دیوارنگاری: تفاوت میان نسخه‌ها

'''<big>دیوارنگاری</big>'''؛ ترسیم روی دیوار در فضاهای شهری.

دیوارنگاری هنر ترسیم بر سطوح عمودی است که کارکردهای تبلیغاتی و سیاسی، هویت‌بخشی و زیباسازی شهری دارد. این هنر در فصل مشترک معماری، رسانه و هنرهای تجسمی قرار دارد. امروزه دیوارنگاری به دو شاخۀ اصلیِ رسمی و حاکمیتی با هدف ترویج ارزش‌های ملی و غیررسمی یا گرافیتی با ماهیت اعتراضی و فرهنگ عامه تقسیم می‌شود که هر یک به‌صورت متفاوت بر زیست‌جهان شهروندان اثر می‌گذارند. هدف از این هنر، علاوه بر زیبایی‌شناسی و تلطیف سیمای شهر، انتقال مفاهیم هویتی، ملی و آموزشی به عموم شهروندان است.

دیوارنگاری (Graffiti) واژه‌ای مرکب در ادبیات هنر معاصر است که بر فرآیند ترسیم یا نگارش تصویر و خط بر سطوح عمودی دلالت دارد. دیوارنگاری با نقاشی‌دیواری و دیوارنگاره مترادف، اما از نظر بار معنایی متفاوت‌ است. در زبان تخصصی هنر، دیوارنگاری بیشتر به انجام کار و مراحل اجرایی اشاره دارد؛ اما نقاشی‌دیواری واژه‌ای جامع است که هم به روشِ کار و هم به خودِ تصویری که روی دیوار نقش بسته یا نصب شده، گفته می‌شود و و ديوارنگاره، تنها بر خود اثر ديواری دلالت می‌کند.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20120507095924-8059-42.pdf علوی‌نژاد، «بررسي مفهوم ديوارنگاري در منابع هنر اسلامی»، 1387ش، ص18-20.]</ref> این هنر به‌مثابه رسانه‌ای فراگیر، پیوندی مستقیم میان اندیشۀ هنرمند و ادراک مخاطب برقرار می‌کند و برخلاف هنرهای گالری‌محور، به‌دلیل ساختار عمومیت‌یافته‌اش در لایه‌های مختلف جامعه نفوذ کرده و به ابزاری برای بازتولید روابط اجتماعی در شهر تبدیل شده است.<ref>[https://jih-tabriziau.ir/article-1-41-fa.pdf زنگی و احمدی، «بررسي كاركردهاي هويت‌بخش هنر شهري ديوارنگاري در شهر ايراني اسلامي»، 1395ش، ص44-43.]</ref>  

=== جهان ===

قدمت دیوارنگاری به سی هزار سال پیش از میلاد و نخستین نقاشی‌های غار در شووه فرانسه بازمی‌گردد.<ref>[https://muralform.com/educational/the-history-of-murals/ .The History of Murals", muralform website"]</ref> تمدن‌های بزرگ باستان نظیر مصر، یونان و روم این هنر را ارتقا دادند؛ مصری‌ها و رومی‌ها روایت‌های اساطیری و تاریخی را بر دیوارهای مقبره‌ها ایجاد کردند. این دوران با نام عصر پارینه‌سنگی پسین شناخته می‌شود.<ref>[https://www.ebsco.com/research-starters/history/mural-art .Mural (art)", ebsco website"]</ref> در قرون وسطی، نقاشی روی گچ خشک رایج بود که دیوارنگاری‌های کرالا از این نوع هستند. در حدود سال ۱۳۰۰م، تکنیک نقاشی روی گچ خیس در ایتالیا رواج یافت و کیفیت نقاشی‌های دیواری ارتقا پیدا کرد.<ref>[https://muralform.com/educational/the-history-of-murals/ .The History of Murals", muralform website"]</ref>  

 

