پرش به محتوا

تئاتر خیابانی: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران‌پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر
دیداریویکی‌متن
بدون خلاصۀ ویرایش
بدون خلاصۀ ویرایش
 
(۱۶ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۶ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
'''<big>تئاتر خیابانی؛</big>''' نوعی نمایش در فضای باز و عمومی، بدون صحنه رسمی و با هدف ارتباط بی‌واسطه با رهگذران.
[[پرونده:تئاتر خیابانی.png|جایگزین=اجرای نمایش گلاویژ - تئاتر خیابانی مریوان|بندانگشتی|اجرای نمایش گلاویژ در هجدهمین جشنواره تئاتر خیابانی مریوان]]
'''{{درشت|تئاتر خیابانی؛}}''' نمایش در فضای باز و عمومی و بدون صحنه رسمی.


تئاتر خیابانی گونه‌ای از اجرای نمایشی در فضاهای باز و معابر عمومی است که با هدف ارتباط بی‌واسطه با رهگذران، بدون صحنهه رسمی و اغلب به صورت رایگان اجرا می‌شود. این هنر ریشه در آیین‌های باستانی دارد اما در قرن بیستم با اهداف اجتماعی-سیاسی شکل گرفت و دارای کارکردی دوگانه جشنواره‌ای و اعتراضی است. در ایران، پیش از انقلاب در جشن هنر شیراز تجربه شد، پس از انقلاب با فضای سیاسی گروه‌هایی شکل گرفتند و از سال ۱۳۷۳ش با ورود به جشنوارهٔ فجر و سپس تأسیس جشنواره مریوان، ساختاری منظم‌تر یافت. مهمترین موانع آن شامل نبود اساسنامه، کمبود بودجه، ضعف آموزش، نبود کانون‌های استانی و آگاهی کم مردم است.
تئاتر خیابانی شکلی از هنر نمایشی است که در فضاهای باز و [[معابر عمومی]] مانند بازارها، کافه‌ها و گذرگاه‌ها اجرا می‌شود و ریشه در آیین‌های کهن و نمایش‌های سنتی دوران باستان دارد. این گونه نمایشی در قرن بیستم میلادی با رویکردی انتقادی و اجتماعی در کشورهایی مانند [[فرانسه]]، [[روسیه]] و [[آمریکا]] گسترش یافت و در [[ایران]] نیز پس از [[انقلاب اسلامی ایران|انقلاب اسلامی]]، به‌ویژه از دهه ۱۳۷۰ش با پیوستن به [[جشنواره تئاتر فجر]] و تأسیس جشنواره‌های تخصصی مانند [[جشنواره تئاتر خیابانی مریوان]]، ساختاری منظم‌تر پیدا کرد. تئاتر خیابانی با صرفه‌جویی در هزینه، ارتباط بی‌واسطه با مخاطب، مشارکت تماشاگران و استفاده از [[طنز]] و نماد، به بازتاب مسائلی چون نابرابری، [[فقر]]، [[بیکاری]] و اعتراض به سیاست‌های غیرمردمی می‌پردازد. شیوه‌های اجرایی آن شامل نمایش روزنامه‌ای، نمایش نامرئی، نمایش شورایی و نمایش پیکره است.


== '''مفهوم‌شناسی تئاتر خیابانی''' ==
== معرفی تئاتر خیابانی ==
شکلی از اجرای نمایشی است که محصول تزاید تفکرات جدید در حوزه هنر نمایش و مربوط به موضوعات اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم است و در فضای باز و در معابر عمومی اجرا می‌شود.<ref>سرسنگی، «شهر و تئاتر؛ نگاهی گذرا به «تئاتر خیابانی» در ایران و جهان»، ۱۳۸۹ش، ص۸۱.</ref> در این شکل از تئاتر، هنرمندان از فضاهای شهری که نزدیکی بیشتری از نظر فیزیکی و روانی با تماشاگر داشته باشد، به‌عنوان دکور برای کار نمایشی خود استفاده می‌کنند و اکثراْ از کشش‌ها و انگیزش‌های فضاهای بیرونی متأثر می‌شوند.<ref>محسنی، «نمایش خیابانی؛ رویکردها، دغدغه‌ها و راهبردها»، ۱۳۸۶ش، ص۹۰.</ref> اجراها معمولاً به صورت رایگان برای عموم مردم ارائه می‌شوند که به نوعی اعتراض اجتماعی شبیه است. مکان برگزاری آن‌ها اغلب گذرگاه‌ها، مکان‌ها یا معابر عمومی شهر و هر مکانی که امکان حضور انسان‌ باشد مانند کافه‌ها، بازارها، گذرگاه‌ها، کلیساها و محیط‌های اجتماعی است.<ref>سرسنگی، «شهر و تئاتر؛ نگاهی گذرا به «تئاتر خیابانی» در ایران و جهان»، ۱۳۸۹ش، ص۸۱.</ref>
تئاتر خیابانی شکلی از اجرای نمایشی است که حاصل هم‌افزایی تفکرات جدید در حوزۀ [[هنرهای نمایشی]] و مربوط به موضوعات اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم میلادی است و در فضای باز و معابر عمومی اجرا می‌شود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1030007/شهر-و-تیاتر-نگاهی-گذرا-به-تیاتر-خیابانی-در-ایران-و-جهان سرسنگی، «شهر و تئاتر؛ نگاهی گذرا به «تئاتر خیابانی» در ایران و جهان»، ۱۳۸۹ش، ص۸۱.]</ref> در این شکل از [[تئاتر]]، هنرمندان از فضاهای شهری که نزدیکی فیزیکی و روانی بیشتری با تماشاگر داشته باشد، به‌عنوان [[دکور]] برای کار نمایشی خود استفاده می‌کنند و اکثراْ از کشش‌ها و انگیزش‌های فضاهای بیرونی متأثر می‌شوند.<ref>[https://journals.ut.ac.ir/article_19147.html محسنی، «نمایش خیابانی؛ رویکردها، دغدغه‌ها و راهبردها»، ۱۳۸۶ش، ص۹۰.]</ref> اجراها معمولاً برای عموم [[مردم]] ارائه می‌شوند که به‌نوعی اعتراض اجتماعی شبیه است. مکان برگزاری آن‌ها اغلب معابر و [[فضاهای عمومی|مکان‌های عمومی]] شهر مانند [[کافه|کافه‌ها]]، [[بازار|بازارها]]، گذرگاه‌ها و [[فضاهای عمومی|محیط‌های اجتماعی]] است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1030007/شهر-و-تیاتر-نگاهی-گذرا-به-تیاتر-خیابانی-در-ایران-و-جهان سرسنگی، «شهر و تئاتر؛ نگاهی گذرا به «تئاتر خیابانی» در ایران و جهان»، ۱۳۸۹ش، ص۸۱.]</ref> در تئاتر خیابانی مدرن، تعداد مخاطبان از چند ده نفر تا نیم میلیون نفر متفاوت است. برگزارکنندگان، ارتباطات گروهی با مردم را از طریق زبان هنری سازماندهی می‌کنند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2019372/تیاتر-خیابانی-فرصتی-برای-دموکراتیزه-نمودن-فرهنگ?q=تئاتر%20خیابانی،%20فرصتی%20برای%20دموکراتیزه%20نمودن%20فرهنگ&score=274877907000.0&rownumber=1 مایسِیوِا، «تئاتر خیابانی، فرصتی برای دموکراتیزه نمودن فرهنگ»، ۱۴۰۰ش، ص۴۲.]</ref>


