سید محمد مجاهد: تفاوت میان نسخه‌ها

'''<big>سید محمد مجاهد</big>؛''' فقیه شیعه در عصر قاجار و صادرکننده فتوای جهاد در جنگ‌های ایران و روسیه.

سید محمد طباطبایی، مشهور به سید محمد مجاهد (۱۱۸۰–۱۲۴۲ق)، [[فقیه]] و [[مرجع تقلید|مرجع]] برجسته شیعه بود که در [[کربلا]] در خانواده‌ای علمی متولد شد و از کودکی با [[علوم دینی]] و اخلاقی آشنا شد. برخی از آثار او سال‌ها منابع اصلی درسی [[حوزه‌ علمیه|حوزه‌های علمیه]] بودند و شاگردانش، از جمله [[شیخ مرتضی انصاری،|مرتضی انصاری،]] بعدها به مرجعیت رسیدند. شهرت واقعی او با حضور فعال در صحنۀ سیاسی و نظامی ایران شکل گرفت؛ با صدور فتوا برای [[جهاد]] و بسیج مردم علیه تجاوز روس‌ها، نقش مهمی در دفاع از ایران ایفا کرد. حضور مستقیم سید مجاهد در جبهه و نفوذ او در میان مردم باعث ایجاد اختلافاتی با دربار قاجار شد و برخی درباریان، ناکامی‌های نظامی را به او نسبت دادند.

== '''زندگی‌نامه''' ==

=== '''تولد و خاندان''' ===

سید محمد طباطبایی مشهور به سید محمد مجاهد در ۱۱۸۰ق در کربلا به دنیا آمد. پدرش، [[سید علی طباطبایی]]، فقیه برجسته جهان تشیع شناخته می‌شد و مؤلف کتاب ریاض‌المسائل بود.<ref>[https://www.mk.iq/karbala/sci/$4543 «آية‌الله السيد محمد المجاهد»، الموقع الإلكتروني مكتبة التراث الكربلائي.]</ref> مادرش، آمنه‌بیگم دختر محمدباقر بن محمد اکمل معروف به [[وحید بهبهانی]]، متکلم، فقیه و محدث بود.<ref>[https://imamhussain.org/arabic/24328 «السيد محمد المجاهد عالم على صهوة الجهاد»، الموقع الإلكتروني للعتبة الحسينية المقدسة.]</ref>

=== '''نسب''' ===

سید محمد مجاهد از [[سادات طباطبایی]] و نسب او به ابراهیم طباطبا، فرزند اسماعیل دیباج، فرزند ابراهیم غمر، فرزند [[حسن مثنی]]، فرزند [[امام حسن مجتبی]] بازمی‌گردد.<ref>نقیب‌زاده، هدیه لآل عبا فی نسب آل طباطبا، ۱۳۳۱ق، ص۱۷.</ref>

=== '''ازدواج و فرزندان''' ===

سید محمد مجاهد با دختر [[سید محمدمهدی بحرالعلوم]] ازدواج کرد و صاحب سه فرزند به نام‌های سید حسین، سید حسن و سید جعفر شد.<ref>[https://imamhussain.org/arabic/24328 «السيد محمد المجاهد عالم على صهوة الجهاد»، الموقع الإلكتروني للعتبة الحسينية المقدسة.]</ref>

== '''فعالیت‌های علمی''' ==

=== '''تحصیلات و اساتید''' ===

 

 

=== '''شاگردان''' ===

برخی از علمای برجستۀ فقه از شاگردان او بودند که در آینده به مرجعیت رسیدند. ازجملۀ این شاگردان می‌توان به مرتضی انصاری، [[محمدشریف مازندرانی|شریف‌العلماء مازندرانی]]، محمدصالح برغانی قزوینی، سید محمدشفیع جابلقی، حسن یزدی، سید ابراهیم موسوی قزوینی، صفرعلی لاهیجانی، میرزا حسین لاهیجی نجفی، محمدعلی شهرستانی و میرزا نصرالله مشهدی اشاره کرد.<ref>[https://imamhussain.org/arabic/24328 «السيد محمد المجاهد عالم على صهوة الجهاد»، الموقع الإلكتروني للعتبة الحسينية المقدسة.]</ref>

 

برخی از این آثار تا سال‌ها از منابع مهم درسی در حوزه‌های علمیه به شمار می‌رفتند.<ref>امین، اعیان الشیعه، ۱۴۰۶ق، ج۹، ص۴۴۳.</ref>