پس از سقوط امپراتوری روم، این هنر در غرب مدتی از رونق افتاد؛ اما در بیزانس و دوران رنسانسِ رومانسک در معماری مذهبی و کلیساها ایجاد شد. همزمان در آسیا، دیوارنگاری از سلسلۀ هان در چین تا پادشاهی گوگوریو در کره و تمدن‌های هند و تایلند به‌عنوان ابزاری برای تکریم حاکمان و ثبت فرهنگ بومی به کار گرفته شد. در عصر مدرن، هویت دیوارنگاری با سیاست و مسائل اجتماعی گره خورد<ref>[https://www.ebsco.com/research-starters/history/mural-art .Mural (art)", ebsco website"]</ref> و پس از انقلاب مکزیک در دهۀ ۱۹۲۰م ترویج شد. در طول جنبش دیوارنگاری مکزیک، این هنر برای پیشبرد افکار عمومی و گسترش ایده‌های وحدت‌بخش اجتماعی و سیاسی به کار گرفته شد.<ref>[https://artincontext.org/what-is-a-mural/ Meyer, "What Is a Mural? – Understanding the Importance of Mural Art", artincontext website.]</ref> در دهۀ ۱۹۳۰م در آمریکا، دولت از طریق پروژه‌های فدرال مانند نیو دیل، هزاران دیوارنگاره را به‌عنوان نمادهای محلی و ابزاری برای اشتغال‌زایی هنرمندان در نظر گرفت.<ref>[https://www.ebsco.com/research-starters/history/mural-art .Mural (art)", ebsco website"]</ref> این آثار بر جنبش‌های بعدی نظیر چیکانو در دهۀ ۱۹۶۰م تأثیر گذاشتند. دیوارنگاره‌ها همچنین یکی از شاخص‌ترین ویژگی‌های ایرلند شمالی هستند که تفاوت‌های سیاسی و مذهبی معاصر و تاریخی این منطقه را به نمایش می‌گذارند. از دهۀ ۱۹۷۰م تاکنون، حدود دوهزار دیوارنگاره در این کشور با موضوعاتی نظیر مبارزه با نژادپرستی و حفاظت از محیط‌زیست ایجاد شده است. دیوار برلین نیز مکان دیگری برای دیوارنگاره‌های سیاسی بود که بین سال‌های ۱۹۶۱م تا ۱۹۸۹م روی آن آثاری اجرا شد.<ref>[https://artincontext.org/what-is-a-mural/ Meyer, "What Is a Mural? – Understanding the Importance of Mural Art", artincontext website.]</ref> امروزه این هنر به یک رسانۀ اعتراضی و هویتی تبدیل شده است؛ به‌عنوان مثال، دیوارنگاره‌های مربوط به واکنش‌های جهانی به جنبش‌های عدالت‌خواهانه مانند جورج فلوید.<ref>[https://www.ebsco.com/research-starters/history/mural-art .Mural (art)", ebsco website"]</ref>

 

'''دوران باستان'''؛ در ایران، پیشینۀ این هنر به هزارۀ هشتم پیش از میلاد و عصر نوسنگی می‌رسد. بارزترین نمونه‌های این دوران، صخره‌نگاره‌های منطقۀ کوهدشت در استان لرستان هستند که با استفاده از رنگ‌هایی همچون قرمز اخرایی، زرد و سیاه، صحنه‌هایی از نبرد و شکار را به تصویر کشیده‌اند.<ref>[https://pouyaandish.com/wall-painting/ «نقاشی دیواری یا دیوارنگاری چیست و چه نکاتی را باید رعایت کنیم»، وب‌سایت پویااندیش.]</ref>

 

'''دوران صفوی'''؛ در دوران صفوی سبک و مضامین هنری دیوارنگاری مسیری نوین را برگزید و به‌عنوان اصلی‌ترین عنصر تزئینی در معماری، در کاخ‌های صفوی به کار گرفته شد که شامل نقش‌های انتزاعی تا روایت‌های داستانی رزم و بزم بود. در این دوره علاوه بر کاخ‌ها، دیوارنگاری به فضای خصوصی و خانه‌های طبقۀ مرفه نیز راه یافت.<ref>[https://cdn.sharghdaily.com/servev2/Lh2DLl5w9Bs7/i1kub06DEUw,/14.pdf مرادی، «از تاریخ دیوارنگاری تا دیوارنگاری تاریخی»، 1389ش، ص1.]</ref>