== '''تاریخچه تئاتر خیابانی''' ==
== تاریخچه تئاتر خیابانی ==
تئاتر از نخستين روزهاي پيدايش انسان بر روی زمین، همواره در فضای باز اجرا مي‌شده است.
تئاتر خیابانی برگرفته از سنت‌های نمایشی کهن است. این تئاتر پیشینه‌ای طولانی در برگزاری نمایش‌های سنتی و آیینی دارد که در دوره‌های مختلف تاریخ اجرا شده است.<ref>[https://journals.ut.ac.ir/article_19147.html محسنی، «نمایش خیابانی؛ رویکردها، دغدغه‌ها و راهبردها»، ۱۳۸۶ش، ص۱۰۲.]</ref>  
تاریخچه تئاتر خیابانی: سیر تحول در بستر تاریخ<ref>محسنی، «نمایش خیابانی؛ رویکردها، دغدغه‌ها و راهبردها»، ۱۳۸۶ش، ص۹۲-۹۱.</ref>
{| class="wikitable"
|+
|'''دوره تاریخی'''
|'''بستر و زمینه‌ها'''
|'''شکل اجرا و مکان'''
|'''محتوا و کارکرد'''
|'''رابطه با مردم'''
|'''جایگاه خلاقیت'''
|-
|'''دوران باستان'''
|جوامع ابتدایی، قبایل، امپراطوری‌های بزرگ (روم، مصر، ایران باستان)
|مناسک آیینی و مراسم مذهبی در فضاهای باز و عمومی؛ تلفیق رقص، موسیقی و نمایش.
|آیین‌های شفابخشی، ایجاد نشاط و انسجام اجتماعی، تقویت روحیه جمعی، بزرگداشت قدرت‌های معنوی و امپراطوران.
|حضور مشارکتی و جمعی؛ تمامی افراد قبیله یا جامعه در مراسم سهیم بودند.
|خلاقیت در خدمت تداوم  سنت‌ها و آیین‌ها؛ متأثر از باورهای جمعی و قدرت معنوی رهبران.
|-
|'''قرون وسطی'''
|سلطهٔ کلیسا، تلفیق مذهب با هنر، شکل‌گیری جشن‌های عمومی
|مرحله اول: اجرای صحنه‌های مذهبی در فضای بستۀ کلیسا توسط راهبان.


''مرحله دوم:'' خروج نمایش به میدان‌ها و معابر عمومی در قالب جشن‌ها و کارناوال‌ها.
|ترویج ارزش‌های مسیحیت و داستان‌های کتاب مقدس به‌عنوان هدف اصلی.


پیش از انقلاب اسلامی، تئاتر خیابانی در ایران عمدتاً در قالب اجراهای معدود در جشنواره‌هایی مانند جشن هنر شیراز ۱۳۴۶-۱۳۵۶ش تجربه شد، اما این اجراها به حرکتی فراگیر تبدیل نشد.<ref>«جشن هنر شیراز»، وب‌سایت ویکی امام خمینی.</ref> در روزهای نخست انقلاب ۱۳۵۷-۱۳۵۸ش، با ایجاد فضای سیاسی باز، گروه‌های تئاتر خیابانی برای ارائه دیدگاه‌های سیاسی خود در خیابان‌های تهران و شهرستان‌ها شکل گرفتند. در دهه ۱۳۶۰ش و پس از پایان جنگ تحمیلی، اجراهای پراکنده‌ای توسط گروه‌هایی مانند گروه تئاتر شهر در فضاهای عمومی انجام شد و ساختارها کم‌کم محو و یا ادغام شدند و تئاتر خیابانی هنرمندانه‌تر شد. سرانجام در سال ۱۳۷۳ش، تئاتر خیابانی به بخش جنبی جشنواره بین‌المللی تئاتر فجر پیوست و نگاه جدی‌تری به آن معطوف شد.<ref>محسنی، «نمایش خیابانی؛ رویکردها، دغدغه‌ها و راهبردها»، ۱۳۸۶ش، ص۱۰۲.</ref> از اواخر دهه ۱۳۸۰ش و اوایل دهه ۱۳۹۰ش،<ref>اسدی دستجردی، «مطالعه‌ی تئاتر محیطی ایران در دهه‌های 80 و 90، براساس آراء ریچارد شکنر؛ عنوان بخش عملی: تجربه‌های اخیر»، ۱۳۹۴ش، ص۴.</ref> با تأسیس دفتر نمایش خیابانی در مرکز هنرهای نمایشی<ref>«دفتر نمایش خیابانی»، وب‌سایت ایران تئاتر.</ref> و برگزاری جشنواره‌های تخصصی مانند جشنواره تئاتر خیابانی مریوان از ۱۳۸۵ش تا کنون، این گونه نمایشی به تدریج ساختاری منظم‌تر یافت.<ref>«گزارش تصویری اختتامیه هجدهمین جشنواره بین‌المللی تئاتر خیابانی مریوان»، وب‌سایت جشنواره بین‌المللی تئاتر خیابانی مریوان.</ref>
همراه با جنبه‌های تفننی، سرگرمی و تمثیلی در کارناوال‌ها.
|تماشاگران از مؤمنان کلیسا به عموم مردم در جشن‌های شهری گسترش یافت.
|تقلید از الگوهای کهن و متون مذهبی بر نمایش حاکم بود؛ بداهه‌پردازی وجود داشت؛ اما خلاقیت فردی کمتر مجال بروز می‌یافت.
|-
|'''دوران معاصر'''
|جوامع شهری مدرن، معضلات اجتماعی، احیای آیین‌های بومی
|تئاتر خیابانی در معابر عمومی، کوچه‌ها، مراکز تجاری و پارکینگ‌ها؛ استفاده از فضای شهری به‌عنوان دکور.
|کارکرد انتقادی و اجتماعی؛ طرح دردها و مسائل جامعه در کنار وجوه سرگرم‌کننده.


== '''اهداف''' ==
احیای آیین‌های قدیمی و نمایش‌های بومی برای ایجاد فضای معنوی.
در این نوع سبک، اهداف اجرا با اهداف نمایش‌های آیینی متفاوت است. در تئاتر خیابانی، مضامین مرتبط با مسائل روزآمد و ملموس جامعه به اجرا درمی‌آیند. این اجراها مفاهیم جاری در زندگی مانند نابرابري‌های اجتماعی، فقر و تنگدستی، بیکاری و فشار اقتصادی، فساد اداری و سیاسی، جنگ و کشتار انسان‌های بی‌گناه، حقوق بشر، تبعیض جنسی، نژادی  و طبقاتی، مبارزه با سیاست‌های غیرمردمی حاکمان و غیره بازتاب می‌دهند.<ref>سرسنگی، «جامعه‌شناسی تئاتر خیابانی؛ پژوهشی در خصوص تئاتر خیابانی و جایگاه اجتماعی این هنر از آغاز تا دوران معاصر»، ۱۳۹۲ش، ص۱۸.</ref> در برخی اجراها، راه‌حل‌هایی به شیوه مسالمت‌آمیز ارائه می‌شود و در برخی دیگر، راه‌حل‌ها با استفاده از زباني هنری همراه با روابطي مبتكرانه و سرشار از نوآوری و در نتيجه ايجاد نوعی همدلی تازه با عامه مردم ارائه می‌گردد.<ref>محسنی، «نمایش خیابانی؛ رویکردها، دغدغه‌ها و راهبردها»، ۱۳۸۶ش، ص۱۰۲.</ref>
|ارتباط بی‌واسطه و مستقیم با رهگذران؛ اجراها معمولاً رایگان است.
|خلاقیت فردی کارگردان و نگاه انتقادی او محوریت یافته؛ آزادی عمل برای بیان دیدگاه‌های نو.'''<ref>[https://journals.ut.ac.ir/article_19147.html محسنی، «نمایش خیابانی؛ رویکردها، دغدغه‌ها و راهبردها»، ۱۳۸۶ش، ص92-89.]</ref>'''
|}


== '''کارکرد''' ==
=== گسترش تئاتر خیابانی ===
تئاتر خیابانی دارای کارکردی دوگانه است که این ویژگی در ساختار بنیادین آن ریشه دارد:
تئاتر خیابانی در قرن بیستم میلادی، در مناطق گوناگون جهان گسترش یافت، ازجمله:


# '''کارکرد جشنواره‌ای:''' این کارکرد در قالب نمایش‌های دسته‌جمعی و کارناوال‌های شاد تجلی می‌یابد که به همدلی میان شهروندان و انسجام جامعه شهری می‌انجامد.
* [[فرانسه]]: آنتوان آرتو
# '''کارکرد اعتراضی و انتقادی:''' این وجه از تئاتر خیابانی ضعف‌ها، تناقض‌ها و کاستی‌های اجتماعی را بازتاب می‌دهد و بیانی است در برابر مسائل جامعه.
* [[روسیه]]: اوریونوف، پلاتون کرژنتسف و اختانگوف
* [[ایتالیا]]: تئاترهای اودین، باربایا، سوم، داریوفو
* [[آمریکا]]: گروه‌های تئاتر کلیفورد ادتز، لیوینگ، اوپن، هپنینگ، ریچارد شچنر، پرفورمنس و نان و عروسک.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1030007/شهر-و-تیاتر-نگاهی-گذرا-به-تیاتر-خیابانی-در-ایران-و-جهان سرسنگی، «شهر و تئاتر؛ نگاهی گذرا به «تئاتر خیابانی» در ایران و جهان»، ۱۳۸۹ش، ص۸۲.]</ref>


این دوگانگی، که گاه جنبه‌هایی متناقض می‌یابد، جزئی جدایی‌ناپذیر از ماهیت این گونه نمایشی محسوب می‌شود. در مقایسه تطبیقی تئاتر خیابانی معاصر با آثار نمایشی کهن، پیوندی آشکار می‌توان یافت؛ اما این پیوند بیشتر در ساختار ظاهری و فرم بیرونی اجرا تا در محتوا نهفته است. همچنین این همانندی در ساحت کارکردیِ نمایش، نه در جلوه‌های کلامی و گفتاری آن، تجلی می‌یابد.<ref>محسنی، «نمایش خیابانی؛ رویکردها، دغدغه‌ها و راهبردها»، ۱۳۸۶ش، ص۹۴.</ref>
=== تئاتر خیابانی در ایران ===
[[پرونده:تئاتر خیابانی۱.jpg|جایگزین=نمایش طوفان الاقصی - بخش خیابانی|بندانگشتی|اجرای نمایش طوفان الاقصی در بخش خیابانی جشنواره بین‌المللی تئائر فجر]]
پیش از [[انقلاب اسلامی ایران|انقلاب اسلامی]]، تئاتر خیابانی در [[ایران]] بیشتر در قالب اجراهای معدود در جشنواره‌هایی مانند [[جشن هنر شیراز]] ۱۳۴۶–۱۳۵۶ش تجربه شد؛ اما این اجراها به حرکتی فراگیر تبدیل نشد.<ref>[https://fa.wiki.khomeini.ir/wiki/جشن_هنر_شیراز#:~:text=جشن%20هنر%20شیراز،%20فساد%20و، «جشن هنر شیراز»، ویکی امام‌خمینی.]</ref> در روزهای نخست انقلاب، با ایجاد فضای باز سیاسی، گروه‌های تئاتر خیابانی برای ارائه دیدگاه‌های سیاسی خود در خیابان‌های [[تهران]] و شهرستان‌ها شکل گرفتند. پس از پایان [[جنگ ایران و عراق|جنگ تحمیلی]]، اجراهای پراکنده‌ای توسط گروه‌هایی مانند گروه تئاتر شهر در [[فضاهای عمومی]] انجام شد و ساختارها کم‌کم محو یا ادغام شدند و تئاتر خیابانی هنرمندانه‌تر شد. در سال ۱۳۷۳ش، تئاتر خیابانی به بخش جنبی [[جشنواره بین‌المللی تئاتر فجر]] پیوست و نگاه جدی‌تری به آن معطوف شد.<ref>[https://theater.ir/fa/27587 حسن‌نیا، «نگاهی به اجرای تئاتر خیابانی در ایران»، وب‌سایت ایران تئاتر.]</ref> از اواخر دهه ۱۳۸۰ش و اوایل دهه ۱۳۹۰ش،<ref>اسدی دستجردی، مطالعهٔ تئاتر محیطی ایران در دهه‌های 80 و 90، براساس آراء ریچارد شکنر؛ عنوان بخش عملی: تجربه‌های اخیر، ۱۳۹۴ش، ص۴.</ref> با تأسیس دفتر نمایش خیابانی در مرکز هنرهای نمایشی<ref>[https://theater.ir/file/2/attach2016111933669974140345.pdf «دفتر نمایش خیابانی»، وب‌سایت ایران تئاتر.]</ref> و برگزاری جشنواره‌های تخصصی مانند هجده دوره [[جشنواره تئاتر خیابانی مریوان]] این گونهٔ نمایشی به‌تدریج ساختاری منظم‌تر یافت.<ref>[https://mariwanfestival.ir/گزارش-تصویری-اختتامیه-هجدهمین-جشنوار/ «گزارش تصویری اختتامیه هجدهمین جشنواره بین‌المللی تئاتر خیابانی مریوان»، وب‌سایت جشنواره بین‌المللی تئاتر خیابانی مریوان.]</ref>


== '''ویژگی ساختاری''' ==
در ایران افردی مانند [[شهرام کرمی]]، [[مجید امرایی]]، [[مریم معترف]]، [[محمدرضا الوند]]، [[آرش دادگر]]، [[عقیل تقی‌زاده]]<ref>[https://theater.ir/file/2/attach2016111933669974140345.pdf «دفتر نمایش خیابانی»، وب‌سایت ایران تئاتر.]</ref> و [[محمود فرهنگ]] موافقان تمرکز بر نمایش‌های سنتی ایرانی و [[ایرج راد]]، [[علی پویان]] و [[شیرین بزرگمهر]] موافقان تمرکز بر هنر جهانی هستند.<ref>[https://theater.ir/fa/27587 حسن‌نیا، «نگاهی به اجرای تئاتر خیابانی در ایران»، وب‌سایت ایران تئاتر.]</ref>
از ابتدای شکل‌گیری آن، نزد بازیگران حرفه‌ای و آماتور در کشورهای مختلف مورد استقبال بوده است و ویژگی‌های اصلی شکل اجرایی آن عبارت از


# سیاسی‌ترین نوع هنر نمایش است.<ref>سرسنگی، «شهر و تئاتر؛ نگاهی گذرا به «تئاتر خیابانی» در ایران و جهان»، ۱۳۸۹ش، ص۸۲-۸۱.</ref>
== اهداف ==
# صرفه‌جویی
اهداف این نوع اجرا، با اهداف نمایش‌های آیینی متفاوت است. در تئاتر خیابانی، مضامین مرتبط با مسائل اجتماعی، سیاسی و فرهنگی دوران معاصر، مشکلات و کاستی‌های جامعه، اوضاع زمانه و واقعیت‌های دشوار اجتماعی،<ref>[https://journals.ut.ac.ir/article_19147.html محسنی، «نمایش خیابانی؛ رویکردها، دغدغه‌ها و راهبردها»، ۱۳۸۶ش، ص۱۰۲.]</ref> مانند نابرابری‌های اجتماعی، [[فقر]] و تنگدستی، [[بیکاری]] و [[فشار اقتصادی]]، [[فساد اداری]] و سیاسی، [[جنگ]] و کشتار انسان‌های بی‌گناه، [[حقوق بشر]]، [[تبعیض جنسیتی]]، [[تبعیض نژادی|نژادی]] و طبقاتی و مبارزه با سیاست‌های غیرمردمی حاکمان بازتاب داده می‌شود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1080332/جامعه-شناسی-تیاتر-خیابانی-پژوهشی-در-خصوص-تیاتر-خیابانی-و-جایگاه-اجتماعی-این-هنر-از-اغاز-تا-دوران-معاصر سرسنگی، «جامعه‌شناسی تئاتر خیابانی؛ پژوهشی در خصوص تئاتر خیابانی و جایگاه اجتماعی این هنر از آغاز تا دوران معاصر»، ۱۳۹۲ش، ص۱۸.]</ref> در برخی اجراها، راه‌حل‌هایی به شیوۀ مسالمت‌آمیز ارائه می‌شود و در برخی دیگر، راه‌حل‌ها با استفاده از زبانی هنری همراه با روابطی مبتکرانه و در نتیجه ایجاد نوعی همدلی تازه با عامه مردم ارائه می‌شود.<ref>[https://journals.ut.ac.ir/article_19147.html محسنی، «نمایش خیابانی؛ رویکردها، دغدغه‌ها و راهبردها»، ۱۳۸۶ش، ص۱۰۲.]</ref> به‌همین دلیل [[مردم]]، اصلی‌ترین و مهم‌ترین عامل موفقیت تئاتر خیابانی دانسته می‌شود.<ref>[https://www.isna.ir/news/kordestan-10191/مردم-مهم-ترین-و-اصلی-ترین-عامل-موفقیت-تئاتر-خیابانی-هستند «مردم مهم‌ترین و اصلی‌ترین عامل موفقیت تئاتر خیابانی هستند»، خبرگزاری ایسنا.]</ref>
# برقراری ارتباط حداکثری با تماشگر، در دسترس عموم بودن و تعداد فراوان اجرا.
# مشارکت تماشگر در اجرا و سادگی رابطه و برقراری ارتباط مستقیم با مردم.
# تحرک و پویایی.
# صرفه‌جویی در هزینه و کاربرد وسایل سبک و قابل حمل.
# عدم تقلید از تئاترهای حرفه‌ای.
# نیرومندی و همراه بودن شکل بیان نمایش با طنز و نماد.<ref>صادقی، «تئاتر خیابانی یا تئاتر آژیتاسیون - پروپاگاند»، ۱۳۸۷ش، ص۱۴.</ref>


