌سایت‌ ایالت هنر، تاریخ درج مطلب: 10 مهر 1402ش.  

* اعظمی‌راد، گنبد دردی، مقدمه‌ای بر پیشینه تاریخی ترکمن، مشهد، دانشگاه فردوسی، 1383ش.  

* «تخته کلاه زینتی زنان ترکمن خراسان شمالی در حال فراموشی است»،  خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران، تاریخ درج مطلب: 18 اردیبهشت 1386ش.  

* اونق، نازمحمد، «مراسم جشن عروسی در بین ترکمن‌های جعفر‌بای شرقی سال 77»،  خبرگزاری دانشجویان ایران، تاریخ درج مطلب: 4 آذر 1385ش.  

* «تخیه هنر وصف‌ناپذیر اقوام ترکمن»،  ­ خبرگزاری دانشجویان ایران، تاریخ درج مطلب: 30 دی 1393ش.  

* «زنان در مراسم عروسی ترکمن‌ها»،  وب‌‌سایت آخرین خبر، تاریخ درج مطلب: 26 شهریور 1400ش.  

* قاضی، مراد دوردی و عطاگزلی، محمود، دیوان مسکین قیلیچ گرگان، تهران، عشق دانش، 1384ش.  

* قجقی، محمد، «سیری در پوشاک زنان ایران زمین: پوشاک زنان ترکمن» ‌، وب‌سایت بنیاد مختومقلی فراغی، تاریخ درج مطلب: 16 شهریور 1399ش.  

* عابدینی، سیدمهدی، «بررسی عناصر نمایشی در مراسم ذکر خنجر»،  فصل‌نامه فرهنگی، ادبی اجتماعی یاپراق، 1351ش.  

* عزت‌اللهی‌نژاد‌، طیبه، ­ خود‌تزیینی زنان ترکمن، تهران، چاپ اول، پژوهشگاه فرهنگ هنر و ارتباطات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1399ش­.  

* «لباس محلی اقوام ترکمن»،  پایگاه خبری عالی‌گرد، تاریخ درج مطلب: 24 مرداد 1400ش.  

* محمدی، رامونا، ‌پوشاک و زیورآلات مردم ترکمن، تهران، موسسه جمال هنر، 1398ش.  

* «نگاهی به آداب‌‌و‌‌رسوم، پوشش و ازدواج در میان زنان ترکمن» ‌، وب‌سایت پیشخوان، تاریخ درج مطلب: 5 اردیبهشت 1397ش.