 

'''دوران قاجار'''؛ در این دوره، نقاشی دیواری با ورود تکنیک رنگ و روغن برای نخستین بار در ابعادی گسترده تجربه شد. این هنر علاوه بر تزیین بقاع متبرکه، در قالب نقاشی قهوه‌خانه‌ای تجلی یافت که به‌عنوان زیرمجموعه‌ای از دیوارنگاری عصر قاجار با باورهای دینی و ملی لایه‌های میانی جامعه پیوند ایجاد کرد. این سبک روایی که همزمان با جنبش مشروطه به اوج محبوبیت رسید، توانست اعتقادات مذهبی و فرهنگ مردمی را با استفاده از رنگ و روغن بر سطوح مختلف بازتاب دهد.<ref>[https://cdn.sharghdaily.com/servev2/Lh2DLl5w9Bs7/i1kub06DEUw,/14.pdf مرادی، «از تاریخ دیوارنگاری تا دیوارنگاری تاریخی»، 1389ش، ص1.]</ref>

 

'''دوران پهلوی'''؛ با روی کار آمدن رضا پهلوی، دیوارنگاری از تزیینات معماری خارج و به ابزاری در خدمت مصرف‌گرایی و تبلیغات تجاری تبدیل شد. در این مقطع، برای نخستین بار در تاریخ ایران، در دیوارهای مرکزی شهر تهران نقاشی‌های تبلیغاتی با هدف ترویج کالاهای لوکس به نمایش در آمدند. حکومت با در پیش گرفتن سیاستی دوگانه، از یک سو به احیای نقوش باستانی و نقش‌برجسته‌ها در فضاهای شهری مانند میدان توپخانه پرداخت و از سوی دیگر، هنرمندان را به بهره‌گیری از تکنیک‌های روز در فضاهای داخلی وزارتخانه‌ها تشویق کرد. در دوران محمدرضا پهلوی، همزمان با بحران‌های ناشی از جنگ جهانی و فعالیت احزاب، دیوارنگاری ابعاد تازه‌ای به خود گرفت و از دهۀ ۳۰ش به بعد، دیوارها به رسانه‌ای برای شعارنویسی و مبارزات سیاسی علیه نظام حاکم تبدیل شدند؛ اما از سوی دیگر، با حمایت مجامع هنری در دهۀ ۴۰ش، جریانی نوگرا در این عرصه شکل گرفت که باعث شد هنرمندان با نگاهی مدرن به دیوارنگاری روی آورند.<ref>[https://cdn.sharghdaily.com/servev2/Lh2DLl5w9Bs7/i1kub06DEUw,/14.pdf مرادی، «از تاریخ دیوارنگاری تا دیوارنگاری تاریخی»، 1389ش، ص1.]</ref>

 

'''دوران انقلاب'''؛ دیوارنگاری در نمای عمومی شهر تهران هم‌زمان با انقلاب اسلامی و پس از آن به‌سرعت گسترش یافت.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20120329164555-5107-18.pdf کفشچیان مقدم و دیگران، «ارزیابی دیوارنگاری معاصر تهران از دیدگاه مخاطب»، 1389ش، ص64.]</ref> در این دوران، دیوارنگاری در تعامل با اهداف انقلاب قرار گرفت و هنرمندان بیش از تکنیک، بر مضامین ارزشی، انقلابی و مذهبی تمرکز داشتند.<ref>[https://cdn.sharghdaily.com/servev2/Lh2DLl5w9Bs7/i1kub06DEUw,/14.pdf مرادی، «از تاریخ دیوارنگاری تا دیوارنگاری تاریخی»، 1389ش، ص1.]</ref> آثار دیواری در آغاز انقلاب به‌صورت خودجوش و براساس نیازهای جامعه توسط مردم و هنرمندان مردمی پدید آمد. در این دوره، سفارش‌دهنده، مجری و مخاطب اثر تا حد زیادی یکی بود.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20120329164555-5107-18.pdf کفشچیان مقدم و دیگران، «ارزیابی دیوارنگاری معاصر تهران از دیدگاه مخاطب»، 1389ش، ص64.]</ref>