== '''شیوه اجرا''' ==
== کارکرد ==
آگوستو بوآل‌، تئاتر خیابانی را مدنظر دارد که در آن مخاطب نه فقط تماشاگر، بلکه یکی از اجزای نمایش محسوب می‌شود.
تئاتر خیابانی دارای کارکردی دوگانه است که این ویژگی در ساختار بنیادین آن ریشه دارد:
 
# '''کارکرد جشنواره‌ای:''' این کارکرد در قالب نمایش‌های دسته‌جمعی و کارناوال‌های شاد تجلی می‌یابد که به همدلی میان شهروندان و انسجام جامعۀ شهری می‌انجامد.
# '''نمایش روزنامه‌ای:''' شیوه‌ای برای افشای دروغ‌های مطبوعاتی که در آن بازیگران با تکنیک‌های خوانش مختلف، اخبار را برای مخاطبان بازنمایی می‌کنند.
# '''کارکرد اعتراضی و انتقادی:''' این وجه از تئاتر خیابانی ضعف‌ها، تناقض‌ها و کاستی‌های اجتماعی را بازتاب می‌دهد و بیانی است از مسائل جامعه.
# '''نمایش نامرئی:''' اجرایی در مکان‌های عمومی بدون آگاهی مخاطبان از نمایشی بودن رویداد، که مشارکت ناآگاهانه رهگذران را به دنبال دارد.
# '''نمایش شورایی:''' شیوه‌ای که در آن تماشاگران با قطع اجرا و جایگزینی با بازیگران، به جستجوی راه‌حل برای مشکلات مشترک می‌پردازند.
# '''نمایش پیکره (مجسمه):''' تکنیکی که در آن شرکت‌کنندگان با تغییر پیکره‌های انسانی، دیدگاه جمعی خود را درباره مسائل اجتماعی شکل می‌دهند.<ref>سلمان‌زاده، «اجرای تئاتر خیابانی در ایران با رویکردی سنتی یا مدرن»، ۱۴۰۰ش، ص۵۹-۵۸.</ref>


== '''مخاطبان''' ==
این دوگانگی که گاه جنبه‌هایی متناقض می‌یابد، جزئی جدایی‌ناپذیر از ماهیت این گونهٔ نمایشی محسوب می‌شود. در مقایسه تطبیقی تئاتر خیابانی معاصر با آثار نمایشی کهن، پیوندی آشکار می‌توان یافت؛ اما این پیوند بیشتر در ساختار ظاهری و فرم بیرونی اجرا نهفته است تا در محتوا. همچنین، این همانندی در ساحت کارکردی نمایش تجلی می‌یابد؛ نه در جلوه‌های کلامی و گفتاری آن.<ref>[https://journals.ut.ac.ir/article_19147.html محسنی، «نمایش خیابانی؛ رویکردها، دغدغه‌ها و راهبردها»، ۱۳۸۶ش، ص۹۴.]</ref>
در تئاتر خیابانی مدرن، تعداد مخاطبان از چند ده نفر تا نیم میلیون نفر متفاوت است. بازیگران و مخاطبان در یک مکان فیزیکی یک حس اجتماعی ایجاد می‌کنند و برگزارکنندگان، ارتباطات گروهی با مردم را از طریق زبان هنری سازماندهی می‌کنند. در این تعامل، مخاطبان و تماشاگران خود هویت به دست می‌آورند.<ref>مایسِیوِا، «تئاتر خیابانی، فرصتی برای دموکراتیزه نمودن فرهنگ»، ۱۴۰۰ش، ص۴۲.</ref>


== '''محتوا''' ==
== ویژگی ساختاری ==
در تئاتر خیابانی، مضامین مرتبط با مسائل اجتماعی، سیاسی و فرهنگی دوران معاصر به اجرا درمی‌آیند. در نمایش‌های آیینی، مضامین مرتبط با باورهای جمعی به اجرا درمی‌آمدند. در تئاتر خیابانی، مشکلات و کاستی‌های جامعه معاصر بازتاب داده می‌شوند. در این اجراها، اوضاع زمانه به تصویر کشیده می‌شود و واقعیت‌های دشوار اجتماعی نمایش داده می‌شوند.<ref>محسنی، «نمایش خیابانی؛ رویکردها، دغدغه‌ها و راهبردها»، ۱۳۸۶ش، ص۱۰۲.</ref>
تئاتر خیابانی از ابتدای شکل‌گیری آن، نزد بازیگران حرفه‌ای و آماتور در کشورهای مختلف مورد استقبال بوده است و ویژگی‌های اصلی شکل اجرایی آن عبارت است از:
# سیاسی‌ترین و اجتماعی‌ترین نوع هنر نمایش؛<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1030007/شهر-و-تیاتر-نگاهی-گذرا-به-تیاتر-خیابانی-در-ایران-و-جهان سرسنگی، «شهر و تئاتر؛ نگاهی گذرا به «تئاتر خیابانی» در ایران و جهان»، ۱۳۸۹ش، ص۸۲-۸۱.]</ref>
# صرفه‌جویی در هزینه و کاربرد وسایل سبک و قابل حمل؛
# برقراری ارتباط حداکثری با تماشاگر، در دسترس عموم بودن و تعداد فراوان اجرا؛
# مشارکت تماشاگر در اجرا و سادگی رابطه؛
# تحرک و پویایی؛
# عدم تقلید از تئاترهای حرفه‌ای؛
# نیرومندی و همراه بودن شکل بیان نمایش با طنز و نماد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/346446/تیاتر-خیابانی-یا-تیاتر-اژیتاسیون-پروپاگاند صادقی، «تئاتر خیابانی یا تئاتر آژیتاسیون - پروپاگاند»، ۱۳۸۷ش، ص۱۴.]</ref>


== '''جایگاه و اعتبار''' ==
== شیوه‌های اجرا ==
تئاتر خیابانی از سنت‌های نمایشی کهن برگرفته شده است و در دوران معاصر اجرا می‌شود. این تئاتر پیشینه‌ای طولانی در برگزاری نمایش‌های سنتی و آیینی دارد. در تئاتر خیابانی، تجربه‌های فردی مخاطبان و تجربه جمعی حاضر در فضا همزمان رخ می‌دهند. این گونه نمایشی در دوره‌های مختلف تاریخ اجرا شده است.<ref>محسنی، «نمایش خیابانی؛ رویکردها، دغدغه‌ها و راهبردها»، ۱۳۸۶ش، ص۱۰۲.</ref>
# '''نمایش روزنامه‌ای:''' شیوه‌ای برای افشای دروغ‌های مطبوعاتی که در آن بازیگران با تکنیک‌های خوانش مختلف، اخبار را برای مخاطبان بازنمایی می‌کنند.
 