== '''مهاجرت به ایران و زمینه‌های آن''' ==

سید محمد مجاهد در پی مجموعه‌ای از ملاحظات علمی، اخلاقی و سیاسی، کربلا را ترک کرد و راهی ایران شد. از یک‌سو، با آشکار شدن برتری علمی او و کناره‌گیری پدرش از فتوا، برای حفظ شأن و جایگاه وی چنین تصمیمی گرفت. از سوی دیگر، حملۀ وهابیان به کربلا در سال ۱۲۱۶ق که با تخریب [[حرم امام حسین]] و کشتار گستردۀ مردم همراه بود، ضرورت اقدام برای دفاع از عتبات مقدسه را آشکار کرد و او را به جلب حمایت [[حکومت قاجار]] واداشت؛ از این‌رو مدتی به [[کرمانشاه]] رفت؛ اما [[امپراتوری عثمانی|دولت عثمانی]] نسبت به این رخدادها بی‌تفاوت بود. وی سپس به کربلا بازگشت و پس از مدتی به [[اصفهان]] رفت و حدود سیزده سال به تدریس و تربیت طلاب پرداخت<ref>امین، اعیان الشیعه، ۱۴۰۶ق، ج۹، ص۴۴۳.</ref> و به مرجع علمی برجسته‌ای در اصفهان تبدیل شد؛ به‌گونه‌ای که مردم نه‌تنها در امور دینی، بلکه در مسائل اجتماعی نیز به او مراجعه می‌کردند.<ref>[https://imamhussain.org/arabic/24328 «السيد محمد المجاهد عالم على صهوة الجهاد»، الموقع الإلكتروني للعتبة الحسينية المقدسة.] </ref> پس از درگذشت پدر در سال ۱۲۳۱ق، او به کربلا بازگشت و به‌عنوان مرجع عام شیعیان شناخته شد. در این دوره، [[حوزه علمیه کربلا|حوزۀ علمیه کربلا]] به اوج شکوفایی رسید.<ref>[https://www.mk.iq/karbala/sci/$4543 «آية‌الله السيد محمد المجاهد»، الموقع الإلكتروني مكتبة التراث الكربلائي.]</ref> وی مدتی بعد در [[کاظمین]] ساکن شد و [[مرجعیت دینی]] و علمی شیعیان را عهده‌دار شد.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/6383/%D8%B3%DB%8C%D8%AF-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D9%87%D8%AF «سید محمد مجاهد»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.] </ref>

== '''فعالیت‌های سیاسی''' ==

=== '''آغاز جنگ روسیه و ایران در دورۀ قاجار''' ===

در دورۀ زعامت سید محمد طباطبایی مجاهد، مرحلۀ دوم [[جنگ‌ ایران و روسیه|جنگ‌های ایران و روسیه]] آغاز شد. دورۀ سلطنت [[فتحعلی‌شاه]] که بخشی از آن هم‌زمان با زندگی سید محمد مجاهد بود، یکی از بحرانی‌ترین دوره‌های تاریخ ایران و جهان به شمار می‌رود. در این دوره ایران به‌سبب موقعیت راهبردی، در کانون توجه و رقابت قدرت‌های بزرگ قرار داشت.<ref>نفیسی، تاریخ اجتماعی و سیاسی ایران در دوره معاصر، ۱۳۹۱ش، ج۱، ص۷۷. </ref> پس از شکست ایران در جنگ‌های اول با روسیه (۱۲۲۸ق)، [[عهدنامه گلستان]] امضا شد و بخش‌هایی از خاک ایران به روسیه واگذار شد و ادعای ایران بر برخی مناطق کنار گذاشته شد.<ref>هوشنگ، تاریخ روابط خارجی ایران، ۱۳۸۶ش، ص۲۲۳.</ref>