 

'''دوران دفاع مقدس'''؛ با آغاز جنگ، دیوارنگاری به ابزاری برای ترویج فرهنگ شهادت‌طلبی تبدیل شد. این فعالیت‌ها توسط هنرمندان آکادمیک که به‌دنبال زبانی متناسب با مفاهیم جنگ بودند و یا توسط نقاشان غیرحرفه‌ای و خودجوش، صورت می‌گرفت. سبک این آثار میان واقع‌گرایی و نمادگرایی در نوسان بود و نهادهایی چون سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و سازمان تبلیغات اسلامی حامیان اصلی آن بودند.<ref>[https://cdn.sharghdaily.com/servev2/Lh2DLl5w9Bs7/i1kub06DEUw,/14.pdf مرادی، «از تاریخ دیوارنگاری تا دیوارنگاری تاریخی»، 1389ش، ص1.]</ref> تا پایان جنگ تحمیلی، دیوارنگاری اغلب با مضامین سیاسی و اجتماعی ادامه یافت و همچنان به‌شکلی خودجوش هدایت می‌شد.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20120329164555-5107-18.pdf کفشچیان مقدم و دیگران، «ارزیابی دیوارنگاری معاصر تهران از دیدگاه مخاطب»، 1389ش، ص64.]</ref>

 

 

 

 

 

 

در اکثر کشورها، هرگونه علامت‌گذاری بر املاک خصوصی بدون اجازۀ مالک، جرم تلقی شده و پیگرد قانونی دارد. گاهی نیز این نوشته‌ها تنها ابزاری برای تعیین قلمروی گروه‌های تبهکار قلمداد می‌شوند.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/tags/173776/1/%D8%AF%DB%8C%D9%88%D8%A7%D8%B1%D9%86%DA%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C «در مورد دیوارنگاری در ویکی تابناک بیشتر بخوانید»، ویکی‌تابناک.]</ref>

مطابق با آیین‌نامۀ اجرایی نقاشی دیواری سازمان زیباسازی شهر تهران مصوب سال ۱۳۸۳ش، اولویت اصلی در دیوارنگاری‌های معاصر محتوای پیام‌محور، ارتقای کیفیت بصری و تلطیف فضای شهری است تا تجربه‌ای خوشایند در شهروندان به وجود آورد و سیمای محیطی را بهبود بخشد.<ref>[https://jhz.ut.ac.ir/article_19046_562ebe7308671514261110a120abd1d9.pdf کفشچیان مقدم و رویان، «بررسی دیوارنگاری معاصر تهران (قبل و بعد از انقلاب)»، 1387ش، ص110.]</ref> همچنین ترویج هنجارها، آموزش شهروندی، الگوسازی اجتماعی، هویت‌بخشی و تقویت بنیان‌های ملی از هدف‌های دیگر دیوارنگاری است.<ref>[https://jih-tabriziau.ir/article-1-41-fa.pdf زنگی و احمدی، «بررسي كاركردهاي هويت‌بخش هنر شهري ديوارنگاري در شهر ايراني اسلامي»، 1395ش، ص43-42.]</ref>

 

در دیگر کشورهای جهان نیز دیوارنگاره‌ها علاوه بر زیبایی و ارتقای کیفیت بصری شهر، مؤلفه‌های تبلیغاتی و استفاده به‌عنوان ابزار اجتماعی و سیاسی،<ref>[https://artincontext.org/what-is-a-mural/ Meyer, "What Is a Mural? – Understanding the Importance of Mural Art", artincontext website.]</ref>راهی برای اتحاد مردم و ایجاد حس تعلق به جامعه، ابرازی برای بیان تاریخ و فرهنگ یک جامعه و منعکس کردن هویت و ارزش‌های آن و حفظ تاریخ و سنت‌های محلی، افزایش آگاهی دربارۀ مسائل اجتماعی و ترویج تغییرات اجتماعی، اظهار نظر دربارۀ مسائلی مانند فقر، نابرابری و تبعیض و ایجاد گفتمان پیرامون آن‌ها و ترغیب به اقدام در موضوعات مهم هستند.<ref>[https://happydecay.com.au/benefits-of-murals/ ".Benefits of Murals", happydecay website.]</ref>