# '''نمایش نامرئی:''' اجرایی در مکان‌های عمومی بدون آگاهی مخاطبان از نمایشی‌بودن رویداد که مشارکت ناآگاهانه رهگذران را به دنبال دارد.
== '''مهمترین افراد''' ==
# '''نمایش شورایی:''' شیوه‌ای که در آن تماشاگران با قطع اجرا و جایگزینی با بازیگران، به جست‌وجوی راه‌حل برای مشکلات مشترک می‌پردازند.
مهم‌ترین افراد و گروه‌هایی که در گسترش تئاتر خیابانی در جهان نقش داشتند عبارت از آنتوان آرتو در فرانسه، اوریونوف، پلاتون کرژنتسف و اختانگوف در روسیه، تئاترهای اودین، باربایا، سوم، داریوفو در ایتالیا، گروه‌های تئاتر کلیفورد ادتز، لیوینگ، اوپن، هپنینگ، ریچارد شچنر، پرفورمنس و نان و عروسک در آمریکا است.<ref>سرسنگی، «شهر و تئاتر؛ نگاهی گذرا به «تئاتر خیابانی» در ایران و جهان»، ۱۳۸۹ش، ص۸۲.</ref>
# '''نمایش پیکره (مجسمه):''' تکنیکی که در آن شرکت‌کنندگان با تغییر پیکره‌های انسانی، دیدگاه جمعی خود را دربارهٔ مسائل اجتماعی شکل می‌دهند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/downloadpdf/2019377?useraccept=false سلمان‌زاده، «اجرای تئاتر خیابانی در ایران با رویکردی سنتی یا مدرن»، ۱۴۰۰ش، ص۵۹-۵۸.]</ref>
 
هرچند مردم اصلی‌ترین و مهم‌ترین عامل موفقیت تئاتر خیابانی هستند<ref>«مردم مهم‌ترین و اصلی‌ترین عامل موفقیت تئاتر خیابانی هستند»، وب‌سایت ایسنا.</ref> اما در ایران افردی مانند شهرام کرمی (رئیس دفتر تئاتر خیابانی، مجید امرایی، مریم معترف، محمدرضا الوند، آرش دادگر، عقیل تقی‌زاده<ref>«دفتر نمایش خیابانی»، وب‌سایت ایران تئاتر.</ref> و محمود فرهنگ موافقان رویکردی با توجه به نمایش‌های سنتی ایرانی و  ایرج راد، علی پویان و شیرین بزرگمهر موافقان رویکردی با توجه به هنر جهانی، هستند.<ref>حسن‌نیا، «نگاهی به اجرای تئاتر خیابانی در ایران»، وب‌سایت ایران تئاتر.</ref>
 
== '''مشکلات و کمبودها''' ==
- نداشتن اساسنامه و عدم تكميل آيين‌نامه اجرايی
 
- لحاظ نشدن رديف بودجه مشخص برای تئاتر خيابانی
 
- عدم انعقاد قرارداد مستقل برای گروه‌های تئاتر خيابانی
 
- محدود شدن اجرای نمايش‌های خيابانی به برگزاری جشنواره‌ها
 
- حمايت محدود نهادهاي فرهنگی از گروه‌های نمايش خيابانی
 
- دشواري انجام هماهنگی با نهادهای مختلف برای اجرای نمايش خيابانی
 
- كمبود مكان تمرين و اجرا در تمام نقاط كشور
 
- نبود ساختار مشخص آموزشی نسبت به تئاتر خيابانی مراکز آموزشی
 
- تعريف‌های متفاوت و سليقه‌ای درباره ساختار اجرایی نمايش خيابانی
 
- كمبود كتاب‌های مرجع و تحقيقاتی
 
- ضعف در تبادل فرهنگی و هنری با گروه‌های نمايش خارجی برای بهره‌مندی از تجارب آنها
 
- نبود كانون‌های تئاتر خيابانی در شهرستان‌ها
 
- آگاهی نداشتن مردم نسبت به اين گونه نمايشی
 
- عدم برگزاری جلسات تخصصی و مباحثه در ميان نويسندگان و كارگردانان تئاتر خيابانی.<ref>«دفتر نمایش خیابانی»، وب‌سایت ایران تئاتر.</ref>
 
== '''راهکارها''' ==
- تدوين اساسنامه و تكميل آيين‌نامه اجرايی
 
- حمايت از اجرای عمومی گروه‌های نمايش خيابانی در سال
 
- حمايت از گروه‌های فعال تئاتر خيابانی و جذب گروه‌های تئاتر حرفه‌ای
 
- اختصاص بودجه مناسب و مستقل به تئاتر خيابانی
 
- فراهم آوردن جايگاه مناسب براي اين رشته هنری توسط شهرداری
 
- برگزاری مستمر كارگاه‌های آموزشی
 
- جمع‌آوری، چاپ و تكثير نمايشنامه‌های خيابانی
 
- چاپ كتاب‌ها و مقاالت پژوهشی در زمينه تئاتر خيابانی
 
- ايجاد امكان اعزام گروه‌های نمايش خيابانی به ساير كشورها به قصد تبادل فرهنگی و هنری
 
- راه‌اندازي دفاتر نمايش خيابانی در انجمن هنرهای نمايشی شهرستان‌ها
 
- براي حمايت، برنامه‌ريزی و هدفمند كردن تئاتر خيابانی در شهرستان‌ها
 
- فرهنگ‌سازی صدا و سيما و مطبوعات جهت شناساندن نمايش خیابانی به مردم
 
- برگزاری جلسات تخصصی با حضور استادان صاحب‎نظر، نويسندگان و كارگردانان فعال اين عرصه.<ref>«دفتر نمایش خیابانی»، وب‌سایت ایران تئاتر.</ref>
 
== '''منابع''' ==
- اسدی دستجردی، فرزانه، «مطالعه‌ی تئاتر محیطی ایران در دهه‌های 80 و 90، براساس آراء ریچارد شکنر؛ عنوان بخش عملی: تجربه‌های اخیر»، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه هنر تهران، دانشکده سینما و تئاتر، ۱۳۹۴ش.
 
- «جشن هنر شیراز»، وب‌سایت ویکی امام خمینی، تاریخ درج مطلب: ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
 
- حسن‌نیا، محسن، «نگاهی به اجرای تئاتر خیابانی در ایران»، وب‌سایت ایران تئاتر، تاریخ درج مطلب: ۱۶ اسفند ۱۳۹۰ش.
 
-  سرسنگی، مجید، «شهر و تئاتر؛ نگاهی گذرا به «تئاتر خیابانی» در ایران و جهان»، منظر، دوره۳، شماره۷، ۱۳۸۹ش.
 
- سرسنگی، مجید، «جامعه‌شناسی تئاتر خیابانی؛ پژوهشی در خصوص تئاتر خیابانی و جایگاه اجتماعی این هنر از آغاز تا دوران معاصر»، هنرپیشه، سال۱، شماره۱، ۱۳۹۲ش.
 
- سلمان‌زاده، مهسا، «اجرای تئاتر خیابانی در ایران با رویکردی سنتی یا مدرن»، نمایش، سال۳۲، شماره۲۶۶، ۱۴۰۰ش.
 
- صادقی، قطب‌الدین، «تئاتر خیابانی یا تئاتر آژیتاسیون - پروپاگاند»، نمایش، سال۱۹، شماره۱۰۴ و ۱۰۳، ۱۳۸۷ش.
 
- «گزارش تصویری اختتامیه هجدهمین جشنواره بین‌المللی تئاتر خیابانی مریوان»، وب‌سایت جشنواره بین‌المللی تئاتر خیابانی مریوان، تاریخ درج مطلب: ۴ آبان ۱۴۰۴ش.