=== '''درخواست صدور فتوای جهاد''' ===

پس از عهدنامۀ گلستان، به‌دلیل نامشخص بودن مرزها، اختلافات میان ایران و روسیه دوباره شدت گرفت و تلاش‌های [[عباس میرزا]] برای حل آن بی‌نتیجه ماند. روس‌ها نیز در جریان جنگ ایران و عثمانی بخش‌هایی از خاک ایران را اشغال کردند و کوشش‌های فتحعلی‌شاه برای بازپس‌گیری مسالمت‌آمیز این مناطق با مخالفت روسیه روبه‌رو شد. در سال ۱۲۴۱ق، روس‌ها نسبت به مردم مناطق اشغالی ستم کردند، محصولات کشاورزان ساکن مناطق اشغالی را به زور از آن‌ها می‌گرفتند،<ref>[https://jamejamonline.ir/fa/news/690370/%D9%81%D8%AA%D9%88%D8%A7%DB%8C-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D8%AF-%D8%B3%D9%86%DA%AF-%D8%A8%D9%86%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%88%D9%85%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B1-%D9%87%D8%AC%D9%88%D9%85-%D8%B1%D9%88%D8%B3 «فتوای جهاد، سنگ بنای مقاومت در برابر هجوم روس»، وب‌سایت جام‌جم آنلاین.]</ref> کودکان را به مدارس مسیحی فرستادند و به [[مسجد|مساجد]] اهانت کردند. این اخبار به تهران رسید و اهالی مناطق اشغالی با ارسال نامه‌ای از سید محمد مجاهد درخواست یاری کردند.<ref>دوانی، نهضت روحانیون ایران، ۱۳۹۴ش، ج۱، ص۵۶.</ref> عباس میرزا نیز سید مجاهد را از وضعیت آگاه ساخت و از او کمک خواست تا همانند دورۀ اول جنگ، با جلب حمایت مرجعیت شیعه، شاه را به مقابله با تجاوزات روس‌ها وادار کند.<ref>سپهر، ناسخ التواریخ، سلاطین قاجاریه، ۱۳۵۳ش، ج۱، ص۳۵۷.</ref>

=== '''صدور فتوا برای جهاد علیه روسیه''' ===

در این شرایط، سید مجاهد دیگر علما را از اوضاع آگاه ساخت و همه در صدور [[فتوا]] برای جهاد علیه روسیه اتفاق نظر یافتند. سپس با نامه‌هایی به فتحعلی‌شاه خواستار مقابله با ظلم و تعدی روس‌ها شد و هشدار داد که در صورت بی‌عملی شاه، خود اقدام خواهد کرد.<ref>امین، اعیان الشیعه، ۱۴۰۶ق، ج۹، ص۴۴۳.</ref>

=== '''حضور سید مجاهد در جبهه‌ها''' ===

پس از صدور [[فتوای جهاد]]، سید مجاهد به‌همراه گروهی از علما و طلاب به ایران آمد و راهی تهران شد و از علما خواست برای اتحاد در جنگ با روسیه به پایتخت بیایند. سپس او به همراه شماری از علمای برجسته، از جمله [[محمدجعفر استرآبادی]]، [[محمدتقی برغانی]] و [[میرزا عبدالوهاب قزوینی،]] به تبریز رفت تا با حضور خود، مردم [[آذربایجان]] را برانگیزد و حمایت علما از این حرکت را نشان دهد.<ref>رضا قلیخان، روضه الصفا، ۱۳۸۵ش، ج۸، ص۶۴۲.</ref> حضور مستقیم او در جبهه، دلیل اصلی شهرتش به «مجاهد» بود.<ref>امین، اعیان الشیعه، ۱۴۰۶ق، ج۹، ص۴۴۳.</ref> این اقدام باعث شد نیروهای مردمی در کنار سپاه ایران به میدان آیند و روحیه‌ای تازه در جبهه‌ها ایجاد شود؛ بسیاری از گزارش‌ها، موفقیت‌های ابتدایی ایران در مقابله با روسیه را ناشی از همین انگیزش دینی و حضور فعال علما، به‌ویژه سید مجاهد، می‌دانند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/84072/%D8%AC%D9%86%DA%AF-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%B1%D9%88%D8%B3-%D9%88-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%B9%D9%84%D9%85%D8%A7 ذاکری، «جنگ ایران و روس و نقش علما»، نشریه حوزه، ۱۳۸۰ش.]</ref>

=== '''مقابله سید مجاهد با فشار روس‌ها''' ===

در جریان جنگ‌های ایران و روس، سفیر روسیه که در اردوگاه سپاه ایران حضور داشت، برای بازداشتن ایران از ادامه جنگ، ابتدا با دولتمردان و سپس با علما وارد مذاکره شد؛ اما سید مجاهد و سایر مجتهدان هیچ‌گونه سازش را نپذیرفتند و جهاد در برابر روس‌ها را واجب دانستند.