# '''فراگیری:''' توزیع پيام در سطحی وسیع و دسترسی عمومیِ بدون محدودیت.

# '''تداوم:''' ماندگاری فیزیکی اثر و استمرار پیام‌رسانی در طول زمان.<ref>[https://jih-tabriziau.ir/article-1-41-fa.pdf زنگی و احمدی، «بررسي كاركردهاي هويت‌بخش هنر شهري ديوارنگاري در شهر ايراني اسلامي»، 1395ش، ص44-43.]</ref>

دیوارنگاری در بازنمایی هویت ملی، حیات جمعی، تبلیغات تجاری و ترویج آموزه‌های اخلاقی نقش مهمی ایفا می‌کند. این هنر در فصل مشترک سه حوزۀ هنر تجسمی، معماری و شهرسازی و ارتباطات اجتماعی، قرار دارد.  

رابطۀ دیوارنگاری با این سه بعد عبارت است از:

 

== فرآیند اجرایی دیوارنگاری ==

دیوارنگاری در ابعاد تولید و عرضه آن را از نقاشی‌های آتلیه‌ای متمایز می‌کند. تولید یک اثر دیواری، بسته به وسعت و محل اجرا، پروژه‌ای جمعی و میان‌رشته‌ای محسوب می‌شود که نیازمند تلفیق تخصص‌ها و فنون گوناگون است. فرآیند خلق و ارائۀ این آثار در سه مرحله انجام می‌شود:

 

۱. '''پیش‌تولید و نظام‌مندی طراحی:''' برخلاف آثار هنری مستقل، دیوارنگاری شهری اغلب بر پایۀ سفارش نهادهای مدیریت شهری آغاز می‌شود. این امر مستلزم طی کردن یک فرآیند سازوکارمند شامل ایده‌پردازی، طراحی و اخذ مجوزهای قانونی است. موفقیت در این مرحله و ارتقای کیفیت اثر، تنها در گرو اِعمال نگرش‌های کارشناسانه و تخصصی است.<ref>[https://jih-tabriziau.ir/article-1-41-fa.pdf زنگی و احمدی، «بررسي كاركردهاي هويت‌بخش هنر شهري ديوارنگاري در شهر ايراني اسلامي»، 1395ش، ص42.]</ref>

 

۲. '''تکنولوژی تولید:''' دیوارنگاری به‌دلیل استقرار در فضای باز، با چالش دوام و ثبات در برابر عوامل محیطی روبه‌رو است. هنرمند باید از مواد و مصالحی استفاده کند که ضمن سازگاری با بستر معماری، ماندگاری اثر را تضمین کند. این مرحله با مهارت‌های فنی در ارتباط است و فرآیند سفارش تا اجرا، نظارت و نگهداری آن، محصول همکاری تخصص‌های مختلف مدیریتی و هنری است.<ref>[https://jih-tabriziau.ir/article-1-41-fa.pdf زنگی و احمدی، «بررسي كاركردهاي هويت‌بخش هنر شهري ديوارنگاري در شهر ايراني اسلامي»، 1395ش، ص42.]</ref>

 

۳. '''پویایی در اجرا و تعامل با مخاطب:''' اثر دیواری در ابعاد زمان و مکان با مخاطب پیوند می‌خورد که در صورت ضعف کیفیت و فقدان جذابیت، به‌مرور زمان ارزش خود را از دست داده و به عنصری خنثی یا حتی مزاحم در سیمای شهر تبدیل می‌شود. هنرمند و سفارش‌دهنده با شناخت دقیق از ماهیت چندبعدی این هنر، ظرفیت‌های ارتباطی آن را برای دستیابی به بهره‌برداری مطلوب به‌ کار می‌گیرد.<ref>[https://jih-tabriziau.ir/article-1-41-fa.pdf زنگی و احمدی، «بررسي كاركردهاي هويت‌بخش هنر شهري ديوارنگاري در شهر ايراني اسلامي»، 1395ش، ص42.]</ref>