- مایسِیوِا، د. پ.، «تئاتر خیابانی، فرصتی برای دموکراتیزه نمودن فرهنگ»، ترجمه سارا دافعی، نمایش، سال۳۲، شماره۲۶۶، ۱۴۰۰ش.
== گسترش تئاتر خیابانی ==
تئاتر خیابانی با موانعی مانند نبود چارچوب حقوقی و بودجهٔ مستقل، محدود شدن اجراها به جشنواره‌ها، کمبود زیرساخت‌های اجرایی و آموزشی، ضعف حمایت نهادی و کمبود منابع پژوهشی و تبادل فرهنگی مواجه است. برای توسعهٔ این گونهٔ نمایشی، تدوین مقررات مشخص، اختصاص بودجهٔ پایدار، حمایت از اجراهای عمومی، تقویت آموزش و پژوهش، گسترش فعالیت در شهرستان‌ها و افزایش آگاهی عمومی از طریق رسانه‌ها پیشنهاد شده است.<ref>[https://theater.ir/file/2/attach2016111933669974140345.pdf «دفتر نمایش خیابانی»، وب‌سایت ایران تئاتر.]</ref>


- محسنی، محمدرضا، «نمایش خیابانی؛ رویکردها، دغدغه‌ها و راهبردها»، پژوهش ادبیات معاصر جهان، سال۱۳، شماره۴۲، ۱۳۸۶ش.
== پانویس ==
{{پانویس}}


- «مردم مهم‌ترین و اصلی‌ترین عامل موفقیت تئاتر خیابانی هستند»، وب‌سایت ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۱۲ مهر ۱۳۹۲ش.
== منابع ==
{{آغاز منابع}}
* اسدی دستجردی، فرزانه، مطالعهٔ تئاتر محیطی ایران در دهه‌های ۸۰ و ۹۰، براساس آراء ریچارد شکنر؛ عنوان بخش عملی: تجربه‌های اخیر، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه هنر تهران، دانشکده سینما و تئاتر، ۱۳۹۴ش.
* «جشن هنر شیراز»، ویکی امام‌خمینی، تاریخ درج مطلب: ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
* حسن‌نیا، محسن، «نگاهی به اجرای تئاتر خیابانی در ایران»، وب‌سایت ایران تئاتر، تاریخ درج مطلب: ۱۶ اسفند ۱۳۹۰ش.
* سرسنگی، مجید، «جامعه‌شناسی تئاتر خیابانی؛ پژوهشی در خصوص تئاتر خیابانی و جایگاه اجتماعی این هنر از آغاز تا دوران معاصر»، هنرپیشه، سال ۱، شماره ۱، ۱۳۹۲ش.
* سرسنگی، مجید، «شهر و تئاتر؛ نگاهی گذرا به «تئاتر خیابانی» در ایران و جهان»، منظر، دوره ۳، شماره ۷، ۱۳۸۹ش.
* سلمان‌زاده، مهسا، «اجرای تئاتر خیابانی در ایران با رویکردی سنتی یا مدرن»، نمایش، سال ۳۲، شماره ۲۶۶، ۱۴۰۰ش.
* صادقی، قطب‌الدین، «تئاتر خیابانی یا تئاتر آژیتاسیون - پروپاگاند»، نمایش، سال ۱۹، شماره ۱۰۴ و ۱۰۳، ۱۳۸۷ش.
* «گزارش تصویری اختتامیه هجدهمین جشنواره بین‌المللی تئاتر خیابانی مریوان»، وب‌سایت جشنواره بین‌المللی تئاتر خیابانی مریوان، تاریخ درج مطلب: ۴ آبان ۱۴۰۴ش.
* مایسِیوِا، د.پ، «تئاتر خیابانی، فرصتی برای دموکراتیزه نمودن فرهنگ»، ترجمه سارا دافعی، نمایش، سال ۳۲، شماره ۲۶۶، ۱۴۰۰ش.
* محسنی، محمدرضا، «نمایش خیابانی؛ رویکردها، دغدغه‌ها و راهبردها»، پژوهش ادبیات معاصر جهان، سال ۱۳، شماره ۴۲، ۱۳۸۶ش.
* «مردم مهم‌ترین و اصلی‌ترین عامل موفقیت تئاتر خیابانی هستند»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۱۲ مهر ۱۳۹۲ش.
{{پایان منابع}}

نسخهٔ کنونی تا ۶ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۱۷:۱۷

اجرای نمایش گلاویژ - تئاتر خیابانی مریوان
اجرای نمایش گلاویژ در هجدهمین جشنواره تئاتر خیابانی مریوان

تئاتر خیابانی؛ نمایش در فضای باز و عمومی و بدون صحنه رسمی.

تئاتر خیابانی شکلی از هنر نمایشی است که در فضاهای باز و معابر عمومی مانند بازارها، کافه‌ها و گذرگاه‌ها اجرا می‌شود و ریشه در آیین‌های کهن و نمایش‌های سنتی دوران باستان دارد. این گونه نمایشی در قرن بیستم میلادی با رویکردی انتقادی و اجتماعی در کشورهایی مانند فرانسه، روسیه و آمریکا گسترش یافت و در ایران نیز پس از انقلاب اسلامی، به‌ویژه از دهه ۱۳۷۰ش با پیوستن به جشنواره تئاتر فجر و تأسیس جشنواره‌های تخصصی مانند جشنواره تئاتر خیابانی مریوان، ساختاری منظم‌تر پیدا کرد. تئاتر خیابانی با صرفه‌جویی در هزینه، ارتباط بی‌واسطه با مخاطب، مشارکت تماشاگران و استفاده از طنز و نماد، به بازتاب مسائلی چون نابرابری، فقر، بیکاری و اعتراض به سیاست‌های غیرمردمی می‌پردازد. شیوه‌های اجرایی آن شامل نمایش روزنامه‌ای، نمایش نامرئی، نمایش شورایی و نمایش پیکره است.

معرفی تئاتر خیابانی

تئاتر خیابانی شکلی از اجرای نمایشی است که حاصل هم‌افزایی تفکرات جدید در حوزۀ هنرهای نمایشی و مربوط به موضوعات اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم میلادی است و در فضای باز و معابر عمومی اجرا می‌شود.[۱] در این شکل از تئاتر، هنرمندان از فضاهای شهری که نزدیکی فیزیکی و روانی بیشتری با تماشاگر داشته باشد، به‌عنوان دکور برای کار نمایشی خود استفاده می‌کنند و اکثراْ از کشش‌ها و انگیزش‌های فضاهای بیرونی متأثر می‌شوند.[۲] اجراها معمولاً برای عموم مردم ارائه می‌شوند که به‌نوعی اعتراض اجتماعی شبیه است. مکان برگزاری آن‌ها اغلب معابر و مکان‌های عمومی شهر مانند کافه‌ها، بازارها، گذرگاه‌ها و محیط‌های اجتماعی است.[۳] در تئاتر خیابانی مدرن، تعداد مخاطبان از چند ده نفر تا نیم میلیون نفر متفاوت است. برگزارکنندگان، ارتباطات گروهی با مردم را از طریق زبان هنری سازماندهی می‌کنند.[۴]

تاریخچه تئاتر خیابانی

تئاتر خیابانی برگرفته از سنت‌های نمایشی کهن است. این تئاتر پیشینه‌ای طولانی در برگزاری نمایش‌های سنتی و آیینی دارد که در دوره‌های مختلف تاریخ اجرا شده است.[۵]

دوره تاریخی بستر و زمینه‌ها شکل اجرا و مکان محتوا و کارکرد رابطه با مردم جایگاه خلاقیت
دوران باستان جوامع ابتدایی، قبایل، امپراطوری‌های بزرگ (روم، مصر، ایران باستان) مناسک آیینی و مراسم مذهبی در فضاهای باز و عمومی؛ تلفیق رقص، موسیقی و نمایش. آیین‌های شفابخشی، ایجاد نشاط و انسجام اجتماعی، تقویت روحیه جمعی، بزرگداشت قدرت‌های معنوی و امپراطوران. حضور مشارکتی و جمعی؛ تمامی افراد قبیله یا جامعه در مراسم سهیم بودند. خلاقیت در خدمت تداوم سنت‌ها و آیین‌ها؛ متأثر از باورهای جمعی و قدرت معنوی رهبران.
قرون وسطی سلطهٔ کلیسا، تلفیق مذهب با هنر، شکل‌گیری جشن‌های عمومی مرحله اول: اجرای صحنه‌های مذهبی در فضای بستۀ کلیسا توسط راهبان.

