| (یک نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط یک کاربر دیگر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{جعبه اطلاعات مفهوم | {{جعبه اطلاعات مفهوم | ||
| تصویر = | | تصویر =پرچم ایران.png | ||
| زیرنویس تصویر = | | زیرنویس تصویر =پرچم ایران | ||
| image_alt = | | image_alt =پرچم ایران | ||
| فایل پادکست =پرچم ایران.ogg | | فایل پادکست =پرچم ایران.ogg | ||
| حجم فایلپادکست =11/8 | | حجم فایلپادکست =11/8 | ||
| خط ۳۹: | خط ۳۹: | ||
== تاریخچه پرچم ایران == | == تاریخچه پرچم ایران == | ||
=== ایران باستان === | === ایران باستان === | ||
[[پرونده:پرچم ایران۱.jpg|جایگزین=درفش کاویانی - پرچم ایران باستان|راست|بندانگشتی|درفش کاویانی؛ از جنس چرم؛ آراسته به چهار شُرّابه در رنگهای سرخ، زرد، کبود و بنفش]] | |||
پرچم در [[ایران]] با دگرگونی سلسلهها و نظامهای سیاسی تغییر یافته و این تغییرات گاه بازتابدهندهٔ باورها و نمادپردازیهای حکومتها و گاه حاصل تحولات فرهنگی جامعه بوده است. دربارهٔ نخستین پرچم ایران باستان دیدگاههای متفاوتی وجود دارد؛ برخی منابع از نقش گاوی بالدار بر درفشهای پیشاهخامنشی یاد کردهاند و برخی دیگر از جایگزینی پرندهای شکاری که در برخی منابع شهباز نامیده شده، در [[دوره کوروش|دورهٔ کوروش]] سخن گفتهاند. در منابع مربوط به [[دوره هخامنشی|دورهٔ هخامنشی]]، به پرچمی سفید با نقش عقابی زرین منسوب به کوروش بزرگ اشاره شده که بر نیزهای بلند نصب میشد؛ نمادی که در توصیف پرچم [[اردشیر هخامنشی]] نیز دیده میشود.<ref>[https://www.asriran.com/fa/news/929993/تغییرات-پرچم-ایران-در-طول-تاریخ-از-2500-سال-قبل-از-میلاد-تا-به-امروز-عکس «تغییرات پرچم ایران در طول تاریخ؛ از 2500 سال قبل از میلاد تا به امروز (+عکس)»، خبرگزاری عصر ایران.]</ref> | پرچم در [[ایران]] با دگرگونی سلسلهها و نظامهای سیاسی تغییر یافته و این تغییرات گاه بازتابدهندهٔ باورها و نمادپردازیهای حکومتها و گاه حاصل تحولات فرهنگی جامعه بوده است. دربارهٔ نخستین پرچم ایران باستان دیدگاههای متفاوتی وجود دارد؛ برخی منابع از نقش گاوی بالدار بر درفشهای پیشاهخامنشی یاد کردهاند و برخی دیگر از جایگزینی پرندهای شکاری که در برخی منابع شهباز نامیده شده، در [[دوره کوروش|دورهٔ کوروش]] سخن گفتهاند. در منابع مربوط به [[دوره هخامنشی|دورهٔ هخامنشی]]، به پرچمی سفید با نقش عقابی زرین منسوب به کوروش بزرگ اشاره شده که بر نیزهای بلند نصب میشد؛ نمادی که در توصیف پرچم [[اردشیر هخامنشی]] نیز دیده میشود.<ref>[https://www.asriran.com/fa/news/929993/تغییرات-پرچم-ایران-در-طول-تاریخ-از-2500-سال-قبل-از-میلاد-تا-به-امروز-عکس «تغییرات پرچم ایران در طول تاریخ؛ از 2500 سال قبل از میلاد تا به امروز (+عکس)»، خبرگزاری عصر ایران.]</ref> | ||
| خط ۴۴: | خط ۴۵: | ||
=== پس از ظهور اسلام در ایران === | === پس از ظهور اسلام در ایران === | ||