* '''تکنیک سیلیکات:''' روشی بادوام و متعلق به قرن ۱۵ که بر زیرسازی دقیق استوار است و از سیمان و سنگ محافظت می‌کند.<ref>[https://pouyaandish.com/wall-painting/ «نقاشی دیواری یا دیوارنگاری چیست و چه نکاتی را باید رعایت کنیم»، وب‌سایت پویااندیش.]</ref>

دیوارنگاری‌ها طیف گسترده‌ای از کارکردهای فرهنگی، اجتماعی، سیاسی، تبلیغاتی و زیباشناختی را دربر می‌گیرند.<ref>[https://jih-tabriziau.ir/article-1-41-fa.pdf زنگی و احمدی، «بررسي كاركردهاي هويت‌بخش هنر شهري ديوارنگاري در شهر ايراني اسلامي»، 1395ش، ص43.]</ref>

استفاده از دیوارنگاری در فضاهای تجاری، روشی برای جلب توجه حداکثری است. این آثار با ایجاد وقفۀ بصری، مخاطب را به‌سوی کسب‌وکار و برند جذب می‌کند که در نتیجۀ آن تصویر برند در ذهن مشتری باقی می‌ماند.<ref>[https://pouyaandish.com/wall-painting/ «نقاشی دیواری یا دیوارنگاری چیست و چه نکاتی را باید رعایت کنیم»، وب‌سایت پویااندیش.]</ref> از دهۀ هشتاد شمسی، با هدف تلطیف فضای شهری، تلاش شده است تا اجرای این تبلیغات از روی دیوارهای شهر متوقف شده و به مکان‌های اختصاصی نظیر بیلبوردها، ایستگاه‌های مترو، اتوبوس‌ها و تلویزیون‌های شهری منتقل شود؛ بدین ترتیب، این حوزه گرچه از حیطۀ دیوارنگاری خارج شده، اما همچنان به‌عنوان یک هنر شهری تحت نظارت سازمان زیباسازی قرار دارد.<ref>[https://jhz.ut.ac.ir/article_19046_562ebe7308671514261110a120abd1d9.pdf کفشچیان مقدم و رویان، «بررسی دیوارنگاری معاصر تهران (قبل و بعد از انقلاب)»، 1387ش، ص111.]</ref>

فراخوان دوسالانۀ دیوارنگاری از اوایل دهۀ 90ش،<ref>[https://jamejamonline.ir/fa/news/565409/%D8%AF%DB%8C%D9%88%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D8%A2%D8%AB%D8%A7%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D8%B3%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%AF%DB%8C%D9%88%D8%A7%D8%B1%D9%86%DA%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%85%D9%86%D9%82%D8%B4-%D9%85%DB%8C%E2%80%8C%D8%B4%D9%88%D8%AF «دیوارهای تهران به آثار دوسالانه دیوارنگاری منقش می‌شود»، وب‌سایت جام‌جم آنلاین.]</ref> فراخوان دیوارنگاری رویداد فرهنگی هنری سالانه هنرهای شهری تهران برای ترویج فرهنگ ایرانی و اسلامی با بازآفرینی ارزش‌های فرهنگی،<ref>[https://www.khabaronline.ir/news/1690225/%D8%AF%DB%8C%D9%88%D8%A7%D8%B1%D9%86%DA%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%87%D8%B4%D8%AA%D9%85%DB%8C%D9%86-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D9%86%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B4%D9%87%D8%B1%DB%8C-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%87%D8%A7%D8%B1%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%DB%B1%DB%B4%DB%B0%DB%B2 «دیوارنگاری برای هشتمین سالانه هنرهای شهری تهران «بهارستان ۱۴۰۲»»، خبرگزاری تحلیلی ایران.]</ref> فراخوان تأمین طرح دیوارنگاری تهران به‌منظور تأمین طرح‌های مورد نیاز برای ارتقای کیفیت هنری منظر شهری در سال 1402ش با تأکید بر نمادهای ایرانی‌اسلامی، مهرورزی، ایثار و شهادت، اشعار پارسی با استفاده از خطوط ایرانی‌اسلامی و عناصر کودک و خانواده<ref>[https://www.ibna.ir/news/338607/%D9%81%D8%B1%D8%A7%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A3%D9%85%DB%8C%D9%86-%D8%B7%D8%B1%D8%AD-%D8%AF%DB%8C%D9%88%D8%A7%D8%B1%D9%86%DA%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%BE%D8%A7%DB%8C%D8%AA%D8%AE%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%DB%B1%DB%B4%DB%B0%DB%B2 «فراخوان تأمین «طرح دیوارنگاری» پایتخت در سال ۱۴۰۲»، خبرگزاری ایبنا.]</ref> و فراخوان دیوارهای کوچک شهر من برای اجرای دیوارنگاری در محلات و معابر فرعی در سال 1403ش از جمله فراخوان‌هایی برای دیوارنگاری است که توسط سازمان زیباسازی شهر تهران اعلام شده است.<ref>[https://www.irna.ir/news/85634446/%D9%81%D8%B1%D8%A7%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%AF%DB%8C%D9%88%D8%A7%D8%B1%D9%86%DA%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%DB%8C%D9%88%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%DA%A9%D9%88%DA%86%DA%A9-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D9%85%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D9%BE%D8%A7%DB%8C%D8%AA%D8%AE%D8%AA «فراخوان دیوارنگاری «دیوارهای کوچک شهر من» در پایتخت»، خبرگزاری ایرنا.]</ref>