مرحله دوم: خروج نمایش به میدان‌ها و معابر عمومی در قالب جشن‌ها و کارناوال‌ها.

ترویج ارزش‌های مسیحیت و داستان‌های کتاب مقدس به‌عنوان هدف اصلی.

همراه با جنبه‌های تفننی، سرگرمی و تمثیلی در کارناوال‌ها.

تماشاگران از مؤمنان کلیسا به عموم مردم در جشن‌های شهری گسترش یافت. تقلید از الگوهای کهن و متون مذهبی بر نمایش حاکم بود؛ بداهه‌پردازی وجود داشت؛ اما خلاقیت فردی کمتر مجال بروز می‌یافت.
دوران معاصر جوامع شهری مدرن، معضلات اجتماعی، احیای آیین‌های بومی تئاتر خیابانی در معابر عمومی، کوچه‌ها، مراکز تجاری و پارکینگ‌ها؛ استفاده از فضای شهری به‌عنوان دکور. کارکرد انتقادی و اجتماعی؛ طرح دردها و مسائل جامعه در کنار وجوه سرگرم‌کننده.

احیای آیین‌های قدیمی و نمایش‌های بومی برای ایجاد فضای معنوی.

ارتباط بی‌واسطه و مستقیم با رهگذران؛ اجراها معمولاً رایگان است. خلاقیت فردی کارگردان و نگاه انتقادی او محوریت یافته؛ آزادی عمل برای بیان دیدگاه‌های نو.[۶]

گسترش تئاتر خیابانی

تئاتر خیابانی در قرن بیستم میلادی، در مناطق گوناگون جهان گسترش یافت، ازجمله:

  • فرانسه: آنتوان آرتو
  • روسیه: اوریونوف، پلاتون کرژنتسف و اختانگوف
  • ایتالیا: تئاترهای اودین، باربایا، سوم، داریوفو
  • آمریکا: گروه‌های تئاتر کلیفورد ادتز، لیوینگ، اوپن، هپنینگ، ریچارد شچنر، پرفورمنس و نان و عروسک.[۷]

تئاتر خیابانی در ایران

نمایش طوفان الاقصی - بخش خیابانی
اجرای نمایش طوفان الاقصی در بخش خیابانی جشنواره بین‌المللی تئائر فجر

پیش از انقلاب اسلامی، تئاتر خیابانی در ایران بیشتر در قالب اجراهای معدود در جشنواره‌هایی مانند جشن هنر شیراز ۱۳۴۶–۱۳۵۶ش تجربه شد؛ اما این اجراها به حرکتی فراگیر تبدیل نشد.[۸] در روزهای نخست انقلاب، با ایجاد فضای باز سیاسی، گروه‌های تئاتر خیابانی برای ارائه دیدگاه‌های سیاسی خود در خیابان‌های تهران و شهرستان‌ها شکل گرفتند. پس از پایان جنگ تحمیلی، اجراهای پراکنده‌ای توسط گروه‌هایی مانند گروه تئاتر شهر در فضاهای عمومی انجام شد و ساختارها کم‌کم محو یا ادغام شدند و تئاتر خیابانی هنرمندانه‌تر شد. در سال ۱۳۷۳ش، تئاتر خیابانی به بخش جنبی جشنواره بین‌المللی تئاتر فجر پیوست و نگاه جدی‌تری به آن معطوف شد.[۹] از اواخر دهه ۱۳۸۰ش و اوایل دهه ۱۳۹۰ش،[۱۰] با تأسیس دفتر نمایش خیابانی در مرکز هنرهای نمایشی[۱۱] و برگزاری جشنواره‌های تخصصی مانند هجده دوره جشنواره تئاتر خیابانی مریوان این گونهٔ نمایشی به‌تدریج ساختاری منظم‌تر یافت.[۱۲]

در ایران افردی مانند شهرام کرمی، مجید امرایی، مریم معترف، محمدرضا الوند، آرش دادگر، عقیل تقی‌زاده[۱۳] و محمود فرهنگ موافقان تمرکز بر نمایش‌های سنتی ایرانی و ایرج راد، علی پویان و شیرین بزرگمهر موافقان تمرکز بر هنر جهانی هستند.[۱۴]

اهداف

اهداف این نوع اجرا، با اهداف نمایش‌های آیینی متفاوت است. در تئاتر خیابانی، مضامین مرتبط با مسائل اجتماعی، سیاسی و فرهنگی دوران معاصر، مشکلات و کاستی‌های جامعه، اوضاع زمانه و واقعیت‌های دشوار اجتماعی،[۱۵] مانند نابرابری‌های اجتماعی، فقر و تنگدستی، بیکاری و فشار اقتصادی، فساد اداری و سیاسی، جنگ و کشتار انسان‌های بی‌گناه، حقوق بشر، تبعیض جنسیتی، نژادی و طبقاتی و مبارزه با سیاست‌های غیرمردمی حاکمان بازتاب داده می‌شود.[۱۶] در برخی اجراها، راه‌حل‌هایی به شیوۀ مسالمت‌آمیز ارائه می‌شود و در برخی دیگر، راه‌حل‌ها با استفاده از زبانی هنری همراه با روابطی مبتکرانه و در نتیجه ایجاد نوعی همدلی تازه با عامه مردم ارائه می‌شود.[۱۷] به‌همین دلیل مردم، اصلی‌ترین و مهم‌ترین عامل موفقیت تئاتر خیابانی دانسته می‌شود.[۱۸]

کارکرد

تئاتر خیابانی دارای کارکردی دوگانه است که این ویژگی در ساختار بنیادین آن ریشه دارد:

  1. کارکرد جشنواره‌ای: این کارکرد در قالب نمایش‌های دسته‌جمعی و کارناوال‌های شاد تجلی می‌یابد که به همدلی میان شهروندان و انسجام جامعۀ شهری می‌انجامد.
  2. کارکرد اعتراضی و انتقادی: این وجه از تئاتر خیابانی ضعف‌ها، تناقض‌ها و کاستی‌های اجتماعی را بازتاب می‌دهد و بیانی است از مسائل جامعه.

این دوگانگی که گاه جنبه‌هایی متناقض می‌یابد، جزئی جدایی‌ناپذیر از ماهیت این گونهٔ نمایشی محسوب می‌شود. در مقایسه تطبیقی تئاتر خیابانی معاصر با آثار نمایشی کهن، پیوندی آشکار می‌توان یافت؛ اما این پیوند بیشتر در ساختار ظاهری و فرم بیرونی اجرا نهفته است تا در محتوا. همچنین، این همانندی در ساحت کارکردی نمایش تجلی می‌یابد؛ نه در جلوه‌های کلامی و گفتاری آن.[۱۹]

ویژگی ساختاری

تئاتر خیابانی از ابتدای شکل‌گیری آن، نزد بازیگران حرفه‌ای و آماتور در کشورهای مختلف مورد استقبال بوده است و ویژگی‌های اصلی شکل اجرایی آن عبارت است از:

  1. سیاسی‌ترین و اجتماعی‌ترین نوع هنر نمایش؛[۲۰]
  2. صرفه‌جویی در هزینه و کاربرد وسایل سبک و قابل حمل؛
  3. برقراری ارتباط حداکثری با تماشاگر، در دسترس عموم بودن و تعداد فراوان اجرا؛
  4. مشارکت تماشاگر در اجرا و سادگی رابطه؛
  5. تحرک و پویایی؛
  6. عدم تقلید از تئاترهای حرفه‌ای؛
  7. نیرومندی و همراه بودن شکل بیان نمایش با طنز و نماد.[۲۱]