با آغاز نبرد، سپاه ایران با حمایت علما و فرماندهی عباس میرزا موفق شد بسیاری از مناطق اشغالی را بازپس گیرد و مردم برخی شهرها نیز به آن‌ها پیوستند. با این حال، به‌دلیل فرمان ناگهانی عباس میرزا مبنی بر عقب‌ کشاندن شاهزادگان از خط مقدم، فرار برخی فرماندهان و اختلافات داخلی، انسجام سپاه از بین رفت و مناطق آزادشده یکی پس از دیگری سقوط کرد.<ref>جمال‌زاده، تاریخ روابط روس و ایران، ۱۴۰۴ش، ص۲۵۱. </ref>

=== '''مدیریت جنگ و چالش‌های داخلی''' ===

در ادامۀ جنگ، میان دربار قاجار، به‌ویژه عباس میرزا و سید مجاهد اختلافاتی ایجاد شد. این اختلافات مربوط به نحوۀ مدیریت جنگ و برخی تصمیمات نظامی، ازجمله [[قلعه شوشی]] بود. سید محمد مجاهد عملکرد فرماندهان را ناشی از سهل‌انگاری یا ملاحظات سیاسی می‌دانست؛ در حالی که درباریان نفوذ او در میان مردم را تهدیدی برای موقعیت خود ارزیابی می‌کردند و با تبلیغات منفی او را عامل ناکامی‌ها معرفی کردند. همچنین برخی عناصر آشوبگر به تحریک دربار، شرایطی ایجاد کردند که سید محمد مجاهد در معرض بی‌احترامی و فشار قرار گرفت.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/84072/%D8%AC%D9%86%DA%AF-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%B1%D9%88%D8%B3-%D9%88-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%B9%D9%84%D9%85%D8%A7 ذاکری، «جنگ ایران و روس و نقش علما»، ۱۳۸۰ش.]</ref>

 

در نهایت، فتحعلی‌شاه قاجار که از ابتدا تمایل چندانی به ادامه جنگ نداشت، به تهران بازگشت و عباس میرزا را در برابر روس‌ها تنها گذاشت.<ref>جمال‌زاده، تاریخ روابط روس و ایران، ۱۴۰۴ش، ص۲۵۱. </ref> در این زمان، انگلیس که منافعش در خطر بود، وارد میانجی‌گری شده و [[عهدنامه ترکمانچای]] امضا شد که طی آن دولت ایران امتیازات گسترده‌ای به حکومت تزاری روسیه واگذار کرد.<ref>نجفی و حقانی، تاریخ تحولات سیاسی ایران، ۱۳۸۸، ص۱۰۴ –۱۰۳.</ref>

 

سید محمد مجاهد که در طول جنگ دوم ایران و روسیه در تبریز مستقر بود، قبل از اتمام جنگ به‌دلیل ابتلا به بیماری سوءهاضمه ناچار به ترک تبریز شد و به قزوین سفر کرد. وی در مسیر، در [[قزوین]] با بی‌احترامی و آزار برخی افراد روبه‌رو شد و سرانجام در [[۱۳ جمادی‌الثانی]] ۱۲۴۲ق بر اثر همان بیماری درگذشت.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/6383/%D8%B3%DB%8C%D8%AF-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D9%87%D8%AF «سید محمد مجاهد»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> طبق وصیت او، پیکرش به کربلا منتقل و در آنجا به خاک سپرده شد. محل دفن او در ناحیۀ بین‌الحرمین و در نزدیکی مدرسه‌ای منسوب به او قرار داشت. این مدرسه در سال ۱۴۰۰ق تخریب شد؛ اما مزار او با گنبدی کوچک همچنان باقی است.<ref>[https://www.mk.iq/karbala/sci/$4543 «آية‌الله السيد محمد المجاهد»، الموقع الإلكتروني مكتبة التراث الكربلائي.]</ref>

* آقابزرگ طهرانی، محمدمحسن، الذریعة الی تصانیف الشیعة، قم، اسماعیلیان و تهران، کتابخانه اسلامیه، ۱۴۰۸ق.

* «آية‌الله السيد محمد المجاهد»، الموقع الإلكتروني مكتبة التراث الكربلائي. تاریخ بازدید: ۶ فروردین ۱۴۰۵ش.

* «السيد محمد المجاهد عالم على صهوة الجهاد»، الموقع الإلكتروني للعتبة الحسينية المقدسة، تاريخ درج مطلب: ۲۳ فوریه ۲۰۱۹م.

* شفیع بروجردی، سید محمد، الروضه البهیه فی الاجازه الشفیعیه، موسسه کتاب‌شناسی شیعه، ۱۳۹۲ش.

* نجفی، موسی و حقانی، موسی، تاریخ تحولات سیاسی ایران، موسسه مطالعات تاریخ معاصر، ۱۳۸۸ش.