|'''آرژانتین'''

|دیوارنگاره توایلایت در سان نیکولاس.

|'''انگلستان'''

|دیوارنگاره رویابافی در شفیلد اثر پیچز و دختر با بادکنک آثار بنکسی در لندن و بریستول.

|الهام از آب‌راه‌های محلی؛ نقد مصرف‌گرایی و بحران‌های زیست‌محیطی.

|'''آلمان'''

|دیوارنگارۀ ایست‌ساید گالری طولانی‌ترین دیوارنگارۀ جهان در برلین و ملکه رنگ‌ها در مونیخ.

|طول ۱.۳ کیلومتر، سبک‌های متنوع از گرافیتی تا واقع‌گرایی.

| rowspan="6" |'''ایران'''  

|تخت جمشید و پاسارگاد.

|دیوارنگاره‌های کاخ چهل‌ستون در اصفهان و عمارت کلاه‌فرنگی در تهران.

|دیوارنگارۀ خیابان کارگر با موضوع کارگران و نمایش‌ چهره‌های قدیمی در میدان حسن‌آباد در تهران.

|تبدیل فضاهای شهری به بستری برای روایتگری‌های محلی.<ref>[https://www.agaah.ir/news/16293/%D8%AF%DB%8C%D9%88%D8%A7%D8%B1%D9%86%DA%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%A8%D8%B1%D8%AC%D8%B3%D8%AA%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AA%D8%A7-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%B4%D9%87%D8%B1%DB%8C «دیوارنگاری در ایران؛ از نقش‌برجسته‌های باستانی تا رسانه شهری»، آگاه‌نیوز.]</ref>

|دیوارنگارۀ پهلوانانی که پل کالج تهران را از فرو ریختن نجات داده‌اند.

|نشان‌دهندۀ فرهنگ پهلوانی ایران زمین.<ref>[https://seeiran.ir/%D9%87%D9%86%D8%B1-%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%8C-%D9%86%D9%82%D8%A7%D8%B4%DB%8C%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%DB%8C%D9%88%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86/ «هنر خیابانی، نقاشی‌های دیواری تهران»، وب‌سایت سیری در ایران.]</ref>

|دیوارنگارۀ جمجمۀ انسان در سفارت سابق آمریکا، معروف به لانه جاسوسی.

|جمجمه‌ها به‌جای ستاره‌های پرچم آمریکا استفاده شده‌اند و تک‌تیراندازها در نوارهای آبی پنهان شده‌اند که به جنگ‌های طولانی آمریکا در کشورهای اسلامی اشاره دارد.<ref>[https://seeiran.ir/%D9%87%D9%86%D8%B1-%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%8C-%D9%86%D9%82%D8%A7%D8%B4%DB%8C%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%DB%8C%D9%88%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86/ «هنر خیابانی، نقاشی‌های دیواری تهران»، وب‌سایت سیری در ایران.]</ref>

|دیوارنگارۀ پهلوانی با چهره و پوششی یادآور رستم، در حال نبردی سهمگین با اژدهای چند سر در میدان انقلاب تهران.