شیوه‌های اجرا

  1. نمایش روزنامه‌ای: شیوه‌ای برای افشای دروغ‌های مطبوعاتی که در آن بازیگران با تکنیک‌های خوانش مختلف، اخبار را برای مخاطبان بازنمایی می‌کنند.
  2. نمایش نامرئی: اجرایی در مکان‌های عمومی بدون آگاهی مخاطبان از نمایشی‌بودن رویداد که مشارکت ناآگاهانه رهگذران را به دنبال دارد.
  3. نمایش شورایی: شیوه‌ای که در آن تماشاگران با قطع اجرا و جایگزینی با بازیگران، به جست‌وجوی راه‌حل برای مشکلات مشترک می‌پردازند.
  4. نمایش پیکره (مجسمه): تکنیکی که در آن شرکت‌کنندگان با تغییر پیکره‌های انسانی، دیدگاه جمعی خود را دربارهٔ مسائل اجتماعی شکل می‌دهند.[۲۲]

گسترش تئاتر خیابانی

تئاتر خیابانی با موانعی مانند نبود چارچوب حقوقی و بودجهٔ مستقل، محدود شدن اجراها به جشنواره‌ها، کمبود زیرساخت‌های اجرایی و آموزشی، ضعف حمایت نهادی و کمبود منابع پژوهشی و تبادل فرهنگی مواجه است. برای توسعهٔ این گونهٔ نمایشی، تدوین مقررات مشخص، اختصاص بودجهٔ پایدار، حمایت از اجراهای عمومی، تقویت آموزش و پژوهش، گسترش فعالیت در شهرستان‌ها و افزایش آگاهی عمومی از طریق رسانه‌ها پیشنهاد شده است.[۲۳]

پانویس

  1. ↑ سرسنگی، «شهر و تئاتر؛ نگاهی گذرا به «تئاتر خیابانی» در ایران و جهان»، ۱۳۸۹ش، ص۸۱.
  2. ↑ محسنی، «نمایش خیابانی؛ رویکردها، دغدغه‌ها و راهبردها»، ۱۳۸۶ش، ص۹۰.
  3. ↑ سرسنگی، «شهر و تئاتر؛ نگاهی گذرا به «تئاتر خیابانی» در ایران و جهان»، ۱۳۸۹ش، ص۸۱.
  4. ↑ مایسِیوِا، «تئاتر خیابانی، فرصتی برای دموکراتیزه نمودن فرهنگ»، ۱۴۰۰ش، ص۴۲.
  5. ↑ محسنی، «نمایش خیابانی؛ رویکردها، دغدغه‌ها و راهبردها»، ۱۳۸۶ش، ص۱۰۲.
  6. ↑ محسنی، «نمایش خیابانی؛ رویکردها، دغدغه‌ها و راهبردها»، ۱۳۸۶ش، ص92-89.
  7. ↑ سرسنگی، «شهر و تئاتر؛ نگاهی گذرا به «تئاتر خیابانی» در ایران و جهان»، ۱۳۸۹ش، ص۸۲.
  8. ↑ «جشن هنر شیراز»، ویکی امام‌خمینی.
  9. ↑ حسن‌نیا، «نگاهی به اجرای تئاتر خیابانی در ایران»، وب‌سایت ایران تئاتر.
  10. ↑ اسدی دستجردی، مطالعهٔ تئاتر محیطی ایران در دهه‌های 80 و 90، براساس آراء ریچارد شکنر؛ عنوان بخش عملی: تجربه‌های اخیر، ۱۳۹۴ش، ص۴.
  11. ↑ «دفتر نمایش خیابانی»، وب‌سایت ایران تئاتر.
  12. ↑ «گزارش تصویری اختتامیه هجدهمین جشنواره بین‌المللی تئاتر خیابانی مریوان»، وب‌سایت جشنواره بین‌المللی تئاتر خیابانی مریوان.
  13. ↑ «دفتر نمایش خیابانی»، وب‌سایت ایران تئاتر.
  14. ↑ حسن‌نیا، «نگاهی به اجرای تئاتر خیابانی در ایران»، وب‌سایت ایران تئاتر.
  15. ↑ محسنی، «نمایش خیابانی؛ رویکردها، دغدغه‌ها و راهبردها»، ۱۳۸۶ش، ص۱۰۲.
  16. ↑ سرسنگی، «جامعه‌شناسی تئاتر خیابانی؛ پژوهشی در خصوص تئاتر خیابانی و جایگاه اجتماعی این هنر از آغاز تا دوران معاصر»، ۱۳۹۲ش، ص۱۸.
  17. ↑ محسنی، «نمایش خیابانی؛ رویکردها، دغدغه‌ها و راهبردها»، ۱۳۸۶ش، ص۱۰۲.
  18. ↑ «مردم مهم‌ترین و اصلی‌ترین عامل موفقیت تئاتر خیابانی هستند»، خبرگزاری ایسنا.
  19. ↑ محسنی، «نمایش خیابانی؛ رویکردها، دغدغه‌ها و راهبردها»، ۱۳۸۶ش، ص۹۴.
  20. ↑ سرسنگی، «شهر و تئاتر؛ نگاهی گذرا به «تئاتر خیابانی» در ایران و جهان»، ۱۳۸۹ش، ص۸۲-۸۱.
  21. ↑ صادقی، «تئاتر خیابانی یا تئاتر آژیتاسیون - پروپاگاند»، ۱۳۸۷ش، ص۱۴.
  22. ↑ سلمان‌زاده، «اجرای تئاتر خیابانی در ایران با رویکردی سنتی یا مدرن»، ۱۴۰۰ش، ص۵۹-۵۸.
  23. ↑ «دفتر نمایش خیابانی»، وب‌سایت ایران تئاتر.

منابع

  • اسدی دستجردی، فرزانه، مطالعهٔ تئاتر محیطی ایران در دهه‌های ۸۰ و ۹۰، براساس آراء ریچارد شکنر؛ عنوان بخش عملی: تجربه‌های اخیر، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه هنر تهران، دانشکده سینما و تئاتر، ۱۳۹۴ش.
  • «جشن هنر شیراز»، ویکی امام‌خمینی، تاریخ درج مطلب: ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
  • حسن‌نیا، محسن، «نگاهی به اجرای تئاتر خیابانی در ایران»، وب‌سایت ایران تئاتر، تاریخ درج مطلب: ۱۶ اسفند ۱۳۹۰ش.
  • سرسنگی، مجید، «جامعه‌شناسی تئاتر خیابانی؛ پژوهشی در خصوص تئاتر خیابانی و جایگاه اجتماعی این هنر از آغاز تا دوران معاصر»، هنرپیشه، سال ۱، شماره ۱، ۱۳۹۲ش.
  • سرسنگی، مجید، «شهر و تئاتر؛ نگاهی گذرا به «تئاتر خیابانی» در ایران و جهان»، منظر، دوره ۳، شماره ۷، ۱۳۸۹ش.
  • سلمان‌زاده، مهسا، «اجرای تئاتر خیابانی در ایران با رویکردی سنتی یا مدرن»، نمایش، سال ۳۲، شماره ۲۶۶، ۱۴۰۰ش.
  • صادقی، قطب‌الدین، «تئاتر خیابانی یا تئاتر آژیتاسیون - پروپاگاند»، نمایش، سال ۱۹، شماره ۱۰۴ و ۱۰۳، ۱۳۸۷ش.
  • «گزارش تصویری اختتامیه هجدهمین جشنواره بین‌المللی تئاتر خیابانی مریوان»، وب‌سایت جشنواره بین‌المللی تئاتر خیابانی مریوان، تاریخ درج مطلب: ۴ آبان ۱۴۰۴ش.
  • مایسِیوِا، د.پ، «تئاتر خیابانی، فرصتی برای دموکراتیزه نمودن فرهنگ»، ترجمه سارا دافعی، نمایش، سال ۳۲، شماره ۲۶۶، ۱۴۰۰ش.
  • محسنی، محمدرضا، «نمایش خیابانی؛ رویکردها، دغدغه‌ها و راهبردها»، پژوهش ادبیات معاصر جهان، سال ۱۳، شماره ۴۲، ۱۳۸۶ش.
  • «مردم مهم‌ترین و اصلی‌ترین عامل موفقیت تئاتر خیابانی هستند»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۱۲ مهر ۱۳۹۲ش.
برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=تئاتر_خیابانی&oldid=31649»