[[پرونده:پرچم ایران۳.jpg|جایگزین=پرچم غزنویان|بندانگشتی|پرچم غزنویان به نقل از کتاب تاریخ رشیدالدین]] | |||
پس از فتح ایران بهدست اعراب مسلمان، تا حدود دو قرن پرچم واحدی برای ایران وجود نداشت و هر منطقه از نشانههای محلی استفاده میکرد. در برخی نواحی، پرچمهایی با رنگهای تیره یا سرخ رایج بود و بهدلیل پرهیزهای دینی، از نقشپردازی بر روی پرچمها استفاده نمیشد. در [[دوره غزنویان|دورهٔ غزنویان]]، برای نخستین بار نقش ماه بر زمینهٔ سیاه پرچمها افزوده شد و اندکی بعد، با فرمان [[سلطان مسعود]]، نقش شیر جایگزین آن شد. از آن زمان، تصویر شیر بهعنوان نمادی پایدار بر پرچمهای ایران باقی ماند. در [[دوره سلجوقیان|دوران سلجوقیان]] و [[خوارزمشاهیان]]، نقش خورشید نیز به پشت شیر افزوده شد و نشان شیر و خورشید شکل گرفت. این نماد در تفسیرهای مختلف نمایانگر پیوند میان قدرت، شکوه خورشید و نماد برج اسد دانسته شده و همچنین به باور برخی پژوهشگران، از باورهای آیین مهرپرستی در ایران باستان تأثیر پذیرفته است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1226689/سیر-تاریخی-استفاده-از-پرچم-در-ایران-از-دوره-اسلامی-تا-دوران-معاصر رضوان قهرخی، «سیر تاریخی استفاده از پرچم در ایران، از دوره اسلامی تا دوران معاصر»، 1393ش، ص117-118.]</ref> | پس از فتح ایران بهدست اعراب مسلمان، تا حدود دو قرن پرچم واحدی برای ایران وجود نداشت و هر منطقه از نشانههای محلی استفاده میکرد. در برخی نواحی، پرچمهایی با رنگهای تیره یا سرخ رایج بود و بهدلیل پرهیزهای دینی، از نقشپردازی بر روی پرچمها استفاده نمیشد. در [[دوره غزنویان|دورهٔ غزنویان]]، برای نخستین بار نقش ماه بر زمینهٔ سیاه پرچمها افزوده شد و اندکی بعد، با فرمان [[سلطان مسعود]]، نقش شیر جایگزین آن شد. از آن زمان، تصویر شیر بهعنوان نمادی پایدار بر پرچمهای ایران باقی ماند. در [[دوره سلجوقیان|دوران سلجوقیان]] و [[خوارزمشاهیان]]، نقش خورشید نیز به پشت شیر افزوده شد و نشان شیر و خورشید شکل گرفت. این نماد در تفسیرهای مختلف نمایانگر پیوند میان قدرت، شکوه خورشید و نماد برج اسد دانسته شده و همچنین به باور برخی پژوهشگران، از باورهای آیین مهرپرستی در ایران باستان تأثیر پذیرفته است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1226689/سیر-تاریخی-استفاده-از-پرچم-در-ایران-از-دوره-اسلامی-تا-دوران-معاصر رضوان قهرخی، «سیر تاریخی استفاده از پرچم در ایران، از دوره اسلامی تا دوران معاصر»، 1393ش، ص117-118.]</ref> | ||
==== دوران صفویه ==== | ==== دوران صفویه ==== | ||
[[پرونده:پرچم ایران۴.png|جایگزین=پرچم ایران در دوران صفویه|بندانگشتی|پرچم ایران؛ در دست هیئت ایرانی؛ هنگام ورود محمدرضا بیگ، سفیر شاه سلطان حسین؛ به کاخ ورسای در سال ۱۷۱۵م]] | |||
در [[دوره صفوی|دورهٔ صفوی]]، رنگ غالب پرچم ایران سبز بود. در آغاز این سلسله، [[شاهاسماعیل اول]] از پرچمی سبز با نقش ماه استفاده میکرد و [[شاهتهماسب اول]] نیز بهجای شیر و خورشید، نماد [[برج حمل]]، گوسفند را بر پرچمها و سکهها نشاند. در ادامهٔ دورهٔ صفوی، نقش شیر و خورشید بهصورت زرددوزی بر پرچمهای سبز تثبیت شد، هرچند حالت و ترکیب این نقش در نمونههای مختلف یکسان نبود. در این دوره، پرچمها اغلب سهگوش و گاه با نمادهای مذهبی همچون برخی آیات [[قرآن]] یا شمشیر ذوالفقار امام علی همراه بودند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1873116/روند-تغییر-پرچم-ایران-از-عصرصفوی-تا-دوران-معاصر-با-بررسی-عناصر-رنگ-نشان-و-طراحی-پرچم-ایران موسوی خرد، «روند تغییر پرچم ایران از عصو صفوی تا دوران معاصر با بررسی عناصر رنگ، نشان و طراحی پرچم ایران»، 1400ش، ص55.]</ref> | در [[دوره صفوی|دورهٔ صفوی]]، رنگ غالب پرچم ایران سبز بود. در آغاز این سلسله، [[شاهاسماعیل اول]] از پرچمی سبز با نقش ماه استفاده میکرد و [[شاهتهماسب اول]] نیز بهجای شیر و خورشید، نماد [[برج حمل]]، گوسفند را بر پرچمها و سکهها نشاند. در ادامهٔ دورهٔ صفوی، نقش شیر و خورشید بهصورت زرددوزی بر پرچمهای سبز تثبیت شد، هرچند حالت و ترکیب این نقش در نمونههای مختلف یکسان نبود. در این دوره، پرچمها اغلب سهگوش و گاه با نمادهای مذهبی همچون برخی آیات [[قرآن]] یا شمشیر ذوالفقار امام علی همراه بودند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1873116/روند-تغییر-پرچم-ایران-از-عصرصفوی-تا-دوران-معاصر-با-بررسی-عناصر-رنگ-نشان-و-طراحی-پرچم-ایران موسوی خرد، «روند تغییر پرچم ایران از عصو صفوی تا دوران معاصر با بررسی عناصر رنگ، نشان و طراحی پرچم ایران»، 1400ش، ص55.]</ref> | ||
| خط ۵۵: | خط ۵۸: | ||
==== دوران قاجاریه ==== | ==== دوران قاجاریه ==== | ||
[[پرونده:پرچم ایران۵.jpg|جایگزین=دو پرچم از عصر فتحعلیشاه قاجار|راست|بندانگشتی|دو پرچم از عصر فتحعلیشاه قاجار؛ ثبتشده در کتاب «سفر در ایران» اثر گاسپار دروویل]] | |||
در آغاز [[دوره قاجار|دورهٔ قاجار]]، شکل پرچم از سهگوش به چهارگوش تغییر یافت و رنگ سرخ بهعنوان زمینهٔ اصلی به کار رفت. در این دوره، نقش شیر و خورشید با افزودن شمشیر در دست شیر تثبیت شد. در زمان [[فتحعلیشاه]]، استفاده از پرچمهای گوناگون برای امور نظامی، سیاسی و دیپلماتیک رواج یافت و بهتدریج ترکیب رنگهای سبز، سفید و سرخ دوباره مطرح شد. در [[دوره محمدشاه|دورهٔ محمدشاه]]، برای نخستین بار تاجی بر بالای خورشید افزوده شد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1226689/سیر-تاریخی-استفاده-از-پرچم-در-ایران-از-دوره-اسلامی-تا-دوران-معاصر رضوان قهرخی، «سیر تاریخی استفاده از پرچم در ایران، از دوره اسلامی تا دوران معاصر»، 1393ش، ص119.]</ref> در زمان صدارت [[امیرکبیر]]، الگوی پرچم ایران سامان منسجمتری یافت. وی با الهام از پرچمهای دورهٔ نادرشاه، پرچمی مستطیلشکل با زمینهٔ سفید و نوارهای سبز و سرخ در بالا و پایین تعیین کرد و نشان شیر و خورشیدِ شمشیر بهدست را در میانه قرار داد. این طرح، از نظر رنگبندی و ساختار، مبنای اصلی شکلگیری پرچم امروزی ایران به شمار میرود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1873116/روند-تغییر-پرچم-ایران-از-عصرصفوی-تا-دوران-معاصر-با-بررسی-عناصر-رنگ-نشان-و-طراحی-پرچم-ایران موسوی خرد، «روند تغییر پرچم ایران از عصو صفوی تا دوران معاصر با بررسی عناصر رنگ، نشان و طراحی پرچم ایران»، 1400ش، ص56.]</ref> | در آغاز [[دوره قاجار|دورهٔ قاجار]]، شکل پرچم از سهگوش به چهارگوش تغییر یافت و رنگ سرخ بهعنوان زمینهٔ اصلی به کار رفت. در این دوره، نقش شیر و خورشید با افزودن شمشیر در دست شیر تثبیت شد. در زمان [[فتحعلیشاه]]، استفاده از پرچمهای گوناگون برای امور نظامی، سیاسی و دیپلماتیک رواج یافت و بهتدریج ترکیب رنگهای سبز، سفید و سرخ دوباره مطرح شد. در [[دوره محمدشاه|دورهٔ محمدشاه]]، برای نخستین بار تاجی بر بالای خورشید افزوده شد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1226689/سیر-تاریخی-استفاده-از-پرچم-در-ایران-از-دوره-اسلامی-تا-دوران-معاصر رضوان قهرخی، «سیر تاریخی استفاده از پرچم در ایران، از دوره اسلامی تا دوران معاصر»، 1393ش، ص119.]</ref> در زمان صدارت [[امیرکبیر]]، الگوی پرچم ایران سامان منسجمتری یافت. وی با الهام از پرچمهای دورهٔ نادرشاه، پرچمی مستطیلشکل با زمینهٔ سفید و نوارهای سبز و سرخ در بالا و پایین تعیین کرد و نشان شیر و خورشیدِ شمشیر بهدست را در میانه قرار داد. این طرح، از نظر رنگبندی و ساختار، مبنای اصلی شکلگیری پرچم امروزی ایران به شمار میرود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1873116/روند-تغییر-پرچم-ایران-از-عصرصفوی-تا-دوران-معاصر-با-بررسی-عناصر-رنگ-نشان-و-طراحی-پرچم-ایران موسوی خرد، «روند تغییر پرچم ایران از عصو صفوی تا دوران معاصر با بررسی عناصر رنگ، نشان و طراحی پرچم ایران»، 1400ش، ص56.]</ref> | ||
| خط ۷۱: | خط ۷۵: | ||
== اهمیت اجتماعی پرچم ایران == | == اهمیت اجتماعی پرچم ایران == | ||
[[پرونده:پرچم ایران۶.jpg|جایگزین=سلام نظامی امیرحسین زارع به پرچم ایران|بندانگشتی|سلام نظامی امیرحسین زارع به پرچم ایران مسابقات جهانی آزاد جهان زاگرب ۲۰۲۵]] | |||
پرچم ایران بهعنوان نماد [[هویت ملی]]،<ref>[https://sccr.ir/files/35748.pdf صادقی، «بررسی نقش و جایگاه پرچم بهعنوان یک نماد ملی و راهکارهایی برای تقویت آن»، 1391ش، ص69.]</ref> در طول تاریخ با مفهوم وحدت و [[همبستگی اجتماعی]] پیوند داشته و بازتابدهندهٔ تجربهها و رخدادهایی است که [[جامعه ایران]] از سر گذرانده است. این نماد، نقشی فراتر از یک نشان مادی دارد و بهعنوان حامل معانی تاریخی و اجتماعی شناخته میشود.<ref>[https://www.asriran.com/fa/news/929993/تغییرات-پرچم-ایران-در-طول-تاریخ-از-2500-سال-قبل-از-میلاد-تا-به-امروز-عکس «تغییرات پرچم ایران در طول تاریخ؛ از 2500 سال قبل از میلاد تا به امروز (+عکس)»، خبرگزاری عصر ایران.]</ref> اهمیت اجتماعی پرچم ایران محدود به کارکردهای رسمی یا دیپلماتیک نیست و در زندگی روزمرهٔ مردم نیز معنا مییابد. حضور آن در موقعیتهای مختلف اجتماعی نشان میدهد که پرچم میتواند بهعنوان نشانهای از تعلق جمعی و ارتباط افراد با مفهوم [[وطن]] درک شود.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/6758383/پرچمی-که-خود-وطن-است ««پرچمی» که خود «وطن» است»، خبرگزاری مهر.]</ref> از این منظر، پرچم نهتنها نمایندهٔ ساختار سیاسی، بلکه بازنمایندهٔ جامعه و مردمان یک سرزمین تلقی میشود. از این رو، احترام به پرچم در این متن بهعنوان شکلی از احترام به ملت و هویت جمعی تفسیر شده است.<ref>[https://www.isna.ir/news/97071408019/%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%88%D8%B3%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%86%D8%A7%D9%85-%D9%BE%D8%B1%DA%86%D9%85 «ناموسی به نام پرچم»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> | پرچم ایران بهعنوان نماد [[هویت ملی]]،<ref>[https://sccr.ir/files/35748.pdf صادقی، «بررسی نقش و جایگاه پرچم بهعنوان یک نماد ملی و راهکارهایی برای تقویت آن»، 1391ش، ص69.]</ref> در طول تاریخ با مفهوم وحدت و [[همبستگی اجتماعی]] پیوند داشته و بازتابدهندهٔ تجربهها و رخدادهایی است که [[جامعه ایران]] از سر گذرانده است. این نماد، نقشی فراتر از یک نشان مادی دارد و بهعنوان حامل معانی تاریخی و اجتماعی شناخته میشود.<ref>[https://www.asriran.com/fa/news/929993/تغییرات-پرچم-ایران-در-طول-تاریخ-از-2500-سال-قبل-از-میلاد-تا-به-امروز-عکس «تغییرات پرچم ایران در طول تاریخ؛ از 2500 سال قبل از میلاد تا به امروز (+عکس)»، خبرگزاری عصر ایران.]</ref> اهمیت اجتماعی پرچم ایران محدود به کارکردهای رسمی یا دیپلماتیک نیست و در زندگی روزمرهٔ مردم نیز معنا مییابد. حضور آن در موقعیتهای مختلف اجتماعی نشان میدهد که پرچم میتواند بهعنوان نشانهای از تعلق جمعی و ارتباط افراد با مفهوم [[وطن]] درک شود.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/6758383/پرچمی-که-خود-وطن-است ««پرچمی» که خود «وطن» است»، خبرگزاری مهر.]</ref> از این منظر، پرچم نهتنها نمایندهٔ ساختار سیاسی، بلکه بازنمایندهٔ جامعه و مردمان یک سرزمین تلقی میشود. از این رو، احترام به پرچم در این متن بهعنوان شکلی از احترام به ملت و هویت جمعی تفسیر شده است.<ref>[https://www.isna.ir/news/97071408019/%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%88%D8%B3%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%86%D8%A7%D9%85-%D9%BE%D8%B1%DA%86%D9%85 «ناموسی به نام پرچم»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> | ||