|تلفیق نمادهای پرچم آمریکا بر پیکر اژدها.  

| روایتی از مقاومت و پیروزی نهایی با تکیه بر میراث غنی پهلوانی و هویت ایرانی.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/968269/%D8%AF%DB%8C%D9%88%D8%A7%D8%B1%D9%86%DA%AF%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%DB%8C%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86 «دیوارنگاره جدید در میدان انقلاب تهران»، وب‌سایت همشهری آنلاین.]</ref>

 

* «در مورد دیوارنگاری در ویکی تابناک بیشتر بخوانید»، ویکی‌تابناک، تاریخ بازدید: 2 اسفند 1404ش.

* «دیوارنگاره جدید در میدان انقلاب تهران»، وب‌سایت همشهری آنلاین، تاریخ درج مطلب: 12 مرداد 1404ش.

* «دیوارنگاری برای هشتمین سالانه هنرهای شهری تهران «بهارستان ۱۴۰۲»»، خبرگزاری تحلیلی ایران، تاریخ درج مطلب: 10 آبان 1401ش.

* «دیوارنگاری در ایران؛ از نقش‌برجسته‌های باستانی تا رسانه شهری»، آگاه‌نیوز، تاریخ درج مطلب: 29 شهریور 1404ش.

* «دیوارهای تهران به آثار دوسالانه دیوارنگاری منقش می‌شود»، وب‌سایت جام‌جم آنلاین، تاریخ درج مطلب: 3 خرداد 1392ش.

* زنگی، بهنام و احمدی، سید بدرالدین، «بررسي كاركردهاي هويت‌بخش هنر شهري ديوارنگاري در شهر ايراني اسلامي»، نشریه هنرهای صناعی اسلامی، سال اول، شمارۀ 1، پاییز و زمستان 1395ش.

* علوی‌نژاد، سید محسن، «بررسي مفهوم ديوارنگاري در منابع هنر اسلامی»، نگره دانشگاه شاهد، سال چهارم، شماره 7، تابستان 1387ش.

* «فراخوان تأمین «طرح دیوارنگاری» پایتخت در سال ۱۴۰۲»، خبرگزاری ایبنا، تاریخ درج مطلب: 2 خرداد 1402ش.

* کفشچیان مقدم، اصغر و دیگران، «ارزیابی دیوارنگاری معاصر تهران از دیدگاه مخاطب»، نشریه هنرهای زیبا- هنرهای تجسمی، شمارۀ 41، بهار 1389ش.

* کفشچیان مقدم، اصغر و رویان، سمیرا، «بررسی دیوارنگاری معاصر تهران (قبل و بعد از انقلاب)»، هنرهای زیبا، شماره 33، بهار 1387ش.

* «گرافیتی هنری در اوج یا منزوی؟ / نگاهی بر دیوارنگاری‌های اعتراضی و زیبایی‌شناسانه»، وب‌سایت هنرآنلاین، تاریخ درج مطلب: 20 تیر 1394ش.

* مرادی، هومن، «از تاریخ دیوارنگاری تا دیوارنگاری تاریخی»، سال پنجم، شماره 1078، مهر 1389ش.

* مؤید حکمت، ناهید و دیگران، «هنر و خیابان: گونه‌شناسی دلایل دیوارنگاری غیررسمی در ایران»، جامعه‌پژوهی فرهنگی، سال دوزادهم، شمارۀ 1، بهار 1400ش.

* «نقاشی دیواری یا دیوارنگاری چیست و چه نکاتی را باید رعایت کنیم»، وب‌سایت پویااندیش، تاریخ بازدید: 4 اسفند 1404ش.

* «هنر خیابانی، نقاشی‌های دیواری تهران»، وب‌سایت سیری در ایران، تاریخ درج مطلب: 4 اردیبهشت 1399ش